Oğurlar və Oğuzlar...

Oğurlar və Oğuzlar...

(Əvvəli: http://fedai.az/index.php?newsid=4936 )

Sosial-siyasi təşkilat

Ailələr və ya soylar birləşərək, Bəy tərəfindən idarə olunan bir qəbilə meydana gətirirdi (baq, beq, bi), onun əsas vəzifəsi, qarşılıqlı yardımı saxlamaq, hüquq və ədalətə hörmət təmin etmək, qəyyumları qorumaq, hərbi gücdən istifadə etmək üçün qərar verməkdən ibarət idi. Buna görə də hər bir tayfa hərbi qüvvəyə malik bir siyasi quruluş idi. Onun əmlakı və sürüsü başqalarından fərqlənirdi (24 Oğuz tayfasının hər birinin öz damğası idi).

Özəl mülkiyyət insan hüquq və azadlıqlarının təminatıdır. 10-cu əsrdə Bulqarlar, hətta hökmdara öz sahələrində istehsal olunan məhsullardan bir şey verməyə bilərdi. Xəzər Kağanı və əyanları təbəələrin mülkünü ələ keçirməyə çalışmazdılar. Oğuz Bəyləri xanın bəzi həddini aşan hərəkətləri ilə bağlı səslərini qaldırardılar.

Atilla dövründə Avropalı Hun imparatorluğunun paytaxtında olmuş bir Bizanslı, yazırdı ki, hər bir insanın təzyiq altında qaldığı və qanunların işləmədiyi Bizansiyadan fərqli olaraq, Hun imperiyasında insan özünü azad hiss edir və qorxmadan yaşayır. Çinli kölələr azadlıq ölkəsinə, Asiyalı Hunların imperiyasına qaçırdılar. Rus qulları eyni şeyi edirdilər. Azadlıq dalınca hun torpağına qaçaraq - kənarda Türklərə sığınıb yaşayardılar.
"Xaqan, onun ailəsi, qəbilələri Birliyi, Bəylər, Tarkan, Buyruq bəyləri, Tokuz-Oğuz bəyləri..." yazıdakı qeydlər bir sinfi ierarxiya deyil, dövlətdən hökumətədək idarə olunan birbaşa siyahıdır.

Attila, nəzarəti altında dövlətinin Uraladək olan geniş ərazisini oğlu İlekə verdi. 630-cu ildən Göy Türklərin ölkəsi olan Gök-Türk İmperiyasının qərb qanadı Aşina ailəsindən bir şahzadə tərəfindən idarə olunurdu. Qarluq Yabqusu da Aşina sülaləsinə qatıldı. Uyğurların, Tugişlər, Oğuz-Yabgu dövlətləri kimi nisbətən kiçik siyasi birliklər, şübhəsiz ki, oxşar şəkildə idarə olunurdu. Məsələn, Uyğur Xanı Moençur, hələ Oğuzun başındakı Tegin sayılırdı.
Oğurlar və Oğuzlar...
Böyük Türk imperiyalarında, diplomatik əlaqələri həyata keçirən xarici işlər idarəsi ən mühüm orqanlardan biri idi. Asiya Hunlarının İmperatorluğunun mərkəzində müxtəlif dillərdə danışan və yazan çox sayda qruplar var idi. Qərbi Hün İmperiyasının paytaxtında da fəaliyyət göstərən katiblər, tərcüməçilər, kuryerlər mövcud idi. Tabğaçların xarici siyasətinə dair Məclis qərarlarının icrasına cavabdeh olanlar "bitaçinlər" adlanırdı. Oğuzlarda isə bunlara Tuğrac deyilirdi. Göy-Türklərdə, Turğişlərdə və Uyğurlarda - bu ad "bitəkçilər, tamğaçılar" olmuşdur. Tanxu və ya kağanın rəsmi möhürü yazılı fərmanlara vurulurdu. Səfirlər casusluq etməyə başlayana qədər toxunulmazlığa malik idilər.
24 Oğuz tayfasının "Cəmi at-Tevarix" (814-ci il) adlı kitabında Rəşid əd Din, dörd qəbilə üçün bir quş "onqon" ("ong" sözü "uğur" deməkdir, buradan da totemin mahiyyəti açılır) seçildiyini yazıb.
Oğuzların "Ongon" adlanan quş adına Oğuzlarda rastlanmır.

Qanunlar və ənənələr

Törə - icbari adətlərin və ənənələrin toplusudur. Orxon-Yenisey qeydlərində deyilir ki, Törə olmadan, dövlət olmaz. "Divan-Luqati-Türk" kitabında törə sözü, evdəki ən vacib yer, divan ilə müqayisə edilir; bu söz əsasən adət, ənənə kimi işlədilir. Göyalp "törə" və "türk" sözlərinin eyni kökə malik olduğunu bildirir. Buna görə "Türk" sözü, "törəyə əməl edən" deməkdir. Bütün bozkırlarda min ildən artıqdır ki, bir Törə qüvvədədir. Səlcuqlular və Osmanlıların atalarından gələn ənənələri "Oğuz törəsi" adlandırırdılar. Ancaq törə yalnız Oğuzun ənənələrindən ibarət deyildi. O, bütün türk dünyasına aiddir.
Hunlar, Göy-Türklər, Xəzərlər, Oğuzlar və Bulqarlar tarixi sənədlərinə görə, digər türk xalqları, uzun müddət saçlı idilər və hörmət əlaməti olaraq papaqlarını çıxarardılar.

İqtisadiyyat


Nadir hallarda türklər qala divarları tikmişlər. məsələn, e.ə. 36-cı ildə Çinlilər tərəfindən məhv edilən Çiçi Hun tanxusunun paytaxtı idi. Bundan əlavə, Asiya Hunları Kansu bölgəsində Gu-Tsang şəhərini tikdilər. İtil şəhərində dörd qapısı olan bir divar var idi. Ancaq türklər, bir qayda olaraq, şəhəri divarlarla əhatə etmək istəmirdilər (Tonyukuk sözləri), çünki bu onların həyat tərzinə uyğun gəlmirdi. Onlar dünyaya hökm etdiklərinə görə özlərinə arxayın idilər.

Göy-Türklərin yuxarıda nümunə göstərilən şəhərləri "oturaq" həyatı təqlid etmək arzusunun nəticəsi idi. Əvvəlcə geniş bir əkinçilik və bu səbəbdən kənd salınmalıydı. Bu xüsusilə, Peçeneklərə, Oğuzlara, Xəzərlərə və Volqa Bulqalarına aid olan bir xüsusiyyətdir. Türklərin, yuxarıda göstərildiyi kimi, qala şəhərləri var idi.10-cu əsrdə inşa edilmiş Oğuz şəhərləri, Karacuk, Sutkənd, Altun-təpə, Savran, Sayram, Qarnak, Kürkul-təpə, Cent, Suğnak, Isxan, Çardarı, Bayırkum və s.
Oğurlar və Oğuzlar...






















751-ci ildə Talas müharibəsində Qarluqların köməyi ilə müsəlmanların qələbəsi, nəhayət Çinin Qərbi Asiyaya olan marağını darmadağın etdi. Uyğurların, Qarluq, Oğuz şəhər və əyalətlərinin daxili və qərbi Asiyada tərəqqi dövrü gəldi. Hunlar dövründə əldə edilən müstəqillik və 1-ci Gök-Türk dövlətinə məxsus ərazilərdə, IX əsrin ikinci yarısında Şərqi Türkistanda Uyğurların, Qərb Türkistanda Türkişlərin və xüsusilə də qarluqların siyasi dövlət quruluşları əldə edildi. Qərbdə Xəzər xanlığı mühüm bir dövlət idi.

Oğuz türkləri eyni zamanda, həm də yaxşı əkinçilər idilər. Bunların bu xüsusiyyəti Şərqi Türklərdən (Hunlar, Göy-Türk, Uyğurlar, Oğuzlar) onları fərqləndirən əsas xüsusiyyətləridir. Bununla yanaşı, bəzi Şərq türklərinin də bu sahədə əlverişli sahələrdə əkinçiliklə məşğul olmaları müşahidə olunmuşdur. Türklərin yaşadığı çölləri səhra çöllərindən fərqləndirilməlidir. Onların ərazisi demək olar ki, tamamilə otla örtülüdür, lakin əkinçilik üçün əlverişli sahələr də var. Məsələn, Çin mənbələrinə görə, Hunlar buğda və darı əkirdilər. Çin illik hesabatlarının birində, Hunların, havaların həddindən artıq soyuq olması səbəbiylə, bir il məhsullarının az olduğu ifadə edilir. Eyni qaynaqlar müxtəlif Hun buğdası və Hun noxudu haqqında xəbər verirlər. Arxeoloji qazıntıların nəticələrindən istifadə etməklə, Altay dağlarında taxıl bitkilərinin becərilməsi ən azından e.ə. III minillikdən etibarən həyata keçirilməsi təsdiqini tapıb. Göytürklərdə hər bir ailənin suvarılan əkin sahəsi var idi.
Oğurlar və Oğuzlar...
Hun dövründə Altayda yaradılmış suvarma kanalları (Çulışman çayının yaxınlığında Başqavuzda) aşkar edilmişdir. Toto çayından çıxan bir kanal, Ak-Tur Kanalı, Altayda əkinçilik əlamətləri sayılır. İvolqa və Ilmovo, Selenga və Baykal gölü arasında, Çindən gətirilmiş dəmirkəkli ucluqlar, tırtıllar, dəyirmanlar və s. tapılmışdır. Göy-Türklərə məxsus Selenqa bölgəsində kurqanlarda xış ucluğu və kürəklər tapılıb. Bu dövrdə bir çox kanallar qazılmışdı. Toto Kanalının uzunluğu, çıxdıqları kimi istifadə edilən, təxminən 10 kilometr uzanan kanaldan Gök-Turklər istifadə edirdilər. 1935-ci ildə ruslar onu istifadə etmək qərarına gəldikləri zaman texniki hesabat baxımdan müasir dövrə uyğun tikildiyini gördülər. Qarluq və Oğuzların bəzi yaşayış məntəqələri də eyni şəkildə suvarılırdı.

Dövlətlərinin iqtisadiyyatı yalnız zəbt olunmuş ölkə vətəndaşlarının verdiyi vergilərlə deyil, həm də öz xalqlarından alınan vergilərlə dəstəklənmişdir. Asiya Hunlarının imperiyasında vergilər xüsusi işçilər tərəfindən toplandı. Köy-Türklər və Oğuzlar vergi məmurlarını Amqa (və ya İmqa) və dövlət xəzinəsi Aglık adlandırırdılar. Ödəmə əsasən məhsullar və mallarla ödənilirdi.
Xəzərlər hər slavyandan bir qılınc və ya ailədən bir dəri (nadir hallarda pul) götürürdülər.

Mədəniyyət və ədəbiyyat

Qədim Türk dastanlarından biri məşhur qəhrəman "Alp Ər Tunqa" dastanı idi. Əfrasiab adı altında şair Firdovsinin (XI əsr) əsərində xatırlanan Alp Ər Tunqa, hər bir Türkün xatirələrində əsrlər boyu yaşadı. Onun xatirəsini anmaq üçün "yuğ" məclisləri keçirildi, hakim türk ailələrindən (Qaraxanlar, Uygurlar, Səlcuqlar) özlərinin soyunu onun adı ilə bağladı. Türklərinin həyatından bəhs edən bir başqa dastan, Manas adlı - "Alper dövrünün tipik bir qəhrəmanı" haqqındadır. Çölçü Türklərinin cəmiyyətinin təsviri, onların təşkilatı, ictimai quruluşu, içərisində olan ənənələri və adətləri ilə ədəbiyyatda vacib yeri tutan qədim Oğuz ədəbiyyatının bir hissəsi hesab olunan "Dədə Qorqud" kitabıdır.

Din

Türklərin Allah haqqında düşüncələrində, maddi səmada böyük bir varlığın olması diqqət çəkir. Orxon yazılarında bir cümlədə türk kosmogonyası: "Uze kek-tangri asra yagyz yir kılındıkta ikin ara kişi oglu kylymymysh" (Üstdə göyü və altda Yer üzünü yaratdıqda bunların arasında insan yaradılıb) kimi ifadə ilə xatırlanır. Burada qeyd olunan "Gök-Tanqrı" Göy Allahı deməkdir. Göktürklər dövründə, Yer üzünü əhatə edən, yer üzündə olan hər şeyi görən Göy, çölçünün gözündə Allah idi.

10-cu əsrdə Oğuz arasında mövcud olan inanc sistemi, məhz bu inanca oxşar görünür. İbn Fadlanın sözlərinə görə, Oğuz ədalətsiz bir rəftara və ya narahatlığa düçar olduqda, göyə baxıb "Bir Tengri" deyərdilər. Əsasən, türklərdə antropomorfizm inancı mövcud deyildi.
www.turkicworld.org
www.ozturkler.com
15 aprel 2019 /

Oğurlar və Oğuzlar...

Похожие новости

Oğurlar və Oğuzlar

Oğurla Oğuz qardaşdılar. Yəqin ki, erkən (e.ə. 3-cü əsrə qədər) («Распространение тюрок») onların dilində bəzi fonetik dəyişikliklər baş vermişdir. Ən təəccüblü fərq - Oğur ləhcəsindəki -Z səsi, türk

ƏSKİ TÜRKLƏRDƏ İDARƏETMƏ SİSTEMİ

OLCAY CAN KAPLAN (Əvvəli: http://fedai.az/index.php?newsid=4808) 4. Dövlət Məclisi: Toy Qədim Türk dövlətlərində Mete Xanın dövründən (milad 209-174) etibarən dövlətin üç müxtəlif görüşü

Kök Tengri (Gök Tanrı) İnancı

Prof.Dr.Saadettin GÖMEÇ Əski Türk dini və şamanlığın təbiəti hələ də aydın olmayan Türklüyün elmi problemlərindəndir. Əski Türk dini və Şamanizm, bəzən köhnə Türk dini Şamanizm olaraq da

AZƏRBAYCANIN QARABAĞ BÖLGƏSİNİN İLK ORTA ƏSRLƏR DÖVRÜ TARİXİ COĞRAFİYASI HAQQINDA

Cavid Vəkil oğlu Bağırzadə Gəncə Dövlət Universitetinin Azərbaycan tarixi kafedrasının dosenti, tarix üzrə fəlsəfə doktoru cavid.bagirzade@gdu.edu.az (mənbə məlumatları və tarixi-arxeoloji

BÖYÜK SƏLÇUQLU İMPERATORLUĞU NİYƏ YIXILDI?

TANER ÜNAL TÜRK TARİXİNİN ƏN ACI HADİSƏLƏRİNDƏN BİRİNİ ANLADIRIQ... Sevgili Oxucular, Böyük Səlcuqlu İmperatorluğunun ağırlıq mərkəzini İran ərazisi təşkil edirdi. Buna görə də dövlətin başında duran
Комментарии

НАПИСАТЬ КОММЕНТАРИЙ

Ваше Имя:
Ваш E-Mail:
Qalın mətn Maili mətn Vurğulanmış mətn Silinmiş mətn | Sol kənar üzrə düzləşdir Mərkəz üzrə düzləşdir Sağ kənar üzrə düzləşdir | Təbəssümlərin əlavə edilməsi Linkin əlavə edilməsiQorunmuş linkin əlavə edilməsi Renk Seç | Gizli mətn Sitatın əlavə edilməsi Seçilmiş mətni kiril əlifbası transliterasiya ilə dəyişdir Spoiler Ekle
Введите код:
Populyar xəbərlər
Qarabağ döyüşlərində şəhid olan əsgərin 25 ildən sonra məzarı tapılıbŞəhid Anaları Cəmiyyətinin sədri vəfat edibQadın bankdan kredit götürdüyü pulu itirdi, polis qaytardıMoskvada ermənilər arasında qanlı insident - Ölənlər varMehriban Əliyeva Bakıdakı bir sıra təhsil müəssisələrində mövcud şəraitlə tanış olubQondarma Qarabağ respublikasının müstəqilliyini daha bir ştat tanıdıAVMVİB Tovuz rayon şöbəsi tədbir keçirdiPOLKOVNİKDƏN MESAJ VAR: MİLLİ QÜSURLAR SİLSİLƏSİNDƏN...AVMVİB TƏLTİF EDİR...Dünyanın ən çox kitab oxunan ölkələriQarabağ güclü olanındır. Ararat dağını ermənilərə vermək üçün Türkiyə prezidentini razı salın - VİDEOLavrov Baş katiblə Qarabağı müzakirə etdiBu şəxslərin PENSİYASI artımla veriləcəkİlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan uğurlu daxili və xarici siyasət həyata keçirir - Si Cinpinİlham Əliyev Çində – FOTOErmənilərin “Dörd T” planıPensiyaların hesablanması araşdırılırQondarma erməni günü 24 aprel...HEÇ KİM UNUDULMUR, HEÇ NƏ YADDAN ÇIXMIR!MİLLİ QÜSURLAR SiLSİLƏSİNDƏN...Tarixdəki Ərmənşahlar dövləti və ya Armenianın indiki ermənilərlə əlaqəsi varmı? — TARİXİ FAKTBütün dünya tarixini dəyişəcək kəşf — Amerika hindularının türk olduğu RƏSMƏN TƏSDİQLƏNDİTƏBRİK: YAŞAR MURAD - 58Ağdam rayonu İcra Başçısından örnək addım"QARABAĞDA SÖZ ERMƏNİ XALQININ OLMALIDIR" - PAŞİNYANİkinci Dünya müharibəsi iştirakçılarına maddi yardım veriləcəkTrampın məşhur qəzetdən tələbi - Diz çöküb üzr istə!"Manatın sabitliyi ilə bağlı heç bir problem gözlənilmir" — Prezident İlham Əliyev"Bütün yollar Xankəndinə aparır": Ya savaş, ya da SAVAŞ!BİR GÜN MÜHARİBƏ, O BİRİ GÜN SÜLH İSTƏYƏN TONOYANBizim üçün çalınan zənglər…"SÜLH İSTƏYƏN, SAVAŞA HAZIRLAŞSIN"...Azərbaycan və Türkiyə birgə “Atatürk-2019” hərbi təlimləri keçirəcək - VİDEO"Sevan üçlüyü"nün MƏXVİ görüşü: PKK Azərbaycanı necə parçalamaq istəyirdi?HEÇ KİM UNUDULMUR, HEÇ NƏ YADDAN ÇIXMIR!AVMVİB TOVUZ RAYON ŞÖBƏSİNDƏErmənipərəst hakimlər vicdanlı alıcını günahkar çıxarıbPrezident Əliyev Zelenskini təbrik etdiASALA YENİDƏN FƏALİYYƏTƏ BAŞLADIMoskva Qarabağ müharibəsindən məhz buna görə qorxur - rus ekspertQaz və işıq limiti ləğv oluna bilər - İşçi qrupu yaradıldıII DÜNYA MÜHARİBƏSİNDƏN 80 İL ÖTÜR..."Bütün yollar Xankəndinə aparır": Ya savaş, ya da SAVAŞ!AVMVİB İDARƏ HEYƏTİ ŞÖBƏ SƏDRLƏRİNİN İŞTİRAKIYLA GENİŞ TƏRKİBLİ YIĞINCAQ KEÇİRDİ“Bizim əsas hədəfimiz regiona amerikalıları buraxmamaqdır” - Aleksandr DuqinƏlilliyə görə pensiyaların da elektron qaydada təyinatına başlanıbMüharibə veteranları dövlət qayğısından razıdırlarQənirə Paşayeva “Aprel fədailəri” adlı tədbirdə çağırış etdiAzərbaycan Ordusunun nümayəndələri tibb təlimində iştirak edibBu plan gerçəkləşsə, Qarabağ nə müstəqil dövlət, nə də Ermənistanın tərkibində olacaq - DuqinQONDARMA GÜNÜ - 24 APREL...Şəhidləri unutmadıq və unutmayacağıq..."Bütün yollar Xankəndinə aparır": Ya savaş, ya da SAVAŞ!17 yaşlı Yasin 56 min dollar təqaüd alacaq – Hamı bu azərbaycanlıdan danışırAzərbaycan qırıcıları Ermənistanda narahatlıq yaradırAleksandr Lukaşenko: "Artıq hakimiyyətdən doymuşam, Konstitusiyanı dəyişdirməyin vaxtıdır"KİNOMUZUN BU GÜNÜNƏ BİR BAXIŞRusiya ilə İran arasında ŞİDDƏTLİ DÖYÜŞ - Ölü və yaralılar varVeteranlar əsgər yola salma törənində iştirak etdilərYerusəlimdə erməni ilə yəhudinin turizm və dinlərarası tədbirdəki dialoquKim Çen Ir, RF prezidenti Vladimir Putinin dəvəti ilə Moskvaya gələcəkHEÇ KİM UNUDULMUR, HEÇ NƏ YADDAN ÇIXMIR!Moskvada bay olduq, indi də Vaşinqtona gedəkValentina Matviyenko: “Mehriban xanımın Rusiyaya səfərində maraqlıyıq”Valentina Matviyenko: "Mehriban xanım çox maraqlı həmsöhbətdir"...hücuma hazırlaşır - Tonoyanın sərhədə gəlişinin SENSASİON HƏDƏFİ ÜZƏ ÇIXDI-VİDEOArtımlar və yeni təqaüdlər nə vaxt veriləcək?Pensiya və əmək haqları yenidən qaldırılacaqDünyanın ən varlı azərbaycanlısının sərvəti AÇIQLANDILƏKƏLƏNMİŞ "MƏLƏKLƏR" VƏ SATILMIŞ "KƏPƏNƏKLƏR"- ANA VƏTƏNİN XAİN BƏLALARI...AVMVİB TƏLTİF EDİRAVMVİB İMİŞLİ ŞÖBƏSİNDƏAVMVİB Xocavənd və Beyləqan rayon şöbələri veteranları şəhidləri yad etdilər...AVMVİB MİNGƏÇEVİR ŞÖBƏSİNDƏ TƏLTİF MƏRASİMİAVMVİB Tovuz rayon şöbəsi tədbir keçirdiBakının Qarabağ danışıqlarında ƏSAS HƏDƏFİ... - Rusiya ekspertindən SENSASİON AÇIQLAMAAzərbaycanlı polkovnikə ABŞ-da YÜKSƏK VƏZİFƏ VERİLDİH. Əliyev fondundan daha bir örnəkTürk deputatdan erməni jurnalistə: "Azərbaycan qırmızı cizgimizdir"Qarabağ Azərbaycanın tərkibində yüksək status ala bilərİlham Əliyev rəsmi Tvittet səhifəsində Paris Notr-Dam Kilsəsindən yazdıAzərbaycanlı və erməni jurnalistlərin Bakı və Yerevana səfərləri təşkil olunacaqMoskvadakı Qarabağ görüşünün DETALLARI ÜZƏ ÇIXDI - “Medvedev planı” İŞƏ DÜŞÜRTürk professor erməni qadınlarla bağlı ŞOK HƏQİQƏTİ AÇDIBAŞSAĞLIĞI14 kateqoriya üzrə sosial müavinətlər, 7 kateqoriya üzrə Prezident təqaüdləri orta hesabla 100 faiz artdıAZƏRBAYCAN ÖZÜNÜN SAK (SANQ) ADLANMIŞ TARİXİNƏ SAHİB DURMALIDIRERMƏNİLƏRİN "İSGƏNDƏR" BLEFİ...QARABAĞ DANIŞIQLARI BAŞA ÇATIR..."Genosid" Qərbin Osmanlını xəritədən silmək planı idiİlham Əliyev sosial müavinətləri artırdı - YENİ MƏBLƏĞLƏRBirinci dərəcə əlilliyi olan şəxslərə Prezident təqaüdü veriləcəkAVMVİB DAHA BİR ÜZVÜNÜ TƏLTİF ETDİ"ŞƏHİDLƏRİMİZİ YAD EDƏK!"OT KÖKÜ ÜSTDƏ BİTİB...AVMVİB TOVUZ RAYON ŞÖBƏSİNDƏErmənilər daha bir mahnımızı oğurladılarATASI QAZİMİZ OLAN ŞƏHİD AYAZ HÜSEYNOV ANILDI...Oğurlar və Oğuzlar...Bu gün xanım akademikin anım günüdür
AZƏRBAYCAN VƏTƏN MÜHARİBƏSİ VETERANLARI İCTİMAİ BİRLİYİ