{"id":12226,"date":"2020-08-05T12:10:06","date_gmt":"2020-08-05T08:10:06","guid":{"rendered":"http:\/\/fedai.az\/?p=12226"},"modified":"2020-08-05T12:11:50","modified_gmt":"2020-08-05T08:11:50","slug":"tarixd%c9%99-aryan-iran-v%c9%99-turan-dartismasi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=12226","title":{"rendered":"TAR\u0130XD\u018f ARYAN (\u0130RAN) V\u018f TURAN DARTI\u015eMASI"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Dr. Ahsen BATUR<br><br>Bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r davam ed\u0259n Aryan (\u0130ran) -Turan tarixi tezisi, q\u0259rblil\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n inki\u015faf etdirilmi\u015f t\u0259k t\u0259r\u0259fli Q\u0259rb \u0131rq\u00e7iliyin\u0259 \u0259saslanan bir tezisdir.<br><br>Bu tezisin m\u0259qs\u0259di, Q\u0259rb (Mordik) tayfalar\u0131n\u0131n d\u00fcnyaya h\u00f6km etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn imperializm vasit\u0259sil\u0259 \u00f6z bilgil\u0259rin\u0259 elmi don geydir\u0259r\u0259k i\u015f\u011fallara z\u0259min haz\u0131rlamaqd\u0131r. 17-ci \u0259srd\u0259, Anglo-Sakson imperializmi h\u00fccum ed\u0259rk\u0259n, bu daha \u00e7ox m\u0259na qazand\u0131.<br>Buna baxmayaraq, Q\u0259rbin bu tarixi tezisinin, bu g\u00fcnk\u00fc m\u00fczakir\u0259si, ara\u015fd\u0131rmalar n\u0259tic\u0259sind\u0259 yalanlar\u0131n ortaya \u00e7\u0131xmas\u0131, Q\u0259rbin yalanlar\u0131n\u0131 ortaya qoyark\u0259n d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc olmayan bir kimlik tapma\u011fa apar\u0131r. Bu yol, bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r aldad\u0131lm\u0131\u015f \u015e\u0259rq s\u0259lt\u0259n\u0259tind\u0259 kimlik tapmaq yoludur.<br>T\u00fcrkl\u0259rin tarixi v\u0259t\u0259nl\u0259rinin harada yerl\u0259\u015fm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259si, Q\u0259rb akademikl\u0259rinin m\u00fczakir\u0259sind\u0259 dart\u0131\u015f\u0131lmaz v\u0259 Ural-Altay et\u0259kl\u0259ri T\u00fcrk ata yurdu hesab olunur.<br><br><\/strong>\u018flb\u0259tt\u0259 ki, bu, klassik bax\u0131\u015fd\u0131r, ancaq Q\u0259rb tarix\u00e7il\u0259rinin bunu m\u00fc\u0259yy\u0259n bir postulat olaraq q\u0259bul edib m\u00fczakir\u0259 a\u00e7mamas\u0131 fakt\u0131n\u0131n arxas\u0131nda ba\u015fqa bir niyy\u0259tin oldu\u011fu sezilm\u0259kd\u0259dir.<br><br>Bu, yaln\u0131z Allah\u0131n t\u00fcrkl\u0259ri Ural-Altay\u0131n \u0259traf\u0131nda \u0259li il\u0259 yerl\u0259\u015fdirdiyi kimi g\u00f6st\u0259ril\u0259r\u0259k, dig\u0259r b\u00fct\u00fcn b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 &#171;i\u015f\u011fal\u00e7\u0131&#187; olduqlar\u0131n\u0131 anlatmaq \u00fc\u015f\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr.<br><br>\u018fslind\u0259, Q\u0259rb d\u00fcnyas\u0131 bu g\u00fcn d\u0259 t\u00fcrkl\u0259ri Anadoluda i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 bir \u00f6lk\u0259 hesab edir v\u0259 onlar\u0131 \u00e7\u0131x\u0131b \u00f6z V\u0259t\u0259nl\u0259rin\u0259 qay\u0131tmalar\u0131n\u0131n laz\u0131m oldu\u011funu iddia edir. <strong>(\u00d6zi \u00e7ay\u0131n\u0131n sahilind\u0259 \u0130skitl\u0259r\u0259 aid Soloxa Kurqan\u0131nda tap\u0131lm\u0131\u015f Q\u0131z\u0131l daraq, Sankt-Peterburq)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/300px-Scythian_comb.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-12227\" width=\"863\" height=\"1038\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/300px-Scythian_comb.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/300px-Scythian_comb-249x300.jpg 249w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/300px-Scythian_comb-125x150.jpg 125w\" sizes=\"auto, (max-width: 863px) 100vw, 863px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><br>Tarixi n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7ir\u0259rk\u0259n T\u00fcrkl\u0259rin Orta Asiyaya g\u0259lm\u0259d\u0259n \u00f6nc\u0259n Sibir v\u0259 Monqolustanda ya\u015fad\u0131qlar\u0131 v\u0259 sonra yava\u015f-yava\u015f Asiyan\u0131n ortas\u0131na, oradan da dig\u0259r istiqam\u0259tl\u0259r\u0259 yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bildirilm\u0259kd\u0259dir.<\/p>\n\n\n\n<p>Amma n\u0259 vaxt? <\/p>\n\n\n\n<p>Tarixi s\u0259hif\u0259l\u0259ri a\u00e7d\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, bu hadis\u0259l\u0259r e.\u0259. 3000 ild\u0259n 1000-ci ill\u0259r aras\u0131nda ba\u015f verdiyi yaz\u0131lmaqdad\u0131r. Avropal\u0131 v\u0259 Rus tarix\u00e7il\u0259r, \u0130skitl\u0259ri Ari irqin\u0259 m\u0259nsub \u0130ran m\u0259n\u015f\u0259li bir xalq olaraq g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 bay\u0131l\u0131rlar. \u018fsas\u0259n bunlar\u0131n he\u00e7 birisi bu m\u00f6vzunu ara\u015fd\u0131rmay\u0131blar, yaln\u0131z \u00f6z\u00fcnd\u0259n bir \u0259vv\u0259lkinin s\u00f6zl\u0259rini t\u0259krarlamaqla kifay\u0259tl\u0259nirl\u0259r.<br><br>M\u0259s\u0259l\u0259n, Herodot v\u0259 onun ard\u0131c\u0131llar\u0131, \u0130skitil\u0259ri VII \u0259srd\u0259 Qara d\u0259niz sahill\u0259rin\u0259 yax\u0131n b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259, \u0259sas\u0259n d\u0259 Kr\u0131m yar\u0131madas\u0131 v\u0259 \u0259traf\u0131nda ya\u015fayan bir xalq olaraq t\u0259qdim etmi\u015fl\u0259r v\u0259 d\u00fcnya tarix \u0259s\u0259rl\u0259rin\u0259 d\u0259 bu hadis\u0259 bu \u015f\u0259kild\u0259 yaz\u0131l\u0131b.<br><br>Lakin 2002-ci ild\u0259 Tuva vadisind\u0259 olan m\u0259zarlar v\u0259 mezarlardak\u0131 \u0259\u015fyalar\u0131n ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u0130skitl\u0259rin h\u0259l\u0259 VI \u0259srd\u0259 bu b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 ya\u015fad\u0131qlar\u0131 h\u0259qiq\u0259ti ayd\u0131n olunca, ke\u00e7mi\u015fd\u0259ki b\u00fct\u00fcn m\u00fcdd\u0259alar zibilxanaya at\u0131ld\u0131. \u00c7\u00fcnki bunun m\u0259nas\u0131, \u0130skitl\u0259rin Avropa t\u0259r\u0259fl\u0259rind\u0259n g\u0259l\u0259n Ari bir xalq deyil, Asiyadan Q\u0259rb\u0259 do\u011fru ir\u0259lil\u0259y\u0259n Turani bir xalq oldu\u011fu fakt\u0131 idi.<br><br><strong>Rus arxeologu S.\u0130. Rudenko &#171;Donmu\u015f m\u0259zarlar&#187; da a\u015fkarlalan \u00f6l\u00fcn\u00fcn c\u0259s\u0259dini ara\u015fd\u0131rd\u0131qdan sonra &#171;T\u0259\u0259cc\u00fcbl\u00fcd\u00fcr ki, bu \u00f6l\u00fc Mongoloiddir!&#187; Dem\u0259kd\u0259n \u00f6z\u00fcn\u00fc saxlaya bilm\u0259mi\u015fdi, G. Tomsonun Pelasqlar v\u0259 Anadolunun k\u00f6hn\u0259 xalqlar\u0131 \u00fcz\u0259rin\u0259 etdiyi ara\u015fd\u0131rmalar, Q\u0259rb tarix\u00e7i v\u0259 arxeoloqlar\u0131n \u015f\u00fcurlu v\u0259 ya \u015f\u00fcursuzca yalan s\u00f6yl\u0259diyini ortaya qoyur.<\/strong><br><br>\u015e\u00fcurlu v\u0259 ya \u015f\u00fcursuz s\u00f6zl\u0259r burada t\u0259sad\u00fcf\u0259n se\u00e7ilm\u0259yib. B\u0259zil\u0259ri q\u0259sd\u0259n tarixi faktlar\u0131 t\u0259hrif etmi\u015fdir. Bir \u00e7oxlar\u0131 is\u0259 \u015f\u00fcursuzca, he\u00e7 bir t\u0259nqid\u0259 varmadan \u0259vv\u0259lkil\u0259rin fikirl\u0259rini t\u0259krarlad\u0131lar.<br><br>Bu g\u00fcn K\u00fcrd tarixin\u0259 dair eyni \u015feyi edirl\u0259r. He\u00e7 bir \u0259sas olmad\u0131\u011f\u0131 halda, k\u00fcrdl\u0259rd\u0259n tarixin d\u0259rinlikl\u0259rind\u0259 on min, on be\u015f min il \u0259vv\u0259l ya\u015fam\u0131\u015f v\u0259 yer \u00fcz\u00fcnd\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259si qalmam\u0131\u015f xalqlara v\u0259 uygarl\u0131klara ba\u011flamaqda, k\u00fcrd ziyal\u0131lar\u0131 da bu axmaql\u0131qlar\u0131 elmi s\u00fcbutlar kimi eynil\u0259 t\u0259krarlamaqdad\u0131rlar. Halbuki, yaln\u0131z axar sular nadir d\u0259 olsa bir yerd\u0259 torpa\u011f\u0131n alt\u0131na axaraq, ir\u0259lid\u0259 bir yerd\u0259, b\u0259z\u0259n \u00e7ox uzaqlarda t\u0259krar yer \u00fcz\u00fcn\u0259 \u00e7\u0131xarlar. Amma xalqlar axar su deyil. Y\u0259ni aradan be\u015f- on min il ke\u00e7dikd\u0259n v\u0259 b\u00f6y\u00fck bir tarixi fasil\u0259d\u0259n sonra ortaya \u00e7\u0131x\u0131b da, filan xalq\u0131n davam\u0131 v\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259si oldu\u011funu iddia ets\u0259n, ancaq \u00f6z \u00f6z\u00fcn\u00fc aldatm\u0131\u015f olarsan.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bir xalq\u0131n etnogenezini ara\u015fd\u0131rmadan onun etnikliyi m\u00fc\u0259yy\u0259n edil\u0259 bilm\u0259z.<br><br>Kazanl\u0131 dil\u00e7i v\u0259 tarix\u00e7i Nurixan Fattah\u0131n bu i\u015f\u0259 f\u0259rqli bir tezis v\u0259 iddias\u0131 var. \u018flb\u0259tt\u0259 ki, onun i\u015find\u0259 t\u0259qdim etdiyi fikirl\u0259r m\u00fczakir\u0259 edil\u0259 bil\u0259r. B\u0259lk\u0259 tamamil\u0259 r\u0259dd edil\u0259 bil\u0259r. Eyni fikirl\u0259ri m\u00fcxt\u0259lif yollarla v\u0259 daha s\u0259rt \u015f\u0259kild\u0259 m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259nl\u0259r d\u0259 vard\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n Ord. Prof. Misir tarixind\u0259 Yusuf Ziya \u00d6zerin fikirl\u0259ri i\u015fin m\u00fc\u0259llifi F\u0259ttah\u0131n fikirl\u0259rini d\u0259st\u0259kl\u0259yir.<br><br>Osman Karatay\u0131n, Haluk Tarcan\u0131n, Kaz\u0131m Mir\u015fan\u0131n v\u0259 yuxar\u0131da s\u00f6z\u00fc ke\u00e7\u0259n G. Thomsonun \u0259s\u0259rl\u0259ri bu m\u00f6vzuda diq\u0259tl\u0259 inc\u0259l\u0259nm\u0259lidir. X\u00fcsusil\u0259, Kaz\u0131m Mir\u015fan\u0131n Anadoluda v\u0259 Avropadak\u0131 runik yaz\u0131lar\u0131n\u0131n \u00e7oxunun Bat\u0131l\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259n g\u00f6r\u00fclm\u0259m\u0259sin\u0259 baxmayaraq d\u0259st\u0259kl\u0259nm\u0259si laz\u0131md\u0131r.<br><br>Xalqlar tarixd\u0259n silin\u0259 bil\u0259rl\u0259r, ancaq onlar hakim olduqlar\u0131 torpaqlarda b\u0259zi izl\u0259ri burax\u0131rlar.<br>Buralardak\u0131 Runik yaz\u0131l\u0131 kitab\u0259l\u0259r g\u00f6yd\u0259n z\u0259mbill\u0259 enm\u0259diyini v\u0259 Asiyadak\u0131 Runik yaz\u0131l\u0131 kitab\u0259l\u0259rin T\u00fcrk kitab\u0259l\u0259riyl\u0259 b\u00f6y\u00fck b\u0259nz\u0259rlikl\u0259r ifad\u0259 etdiyini g\u00f6r\u0259, geriy\u0259 bunlardan hans\u0131n\u0131n \u0259vv\u0259l oldu\u011funun t\u0259sbit edilm\u0259si qal\u0131r. Qar\u0131\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma-karbonlama prosesi s\u00fcxurlarda ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 h\u0259l\u0259lik m\u00fcmk\u00fcn deyil.<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u00c7\u00fcnki bu m\u0259s\u0259l\u0259nin h\u0259lli, Asiyadanm\u0131 Q\u0259rb\u0259 do\u011fru, yoxsa Q\u0259rbd\u0259n v\u0259 Yax\u0131n \u015e\u0259rqd\u0259nmi Asiyaya do\u011fru k\u00f6\u00e7l\u0259rin edildiyi m\u00fczakir\u0259sin\u0259 da son n\u00f6qt\u0259ni qoymu\u015f olacaq. Bir \u00e7ox T\u00fcrk tarix\u00e7isi, \u00d6n T\u00fcrkl\u0259rin Milad \u00f6nc\u0259si \u0259srl\u0259rd\u0259 v\u0259 h\u0259tta min illikl\u0259rd\u0259 Asiyadan Bat\u0131 v\u0259 Yax\u0131n \u015e\u0259rq\u0259 do\u011fru k\u00f6\u00e7l\u0259r realla\u015fd\u0131rdiqlar\u0131, bu s\u0259b\u0259bd\u0259n ilk ata yurdun Asiyan\u0131n i\u00e7l\u0259rind\u0259 (C\u0259nubi Sibir, Q\u0259rbi Monqolustan) oldu\u011fu q\u0259na\u0259tind\u0259dirl\u0259r.<br>M\u0259s\u0259l\u0259n, t\u00fcrk q\u00f6vml\u0259rinin say\u0131n\u0131 56-dan 60-a \u00e7\u0131xaran Kazanl\u0131 H\u0259s\u0259n Ata \u0259l-Abese bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc m\u00fcdafi\u0259 edir. Onun s\u00f6zl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, yaln\u0131z t\u00fcrk xalqlar\u0131 deyil, d\u00fcnyan\u0131n b\u00fct\u00fcn xalqlar\u0131 Turandan yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131lar.<br><br>N. Fattah, q\u0259ti olaraq Tatarlar\u0131n atalar\u0131n\u0131n Anadoluda, Giridde, Misird\u0259, H\u0259b\u0259\u015fistanda ya\u015fayan protoT\u00fcrk xalqlar oldu\u011funu ir\u0259li s\u00fcrm\u0259kd\u0259 v\u0259 bunu etnonim, toponim, hidronimlerle, k\u00f6hn\u0259 dastanlarda b\u0259hs edil\u0259n \u0259n\u0259n\u0259 v\u0259 \u0259n\u0259n\u0259l\u0259r aras\u0131ndak\u0131 b\u0259nz\u0259rlikl\u0259rl\u0259 izah \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<br><br>Lakin bu m\u0259s\u0259l\u0259 quru iddialarla m\u00fcmk\u00fcn deyil. Raz\u0131 edici d\u0259lill\u0259r, yaz\u0131l\u0131 s\u0259n\u0259dl\u0259r, tarixi yadigarlardan n\u00fcmun\u0259l\u0259r g\u0259tirilm\u0259d\u0259n ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u0259n fikirl\u0259r, yaln\u0131z bir kanaattir v\u0259 subyektiv fikirdir.<br><br>Yuxar\u0131da qeyd edildiyi kimi Q\u0259rb tarix\u00e7i v\u0259 antropoloqlar\u0131n T\u00fcrkl\u0259r\u0259 ata yurd olaraq Ural-Altay \u0259t\u0259kl\u0259rini g\u00f6st\u0259rm\u0259l\u0259ri, eyni g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn T\u00fcrk elm adamlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edilm\u0259si, tarixin m\u00fc\u0259yy\u0259n bir d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n sonra \u00fc\u00e7\u00fcn do\u011frudur v\u0259 etibarl\u0131d\u0131r. Ancaq bizim problemimiz, T\u00fcrkl\u0259rin ondan \u0259vv\u0259l oldu\u011fu yerin tap\u0131lmas\u0131d\u0131r.<br><br>Haz\u0131rda bunun \u00fc\u00e7\u00fcn he\u00e7 bir meyar yoxdur. \u018fs\u0259rin m\u00fc\u0259llifi N. Fattah, q\u0259ti olaraq Tatarlar\u0131n atalar\u0131n\u0131n Anadoluda, Kiritd\u0259, Misird\u0259, H\u0259b\u0259\u015fistanda ya\u015fayan protoT\u00fcrk xalqlar oldu\u011funu ir\u0259li s\u00fcrm\u0259kd\u0259 v\u0259 bunu etnonim, toponim, hidronimlerle, k\u00f6hn\u0259 dastanlarda b\u0259hs edil\u0259n ad\u0259t v\u0259 \u0259n\u0259n\u0259l\u0259r aras\u0131ndak\u0131 ox\u015farl\u0131qlarla izah etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Lakin bu, q\u0259ti bir m\u00fcdd\u0259a deyil, bir tezisdir.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Tatar ad\u0131 haqq\u0131nda bir q\u0259d\u0259r sonra dan\u0131\u015f\u0131lacaq. \u00c7\u00fcnki b\u0259z\u0259n tarixd\u0259 b\u0259zi xalqlar atalar\u0131n\u0131n ke\u00e7mi\u015fd\u0259 he\u00e7 bir \u0259laq\u0259si olmayan xalqlar\u0131n adlar\u0131n\u0131 ala bil\u0259rl\u0259r.<br><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/1E5Pb5.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-12228\" width=\"988\" height=\"770\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/1E5Pb5.png 640w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/1E5Pb5-300x234.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/1E5Pb5-150x117.png 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 988px) 100vw, 988px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>Lakin arxeoloji v\u0259 tarixi m\u0259lumatlar\u0131n s\u0259ssiz qald\u0131\u011f\u0131 yerl\u0259rd\u0259, dastanlar v\u0259 \u0259fsan\u0259l\u0259r, m\u00fcq\u0259dd\u0259s kitablardak\u0131 eyhamlardan di\u015f\u0259 toxunar bir \u015feyl\u0259r \u00e7\u0131xar\u0131la bil\u0259r. \u00c7\u00fcnki unutmamaq laz\u0131md\u0131r ki, dastanlar b\u0259zi tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131xarlar v\u0259 s\u0259tiralt\u0131, bilinm\u0259y\u0259n b\u0259zi tarixi m\u00fc\u0259mmalar h\u0259ll ed\u0259c\u0259k m\u0259lumatlar ehtiva ed\u0259rl\u0259r.<br><br>M\u0259s\u0259l\u0259n, Misirli yazar Enis Mansur &#171;G\u00f6yd\u0259n en\u0259n&#187; adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259, \u0259fsan\u0259vi kral Minosun Asiyada Minas \u015f\u0259klini ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 ir\u0259li s\u00fcrm\u0259kd\u0259dir.<br>M\u0259lum oldu\u011fu kimi, Kral Minos xronoloji olaraq Manasdan daha erk\u0259n tarix\u0259 malikdir.<br><br>T\u00fcrkl\u0259rin ilk v\u0259t\u0259ni Anadolu v\u0259 Yax\u0131n \u015e\u0259rq torpaqlar\u0131 oldu\u011funa dair q\u0259ti s\u00fcbutlar t\u0259min etm\u0259k \u00e7\u0259tindir; ancaq qeyd etdiyimiz kimi, \u0259fsan\u0259l\u0259r bir i\u015f\u0131q t\u0259qdim ed\u0259 bil\u0259rl\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u018fbul Qazi Bahad\u0131rxan\u0131n &#171;\u015e\u0259c\u0259r\u0259-i T\u00fcrk&#187; adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 Nuh pey\u011f\u0259mb\u0259rin Tufandan sonra yer \u00fcz\u00fcn\u00fc \u00fc\u00e7 o\u011flu aras\u0131nda payla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ifad\u0259 edil\u0259r\u0259k, h\u0259r birini bir istiqam\u0259t\u0259; &#171;Xam\u0131 Hindistan t\u0259r\u0259fl\u0259rin\u0259, \u015eam\u0131 \u0130ran, Yaf\u0259sin d\u0259 \u015fimal \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 [Turana] g\u00f6nd\u0259rdiyi qeyd olunur.&#187; \u018fbul Qazinin, \u0259s\u0259rini qism\u0259n Mirza Ulu\u011f-b\u0259yin D\u00f6rd Ulus Tarixin\u0259, lakin a\u011f\u0131rl\u0131ql\u0131 R\u0259\u015fid \u0259l-Din \u0259s\u0259rl\u0259rin\u0259 \u0259saslanaraq yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/LDrPM0.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-12229\" width=\"952\" height=\"659\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/LDrPM0.png 800w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/LDrPM0-300x208.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/LDrPM0-150x104.png 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/LDrPM0-768x532.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 952px) 100vw, 952px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><br><br>\u00c7\u00fcnki h\u0259r \u00fc\u00e7 \u0259s\u0259rd\u0259 Tufanla \u0259laq\u0259dar veril\u0259n tarixl\u0259r, T\u00f6vratda bildiril\u0259n tarixl\u0259rl\u0259 \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259kd\u0259dir, Re\u015fid\u00fcddinin d\u0259 Y\u0259hudi \u0259silli oldu\u011fu g\u00f6z \u00f6n\u00fcnd\u0259 saxlan\u0131lsa, bu tarixl\u0259rin, T\u00f6vrata dayand\u0131r\u0131lmas\u0131 normald\u0131r, lakin bunun da he\u00e7 bir inand\u0131r\u0131c\u0131 t\u0259r\u0259fi yoxdur. \u018fsas\u0259n, \u00f6z\u00fc d\u0259 tarix\u00e7i deyil, maliy\u0259\u00e7idir v\u0259 s\u0131rf monqollara \u015firin g\u00f6r\u00fcnm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn, o s\u0131ralar i\u015fsiz g\u0259z\u0259n b\u0259zi elm adamlar\u0131na haz\u0131rlatd\u0131\u011f\u0131 risal\u0259l\u0259ri t\u0259nqid s\u00fczg\u0259cind\u0259n ke\u00e7irm\u0259d\u0259n eyniyl\u0259 \u00f6z \u0259s\u0259rin\u0259 atm\u0131\u015fd\u0131r. &#171;R\u0259\u015fid\u0259ddini eyniyl\u0259 t\u0259krarlayan Mirz\u0259 Ulu\u011fb\u0259y, \u0259s\u0259rinin bir yerind\u0259,&#187; Turan torpaqlar\u0131n\u0131 v\u0259 T\u00fcrkistan\u0131, Yafes aleyhiss\u0259lama ay\u0131rm\u0131\u015fd\u0131.<br><br>Ba\u015fqa bir yerd\u0259 is\u0259, &#171;Yaf\u0259s ibni Nuh, Cudi da\u011f\u0131ndan endikd\u0259n sonra, Allah\u0131n \u0259mri il\u0259 \u015e\u0259rq (M\u0259\u015friq) t\u0259r\u0259fin\u0259 y\u00f6n\u0259ldi&#187; v\u0259 h\u0259m\u00e7inin atas\u0131 Nuha m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k, &#171;M\u0259n\u0259 verdiyin yerl\u0259rd\u0259 iqlim quraqm\u0131\u015f, laz\u0131m oldu\u011funda ya\u011f\u0131\u015f ya\u011fd\u0131racaq bir dua \u00f6yr\u0259t, dedi . Nuh ona ism-i azam duas\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259tdi v\u0259 Yada (ya da Cada) da\u015f\u0131n\u0131 ona verdi.<br><br>Bu hekay\u0259d\u0259n daha inand\u0131r\u0131c\u0131 bir \u015fey yoxdur, h\u0259r yerd\u0259 bir-birind\u0259n kopyalanan bir \u0259fsan\u0259 anlad\u0131l\u0131r. Da\u015fq\u0131n b\u00fct\u00fcn Yer \u00fcz\u00fcnd\u0259 h\u0259r yeri basd\u0131\u011f\u0131 v\u0259 ya regional bir fenomen olub-olmad\u0131\u011f\u0131n, suyun ne\u00e7\u0259 metr artd\u0131\u011f\u0131 m\u00fczakir\u0259 ed\u0131lm\u0259lidir. \u00c7\u00fcnki Da\u015fq\u0131n hadis\u0259si dem\u0259k olar ki, h\u0259r bir xalq\u0131n \u0259n\u0259n\u0259vi inanclar\u0131ndan biridir. Mayal\u0131lara bax\u0131n. Su da\u015fq\u0131nlar\u0131 onlar\u0131n \u00f6z \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 olub, lakin bu m\u0259s\u0259l\u0259 kims\u0259ni maraqland\u0131rm\u0131r.<br><br>Bizi daha \u00e7ox maraqland\u0131ran \u015fey, T\u00fcrk\u00fcn atas\u0131 Yaf\u0259si Nuhun Turan \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6nd\u0259rm\u0259sidir. Bel\u0259likl\u0259, o, \u0259vv\u0259ll\u0259r orada deyildi v\u0259 Da\u015fq\u0131ndan \u0259vv\u0259l Yer \u00fcz\u00fc xalqlar t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259skun olunmu\u015fdu. Bu g\u00fcn\u0259d\u0259k Nuhun g\u0259misi he\u00e7 yerd\u0259 tap\u0131lmad\u0131. \u0130ndiy\u0259 q\u0259d\u0259r he\u00e7 bir iz tap\u0131lmad\u0131. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, bir ata \u00f6z \u00f6vladlar\u0131n\u0131 s\u0259b\u0259bsiz olaraq uzaq torpaqlara g\u00f6nd\u0259rm\u0259si v\u0259 orada m\u0259skunla\u015fmalar\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b etm\u0259si m\u0259nas\u0131zd\u0131r. Y\u0259ni bu hadis\u0259ni do\u011fru q\u0259bul ets\u0259k bel\u0259, Nuhun ail\u0259siyl\u0259 birlikd\u0259 Tufandan sonra, uzun ill\u0259r ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bilinir, bu ehtimal \u0259g\u0259r hadis\u0259 do\u011frudursa, bu uzun ill\u0259r \u0259rzind\u0259 olduqlar\u0131 yerd\u0259 \u0259hali k\u0259saf\u0259ti ba\u015flam\u0131\u015f v\u0259 torpaqlar \u00e7atmaz olunca, o\u011fullar\u0131n\u0131 xalqlar\u0131yla birlikd\u0259 g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdir. Bel\u0259 bir izahat daha m\u0259ntiqli olur. Ancaq bu hadis\u0259nin ba\u015f verdiyi zaman v\u0259 m\u0259kan h\u0259l\u0259 bilinmir. Quranda Da\u015fq\u0131n\u0131n t\u0259sviri \u00e7ox q\u0131sad\u0131r v\u0259 tarix verilmir. \u0130slami t\u0259fsir m\u00f6vzusundak\u0131 m\u0259lumatlar is\u0259 y\u0259hudi m\u0259n\u015f\u0259lidir v\u0259 tamamil\u0259 T\u00f6vrata \u0259saslan\u0131r. Bu da bizim \u00fc\u00e7\u00fcn g\u0259r\u0259kli bir \u015fey deyil.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/ODg26A.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-12231\" width=\"971\" height=\"1397\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/ODg26A.png 417w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/ODg26A-209x300.png 209w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/ODg26A-104x150.png 104w\" sizes=\"auto, (max-width: 971px) 100vw, 971px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><br><em><strong>(Hutchinsonun \u201cStory of the Nations\u201d (&#171;Mill\u0259tl\u0259r \u00d6yk\u00fcs\u00fc&#187;), Hindistan\u0131n Aryan giri\u015finin n\u00fcmay\u0259nd\u0259si, miladdan \u00f6nc\u0259 3600-c\u0131 ill\u0259r)<\/strong><\/em>.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Burada ilk ata yurdun Turan-z\u0259min v\u0259 bu arada Ural-Altay \u0259t\u0259kl\u0259ri oldu\u011fu, daha sonra m\u00fcxt\u0259lif s\u0259b\u0259bl\u0259rl\u0259 oradan Q\u0259rb\u0259 v\u0259 Yax\u0131n \u015e\u0259rq\u0259 do\u011fru, k\u00f6\u00e7l\u0259r ya\u015fand\u0131\u011f\u0131; m\u0259s\u0259l\u0259n, Sumerlil\u0259rin Yulduz (Y\u0131ld\u0131z) Vadisind\u0259n k\u00f6\u00e7 etdiyini v\u0259 bu s\u0259b\u0259bd\u0259n ilk v\u0259t\u0259n Asiyada oldu\u011funu bildirir.<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u018fslind\u0259, Z.V. To\u011fan &#171;T\u00fcrkl\u0259rin v\u0259t\u0259ni Orta Asiyad\u0131r&#187;-dey\u0259 k\u0259skin fikir bildirir. Ordinary\u00fcs professor titulu alan bir insan\u0131n bir v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131n v\u0259t\u0259nini t\u0259yin ed\u0259rk\u0259n tarix zonas\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259m\u0259si anla\u015f\u0131lam\u0131r. H\u0259tta biz d\u0259 m\u00f6t\u0259b\u0259r tarix\u00e7il\u0259rd\u0259n q\u0259bul edil\u0259n Laszlo Rasonyi daxil T\u00fcrk ana yurdunun \u0130ndogerman ana yurdunun yan\u0131nda v\u0259 bug\u00fcnk\u00fc Qazax\u0131standa olmas\u0131 laz\u0131m oldu\u011funu m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259rk\u0259n, m\u00fc\u0259yy\u0259n bir tarixi dilimi verm\u0259z. G\u0259r\u0259k Ari k\u00f6\u00e7 v\u0259 istilalar\u0131, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 T\u00fcrkl\u0259rin ata yurdunun Asiyada yerl\u0259r\u0259 qo\u015fulmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fc\u0259yy\u0259n bir tarix vermir, \u00e7oxu d\u0259f\u0259 &#171;Miladdan bir ne\u00e7\u0259 min il \u0259vv\u0259l&#187;, b\u0259z\u0259n &#171;Miladdan 3-5 min il&#187;, b\u0259z\u0259n &#171;on -on be\u015f min il \u0259vv\u0259l&#187; kimi yuvarlaq s\u00f6zl\u0259rl\u0259 ge\u00e7i\u015ftirilm\u0259si, kims\u0259nin \u0259lind\u0259 ir\u0259liy\u0259 s\u00fcr\u0259c\u0259yi bir d\u0259lilin olmamas\u0131ndan qaynaqlan\u0131r.<br><br>Bizim q\u0259na\u0259timiz\u0259 g\u00f6r\u0259, tarix \u0259vv\u0259li d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 xalqlar, m\u00fcxt\u0259lif s\u0259b\u0259bl\u0259rl\u0259 (quraql\u0131q, \u0259hali k\u0259saf\u0259ti v\u0259 ya g\u00fccl\u00fc bir d\u00fc\u015fm\u0259nin itm\u0259si) oradan oraya savrulmu\u015f v\u0259 sonunda h\u0259r biri bir yerd\u0259 q\u0259rar etmi\u015fdir.<br><br>T\u00fcrkl\u0259r, ba\u015fqa d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131ld\u0131qlar\u0131na baxmayaraq, oradan at\u0131ld\u0131qdan sonra Ural-Altay \u0259traf\u0131nda q\u0259rar verdil\u0259r v\u0259 oradan m\u00fcxt\u0259lif istiqam\u0259tl\u0259r\u0259 yay\u0131ld\u0131lar. Buna g\u00f6r\u0259, he\u00e7 bir mill\u0259tin ilk ata-baba yurdu harada olma\u011f\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n bir q\u0259rar veril\u0259 bilm\u0259z. \u00dcst\u0259lik, xalqlar b\u0259z\u0259n k\u00f6\u00e7 etdiyind\u0259 bir yerd\u0259 ya\u015fam\u0131rlar v\u0259 ya v\u0259t\u0259n\u0259 qay\u0131td\u0131qda v\u0259 ya geri d\u00f6nm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. M\u0259s\u0259l\u0259n, Nedao m\u00fcharib\u0259sind\u0259n sonra, Hunlar\u0131n \u015e\u0259rq\u0259 geri \u00e7\u0259kilm\u0259sini ist\u0259dikl\u0259ri bilinir, amma m\u00fcv\u0259ff\u0259q olmad\u0131lar. Ancaq, daha sonra da i\u015far\u0259 edil\u0259c\u0259yi kimi, Q\u0259rbd\u0259n \u015f\u0259rq\u0259 do\u011fru bir Ari istilas\u0131 realla\u015fd\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131, yaln\u0131z v\u0259 yaln\u0131z siyasi m\u0259qs\u0259dl\u0259rl\u0259 emal edilmi\u015f hiyl\u0259g\u0259r bir yalandan ibar\u0259tdir.<br><br><strong>(Ard\u0131 var)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Dr. Ahsen BATUR Bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r davam ed\u0259n Aryan (\u0130ran) -Turan tarixi tezisi, q\u0259rblil\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n inki\u015faf etdirilmi\u015f t\u0259k t\u0259r\u0259fli Q\u0259rb \u0131rq\u00e7iliyin\u0259 \u0259saslanan bir tezisdir.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":12230,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-12226","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12226","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=12226"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12226\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12234,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12226\/revisions\/12234"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/12230"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=12226"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=12226"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=12226"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}