11 Yan 11:34GÜNDƏM / ARAŞDIRMA

BƏZİ SƏFƏVİ-QIZILBAŞ SİMVOLLARI HAQQINDA

BƏZİ SƏFƏVİ-QIZILBAŞ SİMVOLLARI HAQQINDA

Əkbər N. Nəcəf

Dərviş ruhlu dostum
Nazim Hüseynovun əziz xatirəsinə

(Davamı. Əvvəli: http://fedai.az/index.php?newsid=920)

TAXT

Bütün türk dövlətlərində olduğu kimi Səfəvilərdə də həm siyasi hakimiyyətin, həm də ilahi gücün təmsili olan taxt dövlətin başlıca əlamətlərindən biridir. Şah I İsmayılın qızıl taxta oturduğu məlumdur. M.S.Onullahinin məlumatına görə, “I Şah İsmayılın qızıl taxtı çox ehtimal ki, Təbriz sənətkarları tərəfindən düzəldilmişdir. Məlum olduğu kimi, hələ Qazan xan da 1300-cü ildə Təbriz sənətkarlarına qızıldan taxt düzəltməyi sifariş etmişdi. 1302-ci il iyun ayına qədər iki il müddətində sifariş yerinə yetirilmişdi”.
İstanbul Topqapı Muzeyində Şah I İsmayılın taxtının olduğu iddiası son zamanlarda aparılan araşdırmalara görə Türkiyə tarixçiləri tərəfindən əsassız qəbul edilmiş və muzeydə sərgilənən taxtın XVIII əsrə aid olduğu və Hindistandan göndərildiyi qeyd edilmişdir. Bu məlumat Çaldıran döyüşü sonrasında Şah I İsmayılın taxtının osmanlıların əlinə keçdiyi haqqındakı iddianı təkzib edir.
Türk dövlət anlayışında hökmdarın şərəfini əks etdirən taxt, hökmdarın hakimiyyətinin də təsdiqi mənasına gəlir. Taxt sözü “yüksəyə çıxmaq, yuxarıda olmaq, yuxarıda oturmaq” mənasına gəlir. Hökmdar olmaq üçün təşkil edilən mərasimə taxta çıxma, cülus adı verilirdi. Türk dilində taht mənasında birdən çox kəlmə var. Qədim və orta dövr türk dilli mətinlərdə böd, öd, örgin, örgün, orun, tör, kötrüm, tabçaq/tabçan sözləri taxt mənasında qeyd edilir. Maraqlıdır ki, bugündə Azərbaycanda yaşadılan toy ənənəsində bəylə qəlinin yüksək bir yerdə oturtulması taxta işarədir.
Tahta çıxma siyasi mahiyyət kəsb etsə də, təşkil edilən taxt mərasimi dini mahiyyət kəsb edirdi. Zira, taxta çıxma türk inanc sistemində “göyə çıxma” mərasimi kimi müqəddəs bir məna daşıyırdı. Buna səbəb məhz tahtın tanrını əks etdirməsi idi. Qədim şumer mədəniyyətində tanrıların taxta oturduğundan bəhs edilir. Bu mənada tahtlarda yer alan buğa və aslan təsvirləri göyə və tanrılara işarə idi. “Dədə Qorqud” oğuznaməsində Dirsə Xanın oğlu boğanı öldürüb Boğaç adını almış və taxta oturmuşdu. Səlcuqlu dövrünə aid sənət numunələrinə baxdığımızda Boğanın Ayı, Aslanın Günəşi əks etdirdiyi ortaya çıxır. Bu mənada türk taxtlarında yer alan Boğa-Aslan təsvirlərinin Ay-Günəş simvolu olduğu aydın olur. Qanuni Sultan Süleymanın (1520-1566) iki kristal aslanı olan bir taxta oturduğunu osmanlı mənbələri qeyd edir ki, Osmanlı tarixində belə taxta, sadəcə Sultan Süleyman xan dövründə rastlanılıb.
BƏZİ SƏFƏVİ-QIZILBAŞ SİMVOLLARI HAQQINDA

Şah I İsmayıl və sələflərinin qızıl taxta oturduqları haqqında məlumatlar mövcutdur. Qızıl taxt, Bursalı Uzun Firdovsi tərəfindən Osmanlı sultanı II Bəyazidə (1481-1512) ithaf edilən “Süleymannamə” adlı əsərdə Süleyman taxtı şəklində bəhs edilir. Burada qızıl və ya təxti-süleyman genəş təsvir edilib:
“Pərilər şahı Humayunun əmrindəki cin və pərilər mühəndislərin ustası Sənayil və müəllim Həffaf Süleyman Həzrətlərinə qızıldan taxt düzəltdilər. Taxtın dörd tərəfinə yarpaqları və meyvələri füruzə, mərcan, zəbərcəd, yaşıl yaqut, ləl, sarı və qızıl yaqut, qızıldan hazırlanmış xurma, zeytun, üzüm və narənc ağacları həkk etdilər. Xurmaların üstünə, şəbi-çıraq taclı (gecə parıldayan yaqut) almaz boyunlu, qızıl yaqut qanadlı, dürri-nəcəf ayaqlı, yaşıl və sarı yaqut başlı iki tovuz quşu yerləşdirildi. Ayrıca qızıldan iki ədəd kərkəs düzəldib üstünü müxtəlif mücəvhərlərlə bəzədilər. Taxt 7 təbəqəli idi. Birinci ağ ruhami gümüş, ikinci qızıl, üçüncü lacivərd daşı, dördüncü yaşıl yeşim, beşinci qızıl mərcan, altıncı yerəqan daşı, yeddinci yeddi fərqli daşdan düzəldilmişdi. Taxtın ayağının iki tərəfində quyruqlarını sallayıb ağızlarını açan qızıldan iki aslan və yeddi başlı, iki ayaqlı gümüşdən iki əjdaha yerləşdirilmişdi. Bu heyvanlar pəri və cinlərin içlərinə yerləşdirdikləri tilsimlə taxta çıxmaq istəyənlərə hücum edib uca səslə bağırır, quyruqlarını və qanadlarını hərəkət etdirərək ağızlarından ildırım və alov saçaraq onu qoruyurdular. Taxtın sağında və solunda mərkəz hissəsində dayanan iki göyərçin isə qızıldan düzəldilmiş, yenə müxtəlif cövhərlərlə bəzənmiş hər saat başı səs çıxardan iki göyərçin yerləşdirilmişdi. Taxtın qübbəsinə qoyduqları və hər saat başı qanadlarını bir-birinə çırparaq banlayan xoruz isə dürri-yetim şahdan hazırlanmış və üstünə saysız qiymətli daşlar həkk olunmuşdu. Taxtın dört tərəfinə isə tilsimli güzgülər vurulmuşdu. Bu güzgülərdən biri xəstələrin taleyini, digəri isə sədəqətli görünən qadınların həqiqi üzünü əks etdirirdi. Digər iki güzgüdən biri 7 qat göyüzünü, digəri 7 iqlimli yerüzünü əks etdiridi. Harada nə baş verdiyini bu güzgülər göstərirdi. Süleyman peyğəmbərin taxtının sağ tərəfinə qızıldan, sol tərəfinə isə gümüşdən sandalyələr (oturacaqlar) qoyurdular. Qızıl oturacağa insanlar, gümüş oturacağa pərilər əyləşirdi”.
BƏZİ SƏFƏVİ-QIZILBAŞ SİMVOLLARI HAQQINDA
Səfəvi şahlarının taxtının ayaqları ilan başına oxşayırdı. Bu taxtın dörd ilan tərəfindən göydə tutulduğunu əks etdirirdi. Ağacda tovuz quşları və digər quş təsvirləri, zeytun, üzüm, xurma ağacları kimi Teymur və Ağqoyunlu saraylarında yer alan taxtların üzərinə həkk olunan motivlərin cənnəti ifadə etdiyi məlumdur. Taxtın məhz ağacdan düzəldilməsindəki məna bu olmalıdır. Çünki taxt haqqında hekayələrdə istifadə edilən ağac başqa bir dünya ilə bağlantılıdır. Çox vaxt sədr ağacından istifadə edilən taxtların qızılla bəzənməsi Günəşi təsvir edən tanrının dərisinin qızıl rəngli olmasıdır. Amma türklərdə ağacdan əlavə dəmir və başqa metallardan düzəldilmiş taxtlardan da bəhs edilir.
Şah I İsmayılın taxtı sifarişlə düzəldildiyinə görə təxti-süleymanın əsas alınması ehtimalı yüksəkdir. Bunu İsmayılın “xaqani-İskəndər şan” və “xaqani-Süleyman şah” titulları daşıması təsdiq edir. Buradakı xaqani-İskəndər şan “taci-İskəndər”ə (İskəndər tacına), xaqani-Süleyman şan isə “təxti-Süleyman”a (Süleyman taxtına) işarədir. Belə olan halda Şah I İsmayılın “İskəndər taclı və Süleyman taxtlı xaqan” titulu daşıdığı ortaya çıxır.
Səfəvi mənbələri Qızılbaş hökmdarlarını təsvir edərkən onları “şahənşahlıq taxtının yaraşığı”, “Kisra və Keyqubadın müzəffər taxtının sahibi”, “Keyan ölkələrinin taxtına malik Süleyman şanlı xaqan” olaraq təsvir edirlər. Aleksandri, Şah I Təhmasbin divani-əladakı yerini belə təsvir edirdi: “Hökmdar yerdən çox yüksək olamayan taxta oturur və oğulları sarayda olduqları zaman onun arxasında əyləşirlər”.

İLAN

Səfəvi simvolları arasında müxtəlif formalarda (saç, qılınc və s.) əks olunan ilan qədim türklər inanc sisteminin başlıca elementləri arasında yer alır. Başqa xalqların mifologiyasında şər gücləri təmsil edən ilan, türklərin varlığına işarə hesab olunur. Orta Şərq və Avropa xalqlarının mifologiyasına ilanla bağlı inanclar şumerlər vaitəsilə daxil olmuşdur. Tövrat və diğər dini kitablarda da öz əksini tapan bu simvolun kökləri, Çin mənbələrinə görə, b.e.ə. VII minillikdə meydana gələn və 5000 il ərzində davam etdən “Neklərin (ilanların) müharibəsi”nə qədər gedib çıxır.
Sümük üzərinə yazılmış qədim Çin fal kitablarına görə, b.e.ə. 7-3 mininci illər arasında Şimali Çindən Xəzər dənizinin cənubuna qədər uzanan ərazidə “Qarabaş” və “Sarıbaş” (Ağ və ya Qızılbaş) xalqları arasında amansız müharibələr yaşanmışdı. Bu xalqlardan birinin bayrağında “sarı əjdaha”, digərində isə “qara əjdaha” əks olunmuşdu. Bu iki xalq türklərin ulu babaları hesab edilir. Ehtimal olunur ki, bu müharibələrin sonunda şumerlər yurdlarını tərk edib Mesopotomiyaya köç ediblər. Belə ki, sami əslli akkadların “şumer” adını verdiyi xalq özünü “qarabaşlar” adlandırırdı. Sarıbaşlar isə Çini işğal etdilər. B.e.ə. 2600-cü ilə aid çincə tarixi bir mətndə bu hadisə belə təsvir edilib: “Sarı imperator Çinə müharibə elan etdi”. Çox sonralar “sarı imperiya” və “sarı əjdaha” Çinin simvolu halına gələcəkdi. Onun qarşısında yer alan güclər isə “qara əjdaha”ya çevriləcəkdi.
BƏZİ SƏFƏVİ-QIZILBAŞ SİMVOLLARI HAQQINDA
Qədim türkcə ilan “bükə” adlanırdı. Muğanın etnotoponimində yaşayan “muğ” sözü də “bük/büğ” mənasında bu sözdən yaranıb. Kaşğarlı Mahmudun “Divani-lüğət-it-türk” əsərində “yel bükə” (cin ilan) olaraq da qeyd edilən bu mifik canlı “yeddi başlı” təsvir olunmuşdur.
Türk xalqlarının ləhcəsində ilan “uluu”, “acıdaar”, “aydakar”, “aizdahar”, “bayan”, “cegir bayan”, “alatkak”, “sıratsı”, “uçmoyul”, “yılan” və “ilan” şəklində qeyd edilir. Qədim türklər ilan və ya əjdahaya çincə “luu”, “lang” kimi adlar da vermişdi. Qədim türk kitabələrinin birində “kök luu” (Göy əjdaha) ifadəsi keçir. Kainat mənasına gələn qədim türkcə “evren” sözü də əjdahanı ifadə edir. Kainatın dairəvi olması və dönməsi ilan şəklində təsəvvür edilirdi. Dilimizdə “ilan” kimi tələffüz edilən “yılan” sözü “su”, “bulaq” mənasına gələn “yul”dan törəmişdir. Qədim türk inanc sistemində dünya iki ilahi varlıqdan yaranmışdı. Buna qədim türklər “ırk” (varlıq) deyirdilər. İşıq və kut (xöşbəxtlik) mənasında “yol”, su mənasında isə “yul”. Bunlar gecə ilə gündüz kimi idi. Biri işığı, digəri qaranlığı ifadə edirdi.
Əjdaha isə farsca kəlmədir. İlan bədənli, aslan pəncəli, qanadlı, ağzından alovlar çıxan əfsanəvi varlığa farscada əjdaha deyilir. Həmdullah Qəzvini (1281-1350) Nüzhət əl-qulub əsərində əcaib əl-məxluqat adlandırdığı əjdahanın 30 metr uzunluğunda 100 yaşında ilan olduğunu qeyd edir.
Türklərin böyük bir əjdaha olaraq təsvir etdikləri “evren”ə (kainata) ərəblər “nihanq” (nəhəng) deyirdilər. Səfəvilərdə və Osmanlılarda 12 heyvanlı təqvimin 5-ci ili “nəhəng” (ilan) adlanırdı.
Əjdahalar bütün canlılardan bir parçanın birləşməsi ilə yaranmışdı. Türk və türklərin təsiri ilə Çin mitologiyasında əjdaha mühafizəçi və qoruyucu bir varlıqdır. Şəfa verən varlıq olduğu haqqında qədim Şərq inancında ilan haqqında çoxlu əfsanələr vardır. Tib elminin simvolu seçilməsinin səbəbi də budur.
BƏZİ SƏFƏVİ-QIZILBAŞ SİMVOLLARI HAQQINDA
Bir sıra tədqiqatçılar Türk inanc sistemində yer alan ilan simvollarını Çinlə əlaqələndirir. Halbuki, Çin mifologiyasında və inancında ilan və əjdaha təsvirləri türk əsilli Çu xalqları ilə birlikdə formalaşmışdır. Çular Çinə çoxallahlıq inanca qarşı təkallahlıq inancını gətirmişdilər. Bunu çincədəki “tien” sözünün qədim türkcə “tenqri”dən yaranması da isbat edir. Çin sözü də əslində “tanrı” (tien-çien) sözünün fəqrli bir oxunuşundan yaranmışdı və Çinə bu adı türklər vermişdilər. Çinlilər isə özlərini “Xan” adlandırırdılar. Amma türk inanc sistemi haqqındakı ilk yazılı mənbələr Çu dövründə (b.e.ə. 1050-250) çincə qələmə alındığından, ilan haqqındakı əfsanələr də Çin mənşəli hesab edilmişdi.

Türk inanc sistemində ilanın müxtəlif formaları vardır: iki-başlı, yeddi-başlı, doqquz-başlı əjdahalarla birlikdə at, fil, şir, timsah başlı əjdahalar. Bunlardan iki-başlı əjdahalar uyğur ikonoqrafiyasında təsvir olunmuş yay və qış dövrləri ilə yer və göyü təmsil edirdi. Qədim türklər (hunlar) hər il əjdaha bayramı təşkil edirdilər. Bu şənliklər hazırda Çində yaşayır və qədim çinli müəlliflərin türklərə aid etdiyi bu bayram indi Çinin milli bayramı hesab edilir. Hunların paytaxı da “İlan balık” (İlan şəhər) adlanırdı.
Təsvirlərdəki əjdaha və ya ilan alov saçan gözlərə, insan şəklindəki üzə, kərtənkələ kimi ayaqlara, balıq kimi bədənə, ilan kimi dəriyə və caynaqlara sahibdi. Çinlilərin təsvir etdiyi əjdaha türk inanc sistemində yer alan heyvan simvollarının qarışmasından yaranıb. Onlara görə, əjdaha dəvə başlı, maral buynuzlu, öküz qulaqlı, dovşan gözlü, ilan boyunlu, fil dişli, qurbağa qarınlı, qartal caynaqlı, pələng ayaqlı idi. Türklərə aid təsvirlərdən əjdahanın ilan və timsahla oxşar və qarışıq olduğu başa düşülür. İsti aylarda göydə uçur, soyuq aylarda isə yerdə yaşayırdı. Göydəki əjdaha erkək, yerdəki isə dişi idi.
BƏZİ SƏFƏVİ-QIZILBAŞ SİMVOLLARI HAQQINDA
Türklərdə şəhərə “balıq” adının verilməsinin səbəbi balıq bədənli ilan və əjdaha ilə əlaqədar olmalıdır. Ümumiyyətlə, türk şəhərlərinin qapısında əjdaha təsvirləri yer alırdı. Belə təsvirləri hökmdarların bayrağında da görmək mümkündür. Topqapı sarayında həm Səfəvi, həm də Osmanlı aləmlərində (bayrağın başına keçirilən başlıq) ilan təsvirinin olması çox maraqlıdır.
Kainatı evrən adlandıran türklər fələyin həlqəvari hərəkətini ilana oxşadırdılar. Hər başını bir tərəfə çevirən dörd başlı ilan hökmdarlığı təmsil edirdi. Dörd baş dünyanın dörd tərəfinə işarə idi. Dört cəhətin hökmdarı anlayışını Sasani hökmdarı Ənuşirvan (531-579) Göytürklərdən alaraq İran dövlətinin idarə sisteminə daxil etmiş və ölkəsini dörd bölgəyə ayrmışdı.
Mərkəzində Türk şəhəri (Əjdaha şəhər) yer alan dünyanın dörd cəhədini baharı, mavi və ya yaşıl rəngi ifadə ediən kök (göy) rəng olub, ağacın simvolu idi. Gün ortası (cənub), yazın və Günəşin təmsili olub rəngi qızıl və sarı alovun simvolu olan Qızıl Saxsağan idi. Qərbi sonbahar təmsil edirdi və rəngi ağdı. Bunun simvolu isə Ağ Pars vəya ağ pələngdir. Şimalın, yəni qışın rəngi qara olub gecənin ifadəsidir. Bunu rəmzi isə Qara İlan idi.
Hunlar dağlardakı meşələri yandıraraq əjdaha ayini təşkil edirdilər. Siyenbilər də meşə yaradaraq ilan ayini keçirirdi. Bunlardan hunların ayini ilanın qış, siyenbilerinki isə ilanın yay dövrünü təsvir edirdi. Yəni biri Qara (Yer), digəri isə Kök (Göy) ilana işarət idi. Uyğur ikonoqrafiyasında kök luu uçan əjdahanın simvolu idi. Çin ikonoqrafiyasında həmin əjdaha mavi-yaşıl luu olaraq göstərilib.

24 oğuz boyları arasında yer alan, Osmanlıların əcdadı hesab edilən qayı boyu da ilan adını daşıyan siyenbi tayfasından törəmişdir. Osmanlı ikonoqrafiyasında əjdaha geniş təsvir olunub. Maraqlı cəhətdir ki, Çingiz xan “Kiyat” (kayıt), yəni qayı boyundandır. Çingiz xanla Osmanlı hökmdarlarının çadırlarının eyni olması da maraqlıdır. Ağ rəngdə üstündə “sunqur” quşunun təsviri olan bu çadırlar ilanın simvolu idi. Sunqur quşu qədim türk inanc sistemində ilanla əlaqədar olub, göy əjdahasından “kut” (xoşbəxtlik, yəni hakimiyyət) alan quşdur. Bu inanc sistemi Abbasilərə də təsir etmiş, xəlifə Mənsur (775-785) atla əlaqədar yazdırdığı kitabda türklərlə bağlı təsvirlər də yer vermidirmiş və “göy üzündə ilan yeyən sunqur quşunu” Abbasilər üçün hökmdarlıq əlaməti hesab etmişdir.
Qədim türklərdə ilan müharibə mələyinin simvolu idi. Qədim türk inancında ilan qiymətli daşların və xəzinənin qoruyucusu olaraq da təsvir edilib. Divan ədəbiyyatında yer alan “ləl (yaqut-zümrüd) və ilan” haqqındakı təsvirlər buradan irəli gəlirdi.
BƏZİ SƏFƏVİ-QIZILBAŞ SİMVOLLARI HAQQINDA






























Qədim türk inancında ildırım əjdaha ilə eyniləşdirilmişdir. Dünyanı əjdahanın belində təsəvvür edən türklər, sellərin yaranmasını, dənizlərin daşmasını, zəlzələlərin olmasını və ildırımların çaxıb yağışın yağmasını əjdahanın hərəkətləri ilə izah edirdilər. Əjdaha ilə su simvolları arasında bağlar yer və göy ilanı inancından irəli gəlir. Çindəki Çu türkləri quraqlıq olduğu zaman “əjdaha Yinqin təsvirini çəkib yağış duasına çıxırdılar”. “Yağış duası” inamının yaranmasında yer alan bu mif, əjdahanın göydəki buludları və yerdəki suları hərəkətə gətirən güc şəklində təsəvvür edilməsindən qaynaqlanırdı. Manas dastanında ildırım əjdahası həm faydalı, həm də zərərli hesab edilirdi.
İlan adlı bir tayfa 24 oğuz boyları arasında da yer alırdı. Bügdüz adlanan həmin boyun adı bük-oqur mənasında ilan oğuzları deməkdi.
Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu və Səfəvi saraylarında böyük əjdaha (ilan) təsvirli heykəllər yer alırdı. Binalar və saraylar üçün hazırlanan tunc novdanlar əjdaha formasında idi. XV əsrin ikinci yarısında Həştbehişt sarayında tuncdan əjdaha şəklində novdanların qoyulduğunu dövrün anonim tacirinin raportlarından öyrənirik. Onun qeydlərinə görə, “onlar o qədər böyük idi ki, hər birindən bir top düzəltmək olardı. Həmin novdanları o qədər məharətlə düzəltmişdilər ki, oradakı əjdaha şəkilləri canlı əjdahaya bənzəyirdi”.
İstanbul Topqapı Muzeyinin Silahlar Bölümündə çox sayda qızılbaş nizələri saxlanılır. Bu nizələrin əjdaha təsvirli olması böyük maraq doğurur. Bizim gördüyümüz qızılbaşlara aid olub, osmanlılar tərəfindən qənimət olaraq ələ keçirilən nizələrin demək olar ki, hamısı əjdaha təsvirlidir. Silahlar üzərində əjdaha (ilan) təsvirinin yer alması müharibə mələyi olaraq ilan/əjdaha inancının qızılbaşlar arasında yaşadığına nümunədir.

ASLAN

Səfəvilər dövlətinin bayrağı üzərində şir və günəş təsvirinin yer aldığı haqqında məlumatlar var. Burada günəşin taxtı, şirin isə taxtın keşikçisi olduğu ortaya çıxır. Günəş, eyni zamanda, tanrını ifadə edirdi. Səfəvi bayrağında şir təsvirinin günəşlə birlikdə yer alması hun sənətindəki Şərqi təmsil edən “bars ilan” motivi ilə eynilik ərz edir. Üstündə Günəş-Aslan təsvirli pullar hələ Səlcuqlular dövründə kəsildiyi məlumdur.
Aslan təsviri ən çox Səfəvi dövrü xalçalarında yer alır. Həmin xalçalarda aslan/şirlər mələklərlə birlikdə təsvir ediliblər. Bu mənada Təbrizdə toxunmuş və hazırda Los-Ancelos Muzeyində saxlanılan Şah I Təhmasb dövrünə aid xalçada qarşı-qarşıya dayanmış iki aslan və iki mələk təsvirləri yer alır. Başqa bir xalçada isə şir tutduğu ovu yerkən, başqa bir təsvirdə şirin dağ keçisi və dovşana hücum etdiyi göstərilir.
Hunlara aid Turfan ətrafında aşkarlanan Astana qəbiristanlığında tapılan ipək qumaş üzərində bir ov səhnəsi təsvir edilib. Təsvirdə at üstündəki döyüşçü şirə ox atır. İşquzlara (skif) aid Esik kurqanında aşkarlanan döyüşçü qəbirindən çıxan dəbilqədə şir, dağ keçisi və quş şəkilləri yer alır. İkinci Pazırıq kurqanında aşkarlanan kəmər üzərində dişi şirin dağ keçisinə hücum etməsi, eyni kurqanda tapılan bir başqa maddi mədəniyyət əşyasında isə şirlə qartalın döyüşü təsvir olunub.
Pazırıq kurqanındakı ən qiymətli tapıntı xalça parşasıdır. Bu xalça ən qədim türk xalçası hesab edilir. Həmin xalçanın ortasında bədəni şir, başı qanadlı bir quş başı olan heyvan təsvir olunmuşdur. Bu rəsm, Emel Esinin qeyd etdiyi kimi, qədim türk ikonoqrafiyasında tez-tez rast gəlinən “bars-luu” (arslan ilan) motivi ilə eynidir. Xalça üzərində yer alan “bars-luu”nun qanadını şərqə doğru tərs çevirməsi ancaq türk sənətinə xas xüsusiyyətdir. Ümumiyyətlə, işquz, hun sənətində qanadlı mifik heyvan “qızıl ölkəsi”nin keşikçisidir. Qədim dövrlərdə qızıl ölkəsi Altay ətrafı hesab olunurdu. Bu da şir simvolunun irani xalqlardan türklərə keçdiyi haqqındakı iddiaları təkzib edir.
Göytürklərə aid Kudirqa qəbiristanlığında aşkarlanan yəhər üzərində itləri ilə ova çıxan ovçu və şirlər təsvir olunmuşdur. Monqolsutanın Şibeet Ulaan bölgəsində uyğur dövrünə (744-840) aid şir heykəlləri tapılmışdır.
BƏZİ SƏFƏVİ-QIZILBAŞ SİMVOLLARI HAQQINDA
Ordu Balıq adlanan qədim türk paytaxtında aparılan arxeoloji tədqiqatlar zamanı 627-ci ilə aid xaqan fiqurları ilə birlikdə şir təsvirli taxt da ələ keçirilib. Həmin təsvirlər Azərbaycanda, xüsusilə də Şirvanşahlara aid ərazilərdə tapılan şir heykəllərlə eynidir.
Uyğurlarda şir təsvirli taxt modelləri buddist və manixeist dinlərin təsiri ilə formalaşdığı iddia olunur. Bu modellər buddist sənətində bir çox simvolik məna kəsb edirdi. Misal üçün, şir, bəzən tanrıya işarə, bəzən də taxtın simvolu idi. Buddizmdə Buddanın şir formasına girdiyi inancı var. Uyğur sənətində və inancında buddizmin və manixeizmin güclü təsirlərinin olduğu məlumdur. IX-XII əsrlərə aid uyğur monastırlarının divar şəkillərində keşikçilərin başçısı olan “vijrapni”nin başı şirin başı formasındadır. Burada şirin qoruyucu və keşikçi obrazı diqqət çəkir. Amma diqqəti çəkən bir başqa məqam isə uyğur sənət nümunələrində şirlə əlaqədar simvollarda şaman ünsürlərinin də yer almasıdır. Bu da şir simvolunun köklərinin qədim türk inanc sistemində olduğunu deməyə əsas verir. Qədim Şirvan və Bakıda tapılan hakimiyyət rəmzi olan şir təsvirləri və heykəllərində də şirin taxtın keşikçisi və qoruyucu ruh olduğu aydın olur.
Günəş motivi uyğurlarda buddizimdəki “günəş təkəri” təsəvvürü ilə birləşmişdir. Şirin nərə çəkməsi ildırımın səsi hesab olunurdu. Əslində, şirin nəriltisi alleqorik olaraq şimşək çaxmasını ifadə edirdi. Buddizimdə isə şirin nərəsi Buddanın səsi kimi qəbul eidlmişdir.
Türklərdə ağ, qızıl və sarı rəngdə şir təsvirlərinə rast gəlinir. Bunlardan qızıl şir şiddəti, ildırımı və gücü ifadə edirdi. Qədim türk inancında yarı-əjdaha, yarı-şir şəklində yer alan təsvirlər şiddətə və müharibəyə işarə idi. Sarı rəngin Çinin rəngi olduğu qəbul edilir. Çin imperator simvollarında sarı şir təsviri və sarı şirin pəncələri yer alırdı. Sarı şir, eyni zamanda, buddizmdə müqəddəs idi. Şirlər arasında ağ şir təsəvvürünə ancaq türklərdə rast gəlinir. Bu, müharibə və şiddəti ifadə edən qızıl şirin əksi olub, sülhün və əminamanlığın ifadəsi idi.

Türk hökmdarları və bəyləri güc, qüdrət və hakimiyyəti ifadə etdiyi üçün şirlə bağlı titullar və adlar daşıyırdılar. Azərbaycan Atabəyləri Eldənizlərin (1136-1225) üçüncü hökmdarı Qızıl Arslan (1086-1091) adlanırdı. Türkiyə Səlcuqlular dövlətinin (1071-1318) hökmdarları arasında Qılınc Arslan adlı bir neçə sultana rast gəlirik. Qılınc Arslan adının birbaşa taxtı və dövləti ifadə etdiyi aydındır. Qacar dövlətinin bayrağında bir əlində qılınc tutmuş şir təsvir olunmuşdu. Marağa Atabəyləri Ağsunqurluların (1108-1227) hökmdarlarından biri Arslan-Aba (1032-1074), digəri isə Körpə Arslan (1074-1207) adını daşımışdır. Gəncəli Nizami “Yeddi Gözəl” əsərini məhz Körpə Arslana ithaf etmişdi. Türkcə “Arslan Aba” “dişi şir”, “Körpə Arslan” adı isə “balaca şir” mənasına gəlir.
BƏZİ SƏFƏVİ-QIZILBAŞ SİMVOLLARI HAQQINDA
Şir ildırımı ifadə etdiyindən qızılbaş-bektaşi inancında İmam Əli obrazı ilə eyniləşmişdir. İmam Əli qızılbaş-bektaşilər arasında “Allahın arslanı” kimi təsvir olunmuşdur. Bu ifadə Həzrət Əlinin “Allah tərəfindən yer üzünün hökmdarı seçildiyi” və ya “Yer üzündə Allahın hakimiyyətinin keşikçisi” olduğu mənasına gəlirdi.
Ümumiyyətlə, türk inanc sistemində şir gücü, qüdrəti, taxtı, hakimiyyəti təmsil edərkən, burada şirin keşikçi və qoruyucu xüsusiyyətləri ön plana çıxarılır. Qədim türk şaman inancında şir törəni (qanunu) göy üzünü və yer altını təmsil edirdi. Şir təsvirləri ildırım və aydınlıq simvolu olaraq türk inancında yer almışdır. Saadəttin Gömeç bir araşdırmasında Qərbi Türk xaqanlığının simvolunun Aslan olduğunu qeyd edir.
Eli (dövləti) təmsil edən bayrağın üstündəki təsvirin və bayraq rənginin də xüsusi mənası vardı. Türk dövlət sistemində tək bayraq anlayışı yoxdur. Dövləti və eli təmsil edən bayraqla, ordu və ordudakı tayfaları təmsil edən bayraqlar arasında fərqlər ola bilirdi. Buna görə də ordunun bayrağına baxaraq dövlətin bayrağının eyni olduğunu düşünmək səhvdir. Üzərində şir təsvir olunan bayraq Səfəvilərə məxsus olmuşdur. Amma Səfəvilərə aid rəsmi dövlət sənədlərinin mövcud olmaması Səfəvi bayrağı haqqında qəti fikir səsləndirməyi çətinləşdirir.
İranlı tədqiqatçı Xanbaba Bəyaniyə görə, səfəvi ordusunda dalğalanan müxtəlif tipli bayraqlarla yanaşı, Şahın aləmi (Səfəvi hökmdarının bayrağı) da daşınırdı. Bu bayraqların üzərində Kəliməyi şəhadət, Qurandan bir ayə, İmam Əlinin zülfüqarı və aslan-günəş təsviri yer alırdı. Həmin bayraqlar müharibə zamanı aləmdar başı tərəfindən aparılırdı.

Aslan/şir və Günəş təsvirli bayraqlar, sadəcə, Səfəvilərə xas olmayıb. Şumerlərdən bəri dəfələrlə istifadə olunan şir-günəş təsvirli bayraqlara Misir, Yunan və Roma mədəniyyətlərində də rastlanılıb. 1637-ci ildə Şah Səfi (1629-1642) sarayında olan avropalı səyyah Adam Oleari, Səfəvi bayrağı haqqında belə yazır: “Qədimdən hilal (Ay) perslərin, günəş yunanların (rəmzi) idi. İndi isə Türklər (Osmanlılar) hilalı aldılar, iranlılar (Səfəvilər) isə qabağında aslan olan bir günəşi”. Olearinin təsbiti, şübhəsiz, səhvdir. Qədim Pers dövlət bayrağı hilal (Ay) təsvirli deyil, əksinə qurd və şir təsvirlidir. Üstəlik, Ay təsvirli ilk bayraqlar Orta Şərqdə Səlcuqlularla birlikdə ortaya çıxıb.
Ay və Günəş təsvirli bayraqlar qədim türklərə məlum idi və bu iki simvol türk inanc sisteminin təmilində yer alırdı. Bunu türk şəxs adlarında da görürük. Qədim Türklərdə çox sayda Arslan adını daşıyan hökmdar, sərkərdə və dövlət adamı olmuşdur. Türk sosial həyatında yer almayan bir məfhumun şəxs adına çevrilməsi iddia edilə bilməz. Qədim türk şəxs adları arasında Ağ Arslan, Qara Arslan, Qızıl Arslan, Gök Arslan, Alparslan, Arslan Apa, Arslan Boğa, Arslan Daş, Arslan şah və b. adların mövcudluğu şirin bütün xüsusiyyətlərinin türk inanc sistemində ifadə edildiyini də göstərir.
Səfəvilərin şir-günəş simvollarından geniş istifadə etdikləri məlumdur. Bu, sikkələrdə də öz əksini tapmışdır. XVII əsrdə Qızılbaş ölkəsində olan fransız səyyah Sir John Chardin (1643-1713) Səfəvi pullarının bir üzündə şirin, digər üzündə isə günəşin təsvir edildiyini qeyd edir. Eyni məlumatı XVII əsrdə bir neçə dəfə Qızılbaş ölkəsində olan fransız səyyah Tavernier də təsdiq edir.
Arslan motivi Səfəvilər dövründə I Şah İsmaiyılla gündəmə gəlmişdir. Tədqiatçılar bunu qədim İran ənənəsi və İmam Əliyə olan bağlılıqla izah edirlər. Şah İsmayıl dövründə arslan mirac şeirlərinə belə, daxil edilmişdir. Amma biz bu iddianın sadəcə yaraşdırma olduğu fikrindəyik. Səfəvilərin arslan/şir təsvirini İrandan deyil, səfəvi ailəsinin gəldiyi Bəlx Tiqinlərindən aldığı qənaətindəyik. Səfəvilərin söy kökünün Qərbi Göytürk sülaləsinin Bəlx tiqinləri qoluna söykəndiyi qızılbaş mənbələrindən məlumdur. Belə ki, Qərbi Göytürk xaqanlığının bayrağında arslan/şir təsvir edilmişdir. Bunu digər mənbələr də təsdiq edir. Belə ki, hələ Altayda Hun dövrünə aid kurqanlardan arslan/şir motivləri tapılmışdır. Qərbi Göytürk xaqanı İstəmi xaqanın taxtının ayaqlarını dörd arslan/şir təşkil edirdi. Bu ənənə Uyğur xaqanları tərəfindən də davam etdirilmişdir. Uyğur xaqanlarının hökmdarlıq taxtı da şir ayaqlı idi.

Göytürk və Çingiz xan dövrü monqollara görə, xanədanın iki qolu vardı: qurd və işıq. Qurd Göybörülər (bozqurdlar), işıq (nirun) isə Arslanlar təmsil edirdilər. Üstəlik, arslan motivi Qəznəvi, Qaraxanlı, Səlcuqlu, Məmülklü, Babur və Qacar dövlətlərində də dövlət rəmzi olaraq istifadə edilmişdir. 1423 tarixli Şemsəddin Kaşaniyə aid bir “Şahnamə”də günəş-arslan motivli miniatür yer alırdı.

Qacarların dövlət bayrağında da arslan\şir təsviri yer almışdır. Qacarların dövlət bayrağı Fəthəli Şah dövründə (1797-1834) rəsmiləşmiş, səfəvilərin şir-Günəş bayrağının eynisi idi. Nəsrəddin şah zamanında (1848-1896) həmin bayrağa qılınc əlavə edildi. Pəhləvilər xanədanı (1925-1979) bu bayrağı azacıq dəyişdirib istifadə etdilər. Səfəvi və Qacarlar kimi, Hindistanda yaranan, Əmir Teymur soyundan gələn Baburlu dövlətinin (1505-1848) də şir-günəş təsvirli bayraqları vardı. Həmin bayraqda, səfəvilərdə olduğu kimi, arxada doğan böyük bir günəşin qarşısında diz çökmüş şir təsvir olunmuşdur.

(Mənbələr və izahlar əsas mətndə göstərilib)
(Ardı var)
Şərh əlavə etmək
Adı:
E-Mail Ünvanı:
Kalın İtalik Altı Çizili Üzeri Çizili | Sola Yasla Ortala Sağa Yasla | İfade Ekle Bağlantı EkleKorumalı Link Girin Renk Seç | Gizli Metin Alıntı Ekle Farklı Bir Alfabe ile Yazılmış Olan Seçili Metni Kiril Alfabesine Çevir Spoiler Ekle
Kodu girin:

AZƏRBAYCAN VƏTƏN MÜHARİBƏSİ VETERANLARI İCTİMAİ BİRLİYİ