{"id":101057,"date":"2023-12-13T21:24:00","date_gmt":"2023-12-13T17:24:00","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=101057"},"modified":"2024-12-15T21:25:41","modified_gmt":"2024-12-15T17:25:41","slug":"parisd%c9%99-dunyanin-leksikoqrafiyada-x%c9%99rit%c9%99l%c9%99sdirilm%c9%99si-divanu-lugat-it-turkun-950-ci-ildonumu-movzusunda-beyn%c9%99lxalq-konfrans-kecirilib","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=101057","title":{"rendered":"Parisd\u0259 &#171;D\u00fcnyan\u0131n leksikoqrafiyada x\u0259rit\u0259l\u0259\u015fdirilm\u0259si: Divan\u00fc L\u00fc\u011fat-it-T\u00fcrk&#187;\u00fcn 950-ci ild\u00f6n\u00fcm\u00fc&#187; m\u00f6vzusunda Beyn\u0259lxalq Konfrans ke\u00e7irilib"},"content":{"rendered":"\n<p>13.12.2024<\/p>\n\n\n\n<p>Parisd\u0259 dekabr\u0131n 13-d\u0259 UNESCO-nun m\u0259nzil-q\u0259rargah\u0131nda T\u00fcrk M\u0259d\u0259niyy\u0259ti v\u0259 \u0130rsi Fondu t\u0259r\u0259find\u0259n \u201cD\u00fcnyan\u0131n leksikoqrafiyada x\u0259rit\u0259l\u0259\u015fdirilm\u0259si: \u201cDivan\u00fc l\u00fc\u011fat-it-t\u00fcrk\u201d\u00fcn 950-ci ild\u00f6n\u00fcm\u00fc\u201d m\u00f6vzusunda beyn\u0259lxalq konfrans ke\u00e7irilib.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu il yaz\u0131lmas\u0131n\u0131n 950 illiyi m\u00fcnasib\u0259til\u0259 T\u00fcrk dill\u0259rinin ilk ensiklopedik l\u00fc\u011f\u0259ti olan &#171;Divan\u00fc l\u00fc\u011fat-it-t\u00fcrk&#187; UNESCO-nun 2024-2025-ci ill\u0259rd\u0259 qeyd olunacaq yubileyl\u0259r siyah\u0131s\u0131na daxil edilib.<\/p>\n\n\n\n<p>Konfransda t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin UNESCO \u00fczr\u0259 Milli Komissiyalar\u0131n\u0131n Ba\u015f katibl\u0259ri v\u0259 bu \u00f6lk\u0259l\u0259rin h\u0259min t\u0259\u015fkilatdak\u0131 Daimi N\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri i\u015ftirak edibl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>T\u0259dbirin m\u0259qs\u0259di &#171;Divan\u00fc L\u00fc\u011fat-it-T\u00fcrk&#187;\u00fcn d\u00fcnya m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259, eyni zamanda T\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n dilinin inki\u015faf\u0131 v\u0259 m\u0259d\u0259ni irsin\u0259 qatd\u0131\u011f\u0131 t\u00f6hf\u0259l\u0259ri i\u015f\u0131qland\u0131rmaqd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Konfrans \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan, Qazax\u0131stan, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan, T\u00fcrkiy\u0259, \u00d6zb\u0259kistan, T\u00fcrkm\u0259nistan, Macar\u0131stan v\u0259 dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n aliml\u0259r, t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar, d\u00f6vl\u0259t v\u0259 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri bir araya g\u0259l\u0259r\u0259k \u0259s\u0259rin tarixi, dil\u00e7ilik v\u0259 m\u0259d\u0259ni \u0259h\u0259miyy\u0259tini m\u00fczakir\u0259 ed\u0259r\u0259k fikir m\u00fcbadil\u0259si apar\u0131blar.<\/p>\n\n\n\n<p>Konfransda Milli M\u0259clisin deputat\u0131, Mahmud Ka\u015fqari ad\u0131na Beyn\u0259lxalq Fondun Prezidenti Cavan\u015fir Feyziyevin&nbsp;\u201cDivani l\u00fc\u011f\u0259t-it t\u00fcrk\u201d kitab\u0131 t\u00fcrk\u00fcn \u00f6z\u00fcn\u00fctan\u0131ma v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fctan\u0131tma abid\u0259si kimi\u201d m\u0259ruz\u0259si dinl\u0259nilib.<br><img decoding=\"async\" alt=\"\" src=\"https:\/\/www.tarihistan.org\/images\/cevansir_.jpeg\"><\/p>\n\n\n\n<p>Cavan\u015fir Feyziyevin s\u00f6zl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, T\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n dil \u00f6z\u0259llikl\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ks etdir\u0259n, t\u00fcrk\u00fcn dili, \u0259d\u0259biyyat\u0131, m\u0259d\u0259niyy\u0259ti, ictimai-siyasi tarixi, co\u011frafiyas\u0131, m\u0259i\u015f\u0259ti, d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 sistemi haqq\u0131nda fikir formala\u015fd\u0131ran, t\u00fcrk\u00fcn ilk s\u00f6zl\u00fcy\u00fc hesab edil\u0259n \u201cDivani l\u00fc\u011f\u0259t-it t\u00fcrk\u201d kitab\u0131 t\u00fcrk\u00fcn \u00f6z\u00fcn\u00fctan\u0131ma v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fctan\u0131tma yoluna i\u015f\u0131q salan \u0259n m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m abid\u0259l\u0259rd\u0259n biridir.<\/p>\n\n\n\n<p>T\u00fcrk dilinin ilk s\u00f6zl\u00fcy\u00fc, ilk dil bilgisi kitab\u0131 olan \u0259r\u0259bc\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f bu \u0259s\u0259r Mahmud Ka\u015f\u011farinin iyirmi il toplama, iki il is\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcb yazmaq z\u0259hm\u0259tinin m\u0259hsuludur.<\/p>\n\n\n\n<p>Divan\u0131n \u0259n m\u00fch\u00fcm \u00f6z\u0259lliyi d\u00fcnya dil\u00e7iliyi tarixind\u0259 m\u00fcqayis\u0259li metodun \u0259sas\u0131n\u0131 qoymas\u0131, t\u00fcrk dill\u0259rinin m\u00fcqayis\u0259li qrammatikas\u0131n\u0131 yaratmas\u0131 v\u0259 z\u0259ngin t\u00fcrk dilini k\u00f6kl\u00fc \u0259r\u0259b dili il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rmaq sur\u0259til\u0259 bu iki dilin m\u00fcqayis\u0259sini aparmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Mahmud Ka\u015f\u011fari yaln\u0131z t\u00fcrk dil\u00e7iliyinin deyil, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 d\u00fcnyada tarixi-m\u00fcqayis\u0259li metodun, elmi dil\u00e7iliyin banisi oldu\u011funu elmi \u015f\u0259kild\u0259 \u0259sasland\u0131ran Cavan\u015fir Feyziyev bildirmi\u015fdir ki: \u201cBug\u00fcnk\u00fc konfrans\u0131m\u0131z\u0131n \u201cD\u00fcnyan\u0131n leksikoqrafiyada x\u0259rit\u0259l\u0259\u015fdirilm\u0259si: \u201cDivan\u00fc l\u00fc\u011fat-it-t\u00fcrk\u201d\u00fcn 950-ci ild\u00f6n\u00fcm\u00fc\u201d adland\u0131r\u0131lmas\u0131 bir daha onu t\u0259sdiq edir ki, tarixd\u0259 ilk t\u00fcrk x\u0259rit\u0259sini yaradan da m\u0259hz Ka\u015f\u011fari Mahmud olmu\u015fdur v\u0259 &#171;Divan&#187;da verdiyi dair\u0259vi d\u00fcnya x\u0259rit\u0259sind\u0259 bizim v\u0259t\u0259nimiz Az\u0259rbaycan &#171;\u0259rzi Az\u0259rabadqan&#187; \u015f\u0259klind\u0259 g\u00f6st\u0259rilir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu c\u00fcr unikal d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 dair\u0259si olan alim, ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 dilin v\u0259 l\u0259hc\u0259nin bilicisi, ensiklopedist, folklor\u00e7u, etnoqraf, tarix\u00e7i, \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas, co\u011frafiya\u00e7\u0131 kimi m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259ri \u00f6z \u015f\u0259xsind\u0259 c\u0259ml\u0259\u015fdir\u0259n Ka\u015f\u011fari b\u00fct\u00fcn f\u0259aliyy\u0259tini t\u00fcrkl\u00fcy\u0259 xidm\u0259t missiyas\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 k\u00f6kl\u0259mi\u015fdi. T\u00fcrkl\u0259rin islam\u0131 q\u0259bul etdiyi d\u00f6vrd\u0259n bir q\u0259d\u0259r sonra iki d\u00fcnyan\u0131n, iki uy\u011farl\u0131\u011f\u0131n (sivilizasiyan\u0131n), iki m\u0259d\u0259niyy\u0259tin qovu\u015fdu\u011fu bir d\u00f6vrd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f bu unikal z\u0259ka sahibi tarixd\u0259 ilk t\u00fcrk\u00e7\u00fc, t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fcy\u00fcn banisi, n\u0259z\u0259riyy\u0259\u00e7isi v\u0259 t\u0259bli\u011fat\u00e7\u0131s\u0131 kimi \u00f6z tarixi missiyas\u0131n\u0131 \u0259r\u0259b d\u00fcnyas\u0131na t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcn \u0259lvanl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 tan\u0131tmaqda g\u00f6r\u00fcrd\u00fc, z\u0259hm\u0259ti v\u0259 f\u0259dakarl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 bu missiyan\u0131 u\u011furla h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259sinin n\u0259tic\u0259sin\u0259 zaman v\u0259 tarix \u00f6z\u00fc \u015fahiddir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bir m\u0259nas\u0131 da \u201cT\u00fcrk l\u0259hc\u0259l\u0259ri s\u00f6zl\u00fcy\u00fc\u201d anlam\u0131n\u0131 ver\u0259n, tariximiz\u0259, m\u0259d\u0259niyy\u0259timiz\u0259, m\u0259n\u0259viyyat\u0131m\u0131za minillik yol b\u0259l\u0259d\u00e7isi olan bu \u0259s\u0259r s\u00f6z\u00fcn h\u0259qiqi m\u0259nas\u0131nda t\u00fcrk\u00fcn yaratd\u0131\u011f\u0131 b\u00f6y\u00fck m\u0259n\u0259vi x\u0259zin\u0259dir.<\/p>\n\n\n\n<p>XI \u0259srd\u0259 t\u00fcrk ictimai-siyasi v\u0259 m\u0259d\u0259ni h\u0259yat\u0131 yeni bir u\u011furlu m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 q\u0259d\u0259m qoymu\u015fdu. Co\u011frafi dair\u0259nin geni\u015fl\u0259nm\u0259si, siyasi idar\u0259\u00e7ilik v\u0259 diplomatik s\u0259ri\u015ft\u0259nin g\u00fccl\u0259nm\u0259si, h\u0259rbi q\u00fcdr\u0259tin artmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 t\u00fcrk ordusunun z\u0259f\u0259r qazanmas\u0131 v\u0259 yeni \u0259razil\u0259rin f\u0259th olunmas\u0131 kimi hallar bir \u00e7ox sah\u0259l\u0259rd\u0259 oldu\u011fu kimi m\u0259d\u0259ni sferada da t\u00fcrk t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015fliyinin y\u00fcks\u0259lm\u0259sin\u0259, eyni zaman da onun n\u00fcmayi\u015fin\u0259 h\u0259m t\u0259kan verirdi, h\u0259m d\u0259 b\u00f6y\u00fck t\u0259sir g\u00f6st\u0259rirdi. Yusif Balasaqunlunun \u201cQutadqu bilik\u201d (1069-1070) \u0259s\u0259rinin yaz\u0131lmas\u0131nda oldu\u011fu kimi, Mahmud Ka\u015f\u011farinin \u201cDivani l\u00fc\u011f\u0259t-it t\u00fcrk\u201d (1072-1074) \u0259s\u0259rinin meydana \u00e7\u0131xmas\u0131nda da bu ictimai-siyasi hadis\u0259l\u0259rin do\u011furdu\u011fu ruh, q\u00fcrur v\u0259 t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015fliyin t\u0259siri ayd\u0131n duyulmaqdad\u0131r. Sevindirici hald\u0131r ki, Mahmud Ka\u015f\u011farinin t\u00fcrk t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015fliyi \u2013 t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck ideyas\u0131 b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 boyunca zaman-zaman ayr\u0131-ayr\u0131 s\u0259n\u0259tkarlarda bu v\u0259 ya dig\u0259r formada \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Dahi Az\u0259rbaycan \u015fairi M\u0259h\u0259mm\u0259dh\u00fcseyn \u015e\u0259hriyar\u0131n \u201cT\u00fcrk\u00fcn dili t\u0259k sevgili ist\u0259kli dil olmaz\/Ayr\u0131 dil\u0259 qatsan bu \u0259sil dil \u0259sil olmaz&#8230;\u201d misralar\u0131n\u0131n ifad\u0259 etdiyi m\u0259nan\u0131 t\u00fcrk dil t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015fliyi istiqam\u0259tind\u0259 XI \u0259srd\u0259 ba\u015flayan x\u0259ttin davam\u0131 hesab etm\u0259k olar. Geni\u015f m\u0259nada d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259nd\u0259 is\u0259 b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 Mahmud Ka\u015f\u011farinin t\u00fcrk m\u0259d\u0259niyy\u0259ti qar\u015f\u0131s\u0131nda b\u00f6y\u00fck xidm\u0259ti kimi qiym\u0259tl\u0259ndir\u0259 bil\u0259rik.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu il t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ortaq elmi irsi olan \u201cDivani-L\u00fc\u011f\u0259t-it T\u00fcrk\u201d\u00fcn yaz\u0131lmas\u0131ndan 950 il ke\u00e7ir. T\u00fcrk yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n \u0259n d\u0259y\u0259rli incil\u0259rind\u0259n olan bu \u0259s\u0259r t\u00fcrkl\u00fcy\u00fcn v\u0259 t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fcy\u00fcn ensiklopediyas\u0131 hesab olunur. Bu g\u00fcn b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin xarici siyas\u0259tind\u0259 apar\u0131c\u0131 istiqam\u0259t\u0259 \u00e7evrilm\u0259kd\u0259 olan t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck ideologiyas\u0131 d\u00f6vl\u0259t siyas\u0259ti statusu qazanmaqdad\u0131r. Bu ilin 23 sentyabr\u0131nda Az\u0259rbaycanda 7-ci \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f Milli M\u0259clisin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f sessiyas\u0131nda \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n Prezident \u0130lham \u018fliyev demi\u015fdir: &#171;Bu, bizim \u00fc\u00e7\u00fcn prioritetdir, &#8230; indi apar\u0131lan siyas\u0259t d\u0259 h\u0259r k\u0259s\u0259 bunu ayd\u0131n g\u00f6st\u0259rir. Bizim ba\u015fqa ail\u0259miz yoxdur. Bizim ail\u0259miz T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131d\u0131r.\u201d Bu \u00e7\u0131x\u0131\u015f b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk \u00f6lk\u0259l\u0259rinin siyasi \u2013 iqtisadi qurumlar\u0131 il\u0259 b\u0259rab\u0259r h\u0259m d\u0259 bu \u00f6lk\u0259l\u0259rin m\u0259d\u0259ni-elmi dair\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn birliy\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f idi. Bu ortaq tarixi, m\u0259d\u0259ni v\u0259 elmi-\u0259d\u0259bi irsimiz \u0259sas\u0131nda b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n xo\u015fb\u0259xt g\u0259l\u0259c\u0259yini birlikd\u0259 qurma\u011fa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f idi. Bu \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f\u0131n i\u015f\u0131\u011f\u0131nda t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck ideyas\u0131n\u0131n m\u0259h\u0259k da\u015flar\u0131ndan biri olan \u201cDivani \u2013 l\u00fc\u011f\u0259t \u2013 it t\u00fcrk\u201d\u00fcn 950 illiyi b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 x\u00fcsusi h\u0259ssasl\u0131qla, ortaq tariximiz\u0259 v\u0259 m\u0259d\u0259ni irsimiz\u0259 b\u00f6y\u00fck qay\u011f\u0131 v\u0259 m\u0259h\u0259bb\u0259tl\u0259 qeyd olunur.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu g\u00fcn Parisd\u0259 bu \u0259s\u0259rin i\u015f\u0131\u011f\u0131na topla\u015fma\u011f\u0131m\u0131z\u0131, burada apard\u0131\u011f\u0131m\u0131z elmi m\u00fczakir\u0259l\u0259ri d\u0259 t\u00fcrk dilin\u0259, m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 v\u0259 tarixin\u0259 ehtiram\u0131n bariz n\u00fcmun\u0259si hesab edir, professor Aktoti Raimkulova ba\u015fda olmaqla b\u00fct\u00fcn t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131lara minn\u0259tdarl\u0131\u011f\u0131m\u0131 bildirir v\u0259 konfrans\u0131n i\u015fin\u0259 u\u011furlar arzulay\u0131ram!\u201d \u2013 dey\u0259 Cavan\u015fir Feyziyev fikirl\u0259rini yekunla\u015fd\u0131r\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p>Konfrans\u0131n sonunda \u201cDivan\u00fc l\u00fc\u011fat-it-t\u00fcrk\u201dl\u0259 ba\u011fl\u0131 yeni g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259ri s\u0259rgil\u0259y\u0259n t\u0259qdimat v\u0259 s\u0259n\u0259dli film n\u00fcmayi\u015f olunub.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>13.12.2024 Parisd\u0259 dekabr\u0131n 13-d\u0259 UNESCO-nun m\u0259nzil-q\u0259rargah\u0131nda T\u00fcrk M\u0259d\u0259niyy\u0259ti v\u0259 \u0130rsi Fondu t\u0259r\u0259find\u0259n \u201cD\u00fcnyan\u0131n leksikoqrafiyada x\u0259rit\u0259l\u0259\u015fdirilm\u0259si: \u201cDivan\u00fc l\u00fc\u011fat-it-t\u00fcrk\u201d\u00fcn 950-ci ild\u00f6n\u00fcm\u00fc\u201d m\u00f6vzusunda beyn\u0259lxalq konfrans ke\u00e7irilib. Bu<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":101058,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-101057","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-gundm"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/101057","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=101057"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/101057\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":101059,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/101057\/revisions\/101059"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/101058"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=101057"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=101057"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=101057"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}