Rusiya-Türkiyə sərhədləri 1739-cu il müqavilələrinə əsasən necə olub

Sizi «Tarixdən Faktlar» kanalında getmiş bir materialla tanış edirik. 1739-cu il müqavilələrinə əsasən Qara və Azov dənizləri ərazisində yeni Rusiya sərhədi. Sənədlərə uyğun olaraq. 1. Nissa Konvensiyası, Dneprdən qərbə doğru sərhəd 22 oktyabr 1705-ci il tarixli müqavilə ilə müəyyən edilmişdir.

Sərhədin bu hissəsi Rusiya-Türkiyə komissiyası (burada Rusiyanı İvan Neplyuyev təmsil edirdi) tərəfindən müəyyən edilmiş və 1740-cı il noyabrın 4-də təsdiq edilmişdir.

1705-ci il müqaviləsinin yeni redaksiyasında sərhəd Polşa sərhədi ilə kəsişdiyi yerdən Buq boyunca getdi, Elanets, Qromokleya, İnqul və İnqulets çaylarını keçdi və Kamenkanın ağzına yaxın Dneprdə bitdi.

Sərhədin ikinci hissəsi, Dneprdən Azov dənizinə qədər, şimala, At (Kon) Sularının mənsəbində bitirdi və çox sayda əsgərin olması səbəbindən Rusiya ərazisinə girirdi (Osterman Vişnyakov vasitəsilə etiraz etdi) və Dneprdən qərbdə və şərqdə çay adalarınadək uzanırdı.

At sularından başlayaraq, sərhədin bu hissəsi Azov dənizindəki Böyük Berdenin ağzında bitirdi. Nissa Konvensiyasının 2-ci maddəsi aydınlaşdırdı ki, sərhəd xətti At sularından Böyük Berdeyə və bu çayın ağzına qədər düz bir xəttlə keçir.

Sərhədin bu hissəsinin müəyyən edilməsi Rusiyanın Vasili Repnin tərəfindən təmsil olunduğu xüsusi komissiyaya həvalə edildi. 1742-ci il oktyabrın 12-də onun üzvləri Böyük Berde haqqında müqavilə imzaladılar və burada sərhədin At Suları ilə davam edəcəyini qeyd etdilər. Yeni sərhədin üçüncü hissəsi Böyük Berde çayından Azov dənizinə axan Mius çayına qədər uzanırdı.

Nissa Konvensiyasının 3-cü maddəsi onun 1700-cü il müqaviləsi əsasında keçirilməsini müəyyən etdi. Başqa sözlə, bu ərazi bitərəf qalmalı və Rusiyanı Türkiyədən ayırmalı idi. At suları-Bolınaya Berde zonası ilə Böyük Berde-Mius bölgəsinin sərhədlərinin müəyyən edilməsi rusların türklərə getdiyi böyük güzəşt idi.

Böyük Pyotrun imzaladığı müqavilələrdə Azov dənizinin şimalındakı neytral zonanın Perekopdan Miusa qədər uzanması nəzərdə tutulurdu. 1739 və 1742-ci illərin tənzimləmələri Türkiyə ərazisini şərqdə təxminən 250 km artıran Perekop və Böyük Berde arasında uzanan hissəni Türkiyə üçün saxlayaraq ölçüsünü əhəmiyyətli dərəcədə azaltdı.

Nəhayət, sərhədin dördüncü və sonuncu hissəsi Azov və onun bölgəsinin neytral statusu ilə müəyyən edildi. Böyük Pyotrun bu əsas fəthi Rusiyaya qaytarılmadı: Belqrad Sülh Müqaviləsi yalnız Azov qalasının bərpa edilə bilməyəcəyini və onun bölgəsinin məskunlaşmayacağını və «iki imperiya arasında maneə rolunu oynayacağını» qeyd edirdi.

1739-cu il müqavilələrinin iki terrae nullius (heç kimə məxsus olmayan torpaq), «səddi» Böyük Berde-Mius və Azov dənizi arasında Şimalda Mius və Donun aşağı axarlarını əhatə edən bir bölgə var idi. Azov bölgəsi. 1739-cu ildə onun hüquqi statusu müəyyən edilmədi: bu ərazi Taqanroqun bərpasını və Azov dənizində rus donanmasının yerləşdirilməsini qadağan edən maddədə yalnız bir dəfə qeyd edildi.

Beləliklə, bu iki hal istisna olmaqla, Rusiyanın bu torpaqlar üzərində suverenliyi bərpa edildi. Nəhayət, qeyd etmək lazımdır ki, Belqrad Sülh Müqaviləsi (maddə 6) Şimali Qafqazın bir hissəsində də vəziyyətin nizamlanmasına öz töhfəsini verdi.

Burada Belqrad sülh müqaviləsinin maddəsini ona görə qeyd edirik ki, Rusiya-Türkiyə münasibətləri sistemində “kabardinlər” Rusiyanın Qara dənizə irəliləməsi problemləri ilə sıx bağlı idilər.

İmperator Anna I Pyotrun fəthlərini bərpa edə bilməsə də, onun bu istiqamətdə göstərdiyi səylər 1695 və 1696-cı illərdə böyük monarxın qoyduğu təkanın hələ də sönmədiyini göstərirdi.

Sözardı: Hər dəfə tariximizin bu qaranlıq səhifələrini oxuyarkən, «belin qırılsın Baltaçı Paşa» deyirəm. Səbəbini bir daha xatırladıram.

Əslində Dəli ayamalı I Pyotrun elə nəhəng qələbələri olmayıb və bu bir uydurmadır. Onun Poltovadakı qələbənin eyforiyası və xristiyan slavyanları üsyana təşviq edəcəyini düşünərək, türklərə hücum planladığı barədə tarixi məlumatı yazmışdıq.

Bir daha xatırlatmaq yerinə düşər. Pyotr ümid etdiyi kimi heç nə baş vermədi. Osmanlı ordusu çox sürətli hərəkət etdi və Dunay çayını keçdi. 60 min əsgərə qarşı 140 minlik Osmanlı ordusunu görən Pyotr qaçmaq istəsə də, məğlubiyyət qaçılmazdı. Sayca üstün olan Osmanlılar qısa müddətdə rus ordusunu mühasirəyə aldılar. İyulun 20-də bütün Rus ordusu Dunay çayına doğru sıxışdırıldı. Qaçmağa belə yerləri yox idi.

Böyük Pyotr bu mühasirədən çıxılmaz vəziyyətdən qurtulmağın yollarını axtarırdı. Osmanlı ordusu son hücum əmrini səbirsizliklə gözləyirdi.

Sədrəzəm Baltaçı Mehmed Paşa da hücum əmri verməsi üçün uyğun anı gözləməkdəydi.

Bu anda tarixin gedişatını dəyişdirən bir şey oldu. Pyotrun arvadı, alman əsilli kraliça Yekaterina, Osmanlılara sülh təklif etmək üçün Baltaçı Paşanın çadrına gəldi…

Rusların bu gün də tumanına sığındığı alman çariça, şair demiş, «rus tanklarının girmədiyi yerə, yəni yatağa girdi». Gerisi təfərrüat…

Osmanlı sədrəzəminin sadə bir kağız parçası ilə və Yekaterina ilə yatmasına görə razılaşması mümkün deyildi. Ona və onun yanında olan mühüm dövlət xadimlərinə zərgərlik, pul və hədiyyələrlə dolu 7 araba göndərilmişdi. Bu puldan öz paylarını alan Sadaret Kethüdası Osman Ağa və Sadaret məktub daşıyanı Ömər Əfəndi edam edildilər. Baltacı Mehmed Paşa Sultan III Əhməd tərəfindən 20 noyabr 1711-ci ildə işdən çıxarıldı və Maldilinə sürgün edildi. Baltacı Mehmed Paşa 1712-ci ildə vəfat etdi.

Bu hadisəylə bağlı mən eşitdiyim əhvalat belədir: «Vəziyyətin çıxılmazlığını görən Yekaterina Baltaçı Mehmed Paşanın çadrına gəlir. Satlarca orada qalır. Arada gözətçi yeniçəri gəlir və deyir ki, paşam, paşam Rusiya bizə hücuma başladı. Paşa deyir: «Qorxma əsgər, bütün Rusiya mənim yatağımdadı»…

Beli qırılmış Baltaçı Paşa bir ulusun gələcəyini «belini qorumadığı üçün satdı». Dəli Pyotr xilas oldu və faktiki böyük qələbə əldən verildi (X. Ədəboğlu)

Bu xəbəri paylaşın: