12 Yan 03:03GÜNDƏM / ARAŞDIRMA

BƏZİ SƏFƏVİ-QIZILBAŞ SİMVOLLARI HAQQINDA

BƏZİ SƏFƏVİ-QIZILBAŞ SİMVOLLARI HAQQINDA
Əkbər N. Nəcəf

Dərviş ruhlu dostum
Nazim Hüseynovun əziz xatirəsinə

(Əvvəli http://fedai.az/index.php?newsid=938)

AYI

Bəzi mənbələrdə qızılbaşların meydanlarda ayı oynatdıqları haqqında məlumat verilir. Şah İsmayılın avı ovçusu olduğu məlumdur. Belə ki, İsmayıl hicri 905-ci ildə (1500) Kağızman və Ərzurumdan keçib Tərcana, buradan da Sarı Qaya adlanan yaylağa gəldi. Burada ustaclu tayfası tərəfindən qarşılanan İsmayıl ustacluların çavuşlu obasından Baba Süleymanın atası Oğlan Əmətin qonağı oldu. İsmayıl Sarı Qayada qaldığı iki ay ərzində ətrafdakı insanlar ona gəlib ətrafdakı mağaraların birində yaşayan ayıdan narahat olduğunu dilə gətirdilər. İsmayıl həmin ayını oxla vurub öldürmüş və oradakıların təqdirini qazanmışdır. İsmayılın ayını öldürməsi və bunun müqabilində ətrafındakılarının heyranlığını qazanması diqqət çəkən bir xüsusdur. Dövrün mənbələri İsmayılın ayını ov sırasında öldürdüyünü yazırlar. O tarixdə 13 yaşında olan İsmayılın bir və ya iki oxla ayı öldürməsini türk inanc sistemi içində qiymətləndirmək lazımdır.
Ayı türk inanc sistemində “böyüklüyü, gücü, qüdrəti və heybəti” ifadə edirdi. 13 yaşlı İsmayılın biraz da mənbələrin mübaliğəsi ilə bir və ya iki oxla o vaxta qədər Sarı Qaya ətrafında hamını narahat edən ayını öldürməsi qızılbaşların yeni başçısının böyüklüyünə, gücünə, heybətinə işarə idi. Ayı dastanlarda və şifahi xalq ədəbiyyatında gücü ifadə edirdi. İnsanlar güclü olduqalarını nümayış etdirmək məqsədilə ayı ilə gürəş tutub, ona qalib gələcəklərini zənn edirdilər. Ayını məğlub etmək gücün ifadəsi idi.
BƏZİ SƏFƏVİ-QIZILBAŞ SİMVOLLARI HAQQINDA
Ayı, türk inanc sistemində ana ünsür deyildi. Ayı əsasən meşəyə bağlı həyat tərzinin güclü olduğu xalqların inanc anlayışında yer alan bir elementdir. Maraqlıdır ki, türk inans sistemində ayı hər zaman “öldürülən, ovlanan” heyvan olaraq əks olunub. Y.Çoruhluya görə, “Ayı Türk mifologiyasında mühüm yer tutmaqla birlikdə heç bir zaman qartal, at və ya qurd qədər mühüm olmamışdır. Son zamanlarda aparılan araşdırmalarda türklər və onların ətrafında yaşayan xalqlarda görülən meşə kultunun bəzi türk xalqlarındakı ayı kultu və simvollarının əsasını təşkil etdiyi ortaya çıxıb. Ayı meşə tanrısı və ya meşə ruhunun simvoludur. Başqurdlar kimi bəzi türk xalqları ata saydıqları ayıdan törədiklərinə inanırdılar. Yakutlar isə ayının kəllə sümüyünə and içirdilər. Ayı libası şamanlar tərəfindən tərcih edilirdi. Ayının müxtəlif hissələrindən alınan sümüklər də şaman libasına tikilirdi. Şamanın göyə səyahəti sırasında ayı da kömək ruh kimi yer alırdı. Ayının ovlanaraq yeyilməsi qüvvətin və müxtəlif xüsusiyyətlərinin insana keçdiyinə inanılırdı. Ayı İslamdan sonra əsasən qaba gücün, axmaqlığın və pis insanın simvoluna çevrildi”.
Ayının töz və totem olaraq insanı qoruduğu inancı şamanizmdə mövcuddur. Ov hekayələtində ayı hiyləgər heyvan rolunu icra edir. Qaraqoyunlu meşəsi haqqında məlumat verən “Qaracaoğlan” nağılında ayı bu motivlə zikr edilir. Anadolu türkmənləri ayını “Qaraoğlan” adlandırırdılar. Kam-şaman inanc sistemində meşənin ruhunu əks etdirən ayı, Oğuz Kağan dastanında iki yerdə qeyd edilib. İlkində Oğuz Kağanın sinəsi ayı kimi təsvir edilmişdir. Bu Oğuzun gücünü və qüvvəsinə işarədir. Digərində isə Oğuz Kağan ayını ov ünsürü olaraq istifadə edib. Gərgədanı ovlamaq istəyən Oğuz Kağan yem kimi ayıdan istifadə etmiş və bu məqsədlə ayını bir ağaca qızıl kəmərlə bağlamışdır.

SAÇ

Qızılbaş bəyləri və əsgərlərinin uzun saçlı olduğu qeyd edilir. Şah İsmayıla aid olduğu qeyd edilən portretdə səfəvi hökmdarı uzun saçlı təsvir edilib. Qədim və orta əsrlərə aid mənbələrdə ümumiyyətlə türklər uzun saçlı, hətta “qadınlarınkına oxşayacaq şəkildə uzun saçları” ilə təsvir və tərif ediliblər. Urfalı Mateos Anadoluya gələn oğuzları məhz belə görkəmdə təsvir etmişdir.
Saçın müqəddəsliyini Kaşqarlı Mahmud öz əsərində “idhınçu saç” ifadəsi ilə təsdiq edir. Tuna Bolqar Xaqanlığının hökmdarı Kuruma aid (814-cü ildə vəfat edib) Madaradakı qaya təsvirində ilk diqqəti çəkən əlamət onun olduqca uzun saçlara sahib olmasıdır. Cahiz də türkləri uzun və gur saçlı təsvir edir. Uyğurlarda (744-840) türklərin saçları “aslanın yalmanına” oxşadılır ki, saç və aslan anlayışının eyiliyi qızılbaşlar üçün əlamətdardır. İdrisi isə peçeneqlərin saçlarını hördüklərini qeyd edir. Xristian elçilik raportlarında eyni ifadə qıpçaqlar üçün keçir. Hətta qıpçaqların “üç saç hörgüsü” adını verdikləri saç sitilləri vardı.
Oğuznamələrdə də (Oğuz xaqan, Dədə Qorqud, Manas dastanlarında) türklərin saça nə qədər qiymət verdikləri aydın şəkildə əks olunub.
Qızılbaş-bektaşi inanc sistemində saç yağmalanması hadisəsindən bəhs edilir. Vəlayətnamə-i Otman Baba mənqıbnaməsində yer alan bir məlumat olduqca marağlıdır. Rəvayətə görə, qələndər-məşrəb dərvişlərdən olan Otman Baba başındakı saçı kəsib atdığı zaman ətrafındakı dərvişlər onun saçını yağmalamışdılar. Şeyxlərinin saçını müqəddəs sayan dərvişlərin bu hərəkəti qələndəri inancında yer alan çar darb anlayışı ilə bağlı idi. Belə ki, bektaşilikdə təriqətə daxil olan dərvişin saçı kəsilirdi. Qızılbaş-bektaşilikdəki həmin saç kəsilmə hadisəsi başın ortasının açıq buraxılması (yani yarım saç) şəklində olduğu da ifadə edilir.
Kam-şaman inancında saç ilə ilan arasında güclü bağların olduğu görünür. Şamanın geyimin boyun və kürək hissəsinə qumaş parçalar tikilirdi ki, həmin parçalar ilanı təsvir edirdi. M.Eliadeyə görə, bəzi bölgələrdə həmin ilanlar şamanın saçını ifadə edir və bu onun “gücünü və sehrinə (elmini)” işarə idi.
BƏZİ SƏFƏVİ-QIZILBAŞ SİMVOLLARI HAQQINDA
Çin astrologiyasında Mao adı verilən (Ülkər) ulduz türklərə oxşadılır və onlar kimi uzun saçlı kişi olaraq təsvir edilir. Ülkər ulduzu şimal-qərb istiqamətindən çıxır. Göy üzündə göründüyü zaman Ülkər Qara İlan udluzlar silsiləsinin mərkəzində yer alır. B.e.ə. 2500-cü ildə bu ulduz səhərəyaxın Günəşin çıxdığı vaxt görünərək baharın gəlişini müjdələyirdi. Payız ayında isə batırdı. Buna görə, qədim türklər müharibə mələyi olan ilanın baharda göyə çıxdığına, payız ayında isə torpaq altına girdiyinə inanırdılar. Türklər müharibələrini əsasən Ülkər ulduzunun səmada göründüyü altı aylıq yaz-yay müddətində aparırdılar. Döyüşdən əvvəl xaqan bir təpənin başına çıxar, üzünü Günəşə çevirib dua edərdi. Çu dövründə Çinin qəbul etdiyi yazı sistemində Mao (Ülkər) ulduzu “qapı üzərində günəş” şəklində təsvir edilmişdir. Buradakı qapı qalxana işarə idi.
Şah I İsmayılın portretində onun saçlarının xəfif şəkildə qızılı olması olduqca maraqlıdır. Saçın qızılı və ya qırmızıya çalması qədim türk inancında “Yer, Su və Ərlik Xan kimi ən güclü tanrıların saçının qırmızıya çalan sarı saçlı” olması anlayışı var. Göytürklərə aid heykəllərdə, Uyğur təsvirlərində eyni saç rəngi öz əksini tapıb. Ümumiyyətlə Şah I İsmayılın portretindəki görüntüsü qədim Göytürk heykəllərinə oxşayır.

BIĞ

Bir çox səfəvi şahı, bəyləri, xüsusilə də qızılbaş əsgərlərinə aid portretlərdə, şəkillərdə, təsvirlərdə və minyaturlarda saçla birlikdə bığlı təsvir edildiklərini görürük. XI əsr Türk dilli mətinlərdə bıdhık, bıdık, mıdhık, mıyık şəklində tələffüz edilən dilimizdəki bığ sözü bıyıq vəyə bığıq`dan yaranıb. Bu bığ sözünün bıdhık˃bıdık˃mıdık˃bıyık˃mıyık˃bıq˃bığ şəklində təlləfüz forması qazandığını göstərir.
Bığ türklərdə mühüm bir əlamətdir. Çünki türklərdə bir gəncin orduya alınması üçün onun bığının çıxması şərt idi. Belə gəncə munğ taq adı verilirdi ki, oğlan uşağının uşaqlıq yaş həddini tamamlayıb gənclik mərhələsinə keçdiyini ifadə edirdi. “Dədə Qorqud” oğuznaməsində Təpəgöz Basata “bıyıcağı qararmış yığitçük” (Bığı qaralmış igid) şəklində xitab edir.
Saqqalın qırğılıb, bığların sağlanılması türklərin başlıca xüsusiyyəti idi. Ümimiyyətlə Bizans və İslam mənbələri türkləri “uzun saçlı, saqqalsız və bığlı” olaraq təsvir edirlər. Bığlı, saqqalsız və uzun saçlı türk insan tipi İslam mənbələrində oğuzlarla birlikdə formalaşıb. Oğuzların gur bığlı, saqqalsız, yəni üzləri təmiz olduğu qeyd edilir. F.Köprülü Boğraç adlı türk tayfasının “uzuğ bığlı və saqqalları qırğılmış” olaraq təsvir edildiklərini zikr edir.
Bığı uzunluğunda məhdudiyyət yox idi. “Dədə Qorqud” oğuznaməsində “Bıyığı ənsəsindən yeddi yerdə dügən, ərənlər ərəni” şəklindəki ifadədən də başa düşüldüyü kimi bəzi oğuz-türk igidlərinin bığları boyunlarının ardından saç kimi bağlanıb yeddi yerdən düyünlənirdi. Yenə “Dədə Qorqud” oğuznaməsində “bığı arxadan üç yerdən düyünlənmiş” igidlərdən bəhs edilir.
BƏZİ SƏFƏVİ-QIZILBAŞ SİMVOLLARI HAQQINDA
Bığın ağzın kənarında uzanmasına “bığ yastığı” deyilirdi. “Manas” dastanında “bığı göyə çıxan Yoloy xan” adlı qəhrəmandan bəhs edilir.
Qızılbaş inancının formalaşmasına böyük təsir edən heydərilər təriqətində bığ dərvişin dörd başlıca xüsusiyyəti arasında göstərilirdi. Qələndərilikdə çahar-darb və ya çar darb adlanan sufi ənənəyə görə, qələndəri dərvişləri saç, qaş, saqqal və bığlarını qırxarkən, Heydərilər bığlarını uzadır, başlarının ortasında isə bir tutam saç buraxırdılar. Başlarına keçə külah geyən uzun bığlı heydəri dərvişlərinin bir başqa xüsusiyyətləri də qulaqlarına küpə (sırğa) taxmaları, bədələrini zəncirləmələri, kiçik çan və ya zınqrovlar asmalarıdır. Bu mənada Şah I İsmayılın bığının heydəri xüsusiyyəti əks etdirdiyi aydın olur.
Quranda bığ haqqında heç bir hökm olmasa da, bəzi şərii və fiqhi əsərlərdə uzun bığın qəbul edilmədiyi qeyd edilsə də, buradan bığın qırğılması, yoxsa qısaldılması hökmünün ortaya çıxdığını ifadə etmək çətindir. Amma Buxaridə yer alan hədislər arasında Məhəmməd Peyğəmbərin müsəlmanlara “bığlarınızı qırxın, məcusilərə və müşriklərə oxşamayın” dediyi qeyd edilir.

SƏMAH

Qədim türklərin inanc sisteminin əsas rituallarından olan səmah qızılbaşlığın, günümüzdə isə Ələvi-Bektaşi inancının ayrılmaz hissəsidir. Səmahın icrası zamanı sərgilənən fiqurlar, ifa edilən müsiqi və oxunan misralar onun ən qədim ayinlərdin olduğunu göstərir. Bəzi xalq oyunları və rəqslərinin yaranma-sında da səmahın böyük təsiri olmuşdur.
İslam mənbələrində səma və ya səmah şəklində qeyd olunan ayinin adı “şaman” sözündən yaranıb. Klassik ərəb dilli əsər-lərdə bu kəlmə türklərlə əlaqədar inancın adı kimi işlədilir. Ərəb müəllifləri “şəma”, “şəman”, “şəmani”, “sənəviyyə”, “şeme-niyyə”, “veseniyyun”, “əş-şemeniyyə”, “semeniyyə” dedikdə şamanları nəzərdə tutmuşlar.
Divan ədəbiyyatında “gözəl” mənasında işlədilən “sənəm” və “ey sənəm” sözləri də şaman mənasına gəlir.
Bu sözün ərəbcə “eşitmə, dinləmə, anlama” mənasında işlədildiyi də qeyd olunur. Amma kəlmənin ərəbcə olması şübhə yaradır. Çünki sözün izahında onun şaman ayini ilə əlaqədar olduğu aydındır. Ərəbcə lüğətlərdə belə deyilir: “səma – ilahi və ya başqa bir tərzdə icra olunan dini musiqini dinləmə və onun təsiri ilə coşub dönmə; həqdən gələn və həqqə açılan mesaj”.
Səma haqqında ilk məlumatlara qayaüstü rəsmlərdə rast gəlirik. Burada dairəvi şəkildə rəqs edən insan təsviri şamanın səmah ayinini icrasına işarədir. Qədim çinlilər bunu “türklərin Göy rəqsi” adlandırırdı. Şimali Çində aşkarlanan məzarların birinin divarında səmah təsvir olun-muşdur. Burada səmah oynayan şəxs sağ ayağı ilə bir top üzə-rində duraraq sol ayağı arxaya açılmış şəkildə dairəvi formada dönür. Rəqqasın qolları isə mövləvilərin səmah ayinlərində olduğu kimi göyə uçacaq şəkildədir.
Bir sənət növü olaraq da icra edilən səmahlara Çin sarayında xüsusi rəğbət vardı. Çinlilər Kəngər elindən səmah oynayan qadınları ölkələrinə dəvət etmişdilər. VII-VIII əsrlərdə Çin sarayında səmahların ifa edildiyi haqda məlumatlar var. Çinli-lərin “Türk rəqsi” adlandlandığı səmah A-lu-şan adlı bir türk igidi haqqında verilən məlumatlardan da diqqəti çəkir. A-lu-şan Göytürk boylarından birinə mənsub olub, anası şaman olan igiddir. O, Çin hökmdarının qarşısında “qasırğa kimi dönərək türk rəqsi ifa etmiş və hamını heyran qoymuşdu”.
Çinli şairlərin bəhs etdikləri türk qızlarının dönərək rəqs et-məsi səmahda yer alan və “yeldirmə” adlanan rəqs idi.
Səmah haqqında Bizans mənbələrində də məlumatlar var. 568-ci ildə Göytürk sarayına gələn Bizans elçisi Zemarkos türklərin səmah ayinini belə təsvir edir: “Türklər odunlardan böyük bir tonqal yandırdılar. Yunanların aşina olmadıqları şəkildə türk dilində axmaqca şeylər mızıldandılar. Cınqırovlarla zurnaların gözəl ahəngi vardı. Gurultu getdikcə artdı. Sonda pis ruhları ortadan qovmaq məqsədilə yanan tonqalın ətrafında dönüb fırlanmağa başladılar”.
Səmahın qurban mərasimi zamanı kahin, kam və ya baxıcının qurbanlıq heyvanın qılığına girərək qurban dirəyinin ətrafında dönərək göyə çıxma rəqsinin təsiri nətəcəsində yarandığı düşüncsəindəyik.
BƏZİ SƏFƏVİ-QIZILBAŞ SİMVOLLARI HAQQINDA
Məşhur sufi-alim Şihabəddin Ömər Həfs Sührəverdi təsəvvüf elminin mənbəyi hesab edilən “Əvarifül-məarif” adlı kitabında təsəvvüf praktikasının 9 əsası olduğunu bildirir. Bunlardan ilk ikisini namaz və zikr təşkil edərkən, səmah üçüncü sırada gəlir.
Səmah təsəvvüfdə inancın əsas təməllərindən biridir. Əbu-l Həsən b. Saliməyə görə, “səmahı inkar etmək olmaz, çünki Cüneyd əl-Bağdadi, Sirr əs-Səqati və Zünnun əl-Misri onu dinləyirdi”.
Şihabəddin Sührəverdi zikr etdiyi bir hədisdə Peyğəmbərin səmah dinlədiyini yazır.
Səmahın hələ Peyğəmbər zamanında ərəb cəmiyyətində mövcud olması mübahisə yaratmışdır. Bunun ərəblərin savaş öncəsi və əyləncə zamanı oxuduqları müsiqilərdən fərqli olduğu aydındır. Ərəb müsiqisinin ilk nəzəriyyəsini yaradan alim Ubeydullah ibn Sureycin türk olduğu məlumdur. Bu şəxs Bədir və Uhud döyüşündə müsəlmanlara qılınc düzəldən və Mədinədə yaşayan türk kökənli Süreyc ailəsindən gəlirdi. İslamın ilk qadın şəhidi hesab edilən Süməyyənin də “Pamuk” adlı bir türk cariyəsi olduğu mənbələrdə yer alır. Bütün bunlar nəzərə alındığında, səmahın ərəb cəmiyyətinə necə təsir etdiyi aydın olur.
Səmahın təsəvvüf elmində yer alması isə Xorasan təsəvvüf məktəbinin təsirindən irəli gəlir. Təsəvvüfdə səmah vəcdin səbəbi olaraq göstərilir.
Səmah Tövratda da var. Tövratın “2-ci Sam:6-14” ayəsində belə deyilir: “Və Davud, Rəbbin qarşısında bütün gücü ilə rəqs edirdi”. Yəhudi ənənəsinə yad olan bu ayin Tövratda “rəqs” kimi təsəvvür edilsə də, bunun səmahla bağlı dini bir ayin olduğu aydındır.
Qədim Yunanıstan və Misirdə qurban kəsərkən insanlar tanrı heykəllərinin qarşısında rəqs edirdlər. Səmah İmam Cəfər Sadiqə aid olduğu iddia edilən “Buyruq” kitabında “qırxlar cəmi” olaraq qeyd edilir.
Səmah mövləvilikdə başlıca ibadət formasıdır. Mövlana təbrizli Şəmsin (bu şeyxin adının Günəş olması və Göylə bağlılığı da diqqət çəkir) təsiri ilə hal və cəzbə yolunu tutub səmah edirdi. Təsəvvüf şeyxlərinin taxta qılıncla gəzməsi də səmah və qurban mərasimində qurban dirəyi ilə əlaqəli olmalıdır.
Səmah insanla Tanrının birbaşa əlaqəsi şəklində açıqlanır. Ələvi-Bektaşı inancına görə, “səmah Yaradanın kainata yerləşdirdiyi təməl qanunlara hörmət əlamətidir. Onu müqəddəs qəbul edən bir davranışdır. Səmahda dönmək bir növ Günəş sistemi və onun ətrafında dönən səyyarələri ifadə edir. Tanrının qüdrətinə və yaradılmış varlıq sisteminə heyranlığı ifadə edir. İdarə və bədən xüsusiyyətləri, bilik və bacarığı ilə Mütləq-Vücudun bir parçası olan insan səmahla Tanrı ilə həmhal olur”.
Səmah dini ayinin bir parçasıdır. Şamanizmdə ayin zamanı şaman əlinə aldığı yaşıl ağacla dönərək hərəkət edir, bu hərəkətlərinin sonunda başının dönməsi nəticəsində yerə yıxılaraq sehrli sözlər tələffüz edirdi. Şamanın qeyri-ixtiyarı olaraq sərf etdiyi bu sözlər gələcək haqqında məlumat hesab olunurdu.
Qızılbaş və Bektaşi ayinlərində (“cəm” adlanır) səmahlar qadınların, qızların və kişilərin iştirakı ilə qarışıq icra olunurdu. Ümumiyyətlə, səmahlar Allahın zikri olaraq qəbul edilir.
Təsəvvüfdə dərvişlər dönərək zikr tuturlar. Səmahda bütün bədənin hərəkət etməsi Tanrının bədən və ruh ilə birlikdə zikr edilməsi mənasına gəlir.
Dərvişlərin, qızılbaşların və bektaşilərin səmahında saz və söz əsas rol oynayır. Səmahın meracın simvolu olduğu şaman ayinlərindən də aydın olur. Şaman ayinlərində səmah dönən şamanın yeddi-qatlı göyə çıxdığı təsəvvürü var. Səmah zamanı şaman çıxdığı göyün hər mərtəbəsinə uyğun şəkil və forma alır. Səmah bu xüsisiyyəti ilə İslam təsəvvüfündə meracla eyniləşmişdir. Səmah zamanı sufi və dərvişin ruhunun göyə çıxdığı qeyd olunur.

İstifadə olunan ədəbiyyat
Adam Olearius, The Voyages and travels ot the Ambassadors fro the Duke of Holstein to the Great Duke of Muscovy and the King of Persia, Engl. edit. by John Davies, Londo 1662
Ahmedi, Divan, Hazırlayan Yaşar Akdoğan, XXII/30; Demirel H.Gamze, Beliğ Mehmed Emin Divanı, Doktora Tezi, 2005
Arslanoğlu İ., Şah İsmail Hatayi (Divan, Dehname, Nasihatname) ve Anadolu Hatayileri, İstanbul 1992
Aydemir A., “Kutadgu Bilig ve Divanü Lugati`t-Türk`e Göre Saç-Sakal Kültürü Üzerine”, Turkish Studies, volume 7/3, 2012
Aydoğmuşoğlu C., “Safevi, Kaçar ve Babür Bayrakları Üzerine Bir Değerlendirme”, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, XII/2, Kış 2013
Bağcı S., “Takdim Minyatürlerinde Farklı Bir Konu: Süleyman Peygamber`in Divanı”, Sanat Tarihinde İkonografik Araştırmalar, Gener İnal`a Armağan, Ankara 1993
Bahadır H., Oğuznamelerde Hayvan Kültü ve İşlevleri, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Haziran 2015
Bəyani X., Tarixi-nizami-İran (Devrei-Səfəviyyə), Tahran 1335
Birdoğan N., Anadolu`nun Gizli Kültürü Alevilik, İstanbul 2006
Birdoğan N., Semahlar, İstanbul 1995
Bozkurt F., Semahlar, İstanbul 1995
Cahiz, Hilafet Ordusunun Menakıbeleri e Türklerin Faziletleri, Çeviren R.Şeşen, Ankara 1967
Clauson S.G., An Etyomological Dictionary of Pre Thirteenth Century Turkish, Oxford 1972
Çoruhlu Y., Türk Mitolojisinin Anahatları, İstanbul 2000
Dede Korkut Kitabı, Haz. M.Ergin, Ankara 1959, 1990, 2008
Edward Terry, A Voyage to East India, London 1677
Əfəndiyev O., Azərbaycan Səfəvilər dövləti, Bakı 1993
Əhməd əl-Kirmani, Əxbar əd-duvəl və asar əl-huvəl fi`t-tarih, Əhməd Xətit və Fəhmi Sad nşr., Beyrut 1992
Ekinci M., Anadolu Aleviliğinin Tarihsel Arka Planı, İstanbul 2002
Eliade Mircea, Shamanism: Arctic Techniques od Estacy, Princeton University Press 1974
Esin E, Orta Asya`dan Osmanlıya Türk Sanatında İkonografik Motifler, İstanbul 2004
Esin E., “Sema”, Türk Edebiyatı Dergisi, Aralık 1974, sayı 30
Esin E., İslamiyetten Önceki Türk Kültür Tarihi ve İslama Giriş, İstanbul 1978
Esin E., Türk Kozmolojisine Giriş, İstanbul 2001
Esin, E., “Evren. Selçuklu Sanatı Evren Tasvirinin Türk İkonografisindeki Kökenleri”, Selçuklu Araştırmaları Dergisi, 1969, c. I
Fığlalı E.R., Türkiye`de Alevilik Bektaşilik, Ankara 1990
Frazer S.J., Worship of Nature, London 1926
Gömeç S., “Kök Börüler ve Arslanlar”, Göktürk Devletinin 1450. Kuruluş Yıldönümü Sempozyumu, Ankara 2001
Grek Seyyahı Priskos (V.Asır)`a Göre Avrupa Hunları, Tercüme A.Ahmetbeyoğlu, İstanbul 1995
Güven M., “Oğuz Kağan Destanı`nda Hayvanlar”, Milli Folklor, sayı 57, yıl 2003
Han Hanedanlığı Tarihi, Hsiung-nu (Hun) Monografisi, Çevirenler A.Onat, S.Orsoy, K.Ercilasun, Ankara 2004
Herodotos, Tarih, Türkçe çeviri M.Ökmen, İstanbul 2006
İnan A., Tarihte ve Bugün Şamanizm, Materiyaller ve Araştırmalar, Ankara 2000
İsgəndər Bəy Münşi, Tarix-I aləmara-yi Abbasi (Abbasın dünyanı bəzəyən tarixi), Farscadan tərcümənin, ön sözün, şərhlərin və göstəricilərin müəllifləri Oqtay Əfəndiyev, Namiq Musalı, Bakı 2009
Jean Baptiste Tavernier, Safernamei-Tavernier, tarcuma va tartib Hamid Ərbab Şirani, Tehran 1382
Kafesoğlu İ., “Doğu Anadolu`ya İlk Selçuklu Akını (1015-1021) ve Tarihi Ehemmiyyeti”, Fuad Köprülü Armağaını, İstanbul 1953
Karayev O., “Kırgızların Ortaya Çıkışı. “Kırgız” Termini Hakkında”, Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2001
Kaşgarlı Mahmud, Divanü-Lugati-t-Türk, Çeviren B.Atalay, Ankara 1939-1941, I-III
Koçak K., “İslamiyet`ten Önceki Türk Devlet Geleneklerine Göre Tahta Çıkma Töreni ve Yöntemleri”, Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Elektronik Dergisi, sayı 4, Haziran 2011
Köprülü F., Anadoluda İslamiyet, İstanbul 1922, 2005
Köprülü F., Arslan, İA, c. I
Köprülü F., Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, Ankara 1976
Kuzeyev R.G., İdil-Ural Türkleri, Rusçadan çeviren Arif Acaloğlu, İstanbul 2005
Ligeti L., Bilinmeyen İç Asya, çeviren S. Karatay, Ankara 1986
Məhəmməd Kərim Yusif Cəmali, Ustadyari-danişgahi-azadi İslami-yi vahidi-Nəcəfabad, İsfahan 1372
Moğolların Gizli Tarihi, A.Temir nşr., Ankara 1942
Müller F.W.K., Uigurica, II, Berlin 1911
Münəccimbaşı, Sahaif əl-əxbar tərcüməsi, İstanbul 1868 (osmanlıca)
Nəcəf Ə., “İnanc simvolları: Səmah”, SalamPress qəzeti, sayı: 131
Nəcəf Ə.N., İnanc yaddaşı (Kökler ve tarihler), Bakı 2014.
Nesipoğlu G., Architecture, Ceremonial and Power, The Topkapı Palace in yhe Fifteenth and Sixteenth Centuries, New-York 1991
Ocak A.Y., Osmanlı İmparatorluğu`nda Marjinal Sufilik Kalenderiler (XIV-XVII, Yüzyıllar), Ankara 1999
Ocak A.Y., Türkler, Türkiye ve İslam, İstanbul 1999
Oğuz Kağan Destanı, haz. W. Bang, Gabain A.von, Berlin-1932
Omorov T., Kırgız Şecerelerine Göre Türk Boyları, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2008
Onullahi S.M., XIII-XVII əsrlərdə Təbriz şəhərinin tarixi (Sosial-iqtisadi tarixi), Bakı 1982
Osmanlı Arşivlerinde Bulunan Müahedenamelerden Örnekler, Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Ankara 2000
Ögel B., Türk Kültür Tarihine Giriş, cilt V: Türklerde Giyecek ve Süsleme, Ankara 1991
Ögel B., Türk Kültürünün Gelişme Çağları, İstanbul 2001
Ögel B., Türk Mitolojisi, Ankara 1989
Öney G., Anadolu Selçuklu Mimari Süslemesi ve El Sanatları, İstanbul 1988
Pakalın Mehmet Zeki, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terminleri Sözlüğü, İstanbul 1946
Pınarbaşı S.Ö., Çağlar Boyu Tahtın Simgesel Anlamları Işığında Türk Tahtları, Ankara 2004
Pletneva S.A., Polovetskie komennie izvvoyaniya, Moskva 1977
Roux J.P., Orta Asya`da Kutsal Bitkiler ve Hayvanlar, Çevien A.Kazancıgil, İstanbul 2005.
Sir John Chardin, Travels in Persia, Cambridge 1927
Sümer F., Türk Devletleri Tarihinde Şahıs Adları, İstanbul 1999, c. II
Şensılay E., Türk İkonografisinde Ejdaha Figürü ve Seramik Yorumları, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2006
Şeşen R., “Klasik İslam Kaynaklarına Göre Eski Türklerin Dini ve Şaman Kelimesinin Menşei”, İbn Fadlan Seyahatnamesi kitabı içinde, İstanbul 1995
Şeşen R., İslam Coğrafyaçılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri, Ankara 1985
Şükürov Q., “Safevilerde Av Geleneğinin Oluşumu ve I.Şah İsmail Dönemi Av Merasimleri”, Acta Turcica, yıl 1, sayı 1, Ocak 2009
Şükürov Q., Safevi Devleti`nin Kuruluşu ve I. Şah İsmail Devri (907-930/1501-1524), Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2006
Tekin B.B., “Safevi Dönemi 16. Yüzyıl Aslan Tasvirli Mir`ac Minyatürleri: Şah İsmail Hatai`ni Yaklaşımı Açısında Değerlendirme”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araşdırmaları Dergisi, sayı 64, yıl 2012
Timisi A.H., Anadolu Kültürü ve Semahları, Haliç Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Musikisi Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2007
Uysal Zeynep, Otman Baba Vilayetnamesi Üzerine Bir İnceleme, Boğaziçi Üniversitesi Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 1991
Üzüm İ., Kızılbaş, DİA, c. 25
Vasilyev D.D., “Güney Sibirya`da Göktürk Taş Heykellerinde Saç, Bıyık ve Sakkal Şekilleri”, Saç Kitabı, ed. E.G.Naskali, İstanbul 2004
Wright D., “Sir John Malcom and the Order of the Lion and Sun”, Iran. The British Institute of Persian Studies, London 1979, 17
Xanbaba Bəyani, Tarixi-nizami-i İran (dövri-səfəviyyə), Tehran 1335
Yaran R., Bıyık, DİA, c. 6
Yiğit Rıfat, Məsihi Divanı`nda Giyim-Kuşam Ev ve Mutfak, Konya 1999
Yöndemli F., Tarih Öncesinden Günümüze Yılan, Ankara 2004.
Zəkəriyya ibn Məhəmməd əl-Qəzvini, Əxbar əl-bilad, Beyrut 1960
Şərh əlavə etmək
Adı:
E-Mail Ünvanı:
Kalın İtalik Altı Çizili Üzeri Çizili | Sola Yasla Ortala Sağa Yasla | İfade Ekle Bağlantı EkleKorumalı Link Girin Renk Seç | Gizli Metin Alıntı Ekle Farklı Bir Alfabe ile Yazılmış Olan Seçili Metni Kiril Alfabesine Çevir Spoiler Ekle
Kodu girin:

AZƏRBAYCAN VƏTƏN MÜHARİBƏSİ VETERANLARI İCTİMAİ BİRLİYİ