{"id":13758,"date":"2020-08-24T03:57:19","date_gmt":"2020-08-23T23:57:19","guid":{"rendered":"http:\/\/fedai.az\/?p=13758"},"modified":"2020-08-24T03:57:27","modified_gmt":"2020-08-23T23:57:27","slug":"fars-v%c9%99-iran-sozl%c9%99rinin-kok%c9%99ni","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=13758","title":{"rendered":"&#171;FARS&#187; V\u018f &#171;\u0130RAN&#187; S\u00d6ZL\u018fR\u0130N\u0130N K\u00d6K\u018fN\u0130"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l 650-ci il &#8212; 330-cu ill\u0259ri \u0259hat\u0259 bir d\u00f6vrd\u0259 dili Elamca olan \u018fh\u0259m\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti fars d\u00f6vl\u0259ti deyildir. \u018fh\u0259m\u0259ni D\u00f6vl\u0259ti Elam m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin \u0259sas\u0131nda y\u00fcks\u0259lib v\u0259 An\u015fan hakimiyy\u0259tinin varisi olan bir Elam d\u00f6vl\u0259tidir.<br><br><\/strong>Behistun yaz\u0131s\u0131n\u0131n Akkad b\u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259: &#171;M\u0259n krallar kral\u0131 Daryavu\u015fam (Darius). M\u0259n Parsa kral\u0131yam&#187;- dey\u0259 yazmaqdad\u0131r. \u018fvv\u0259lki T\u00fcrk (Etrusk) &#171;partha&#187; \/ parthi s\u00f6z\u00fc &#171;y\u0131xan, \u0259z\u0259n, yox ed\u0259n, yerl\u0259 bir ed\u0259n, y\u0259ni paralay\u0131c\u0131, par\u00e7alay\u0131c\u0131 dem\u0259kdir.<br><br>\u018fh\u0259m\u0259nil\u0259r, buradan ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kimi, d\u00f6vl\u0259tl\u0259rini v\u0259 paytaxtlar\u0131n\u0131 Partha s\u00f6z\u00fcn\u00fcn bir s\u00f6yl\u0259ni\u015fi olan Parsa, y\u0259ni &#171;y\u0131xan; \u0259z\u0259n; vuran; yox ed\u0259n; yerl\u0259 bir ed\u0259n&#187; olaraq adland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131lar.<br><br>Arsak d\u00f6vl\u0259tinin is\u0259 bir fars d\u00f6vl\u0259ti oldu\u011fu iddias\u0131 do\u011fru deyil, \u00e7\u00fcnki bu d\u00f6vl\u0259ti quranlar\u0131n Orta Asiyadan Part adl\u0131 Saka (\u0130skit) boyu oldu\u011fu q\u0259bul edilir.<br><br>Arsak xan\u0259dan\u0131n\u0131 t\u0259sis ed\u0259n Sakalar, d\u00f6vl\u0259t adlar\u0131 v\u0259 paytaxtlar\u0131n\u0131 Partha kimi qorudu. Buna g\u00f6r\u0259 Partha ad\u0131 Arsakl\u0131larla (Sakalarla) yoxa \u00e7\u0131xmad\u0131, \u018fh\u0259m\u0259nil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n bu yana istifad\u0259 edildi.<br><br>Sasanil\u0259r xan\u0259dan\u0131n\u0131 (224 &#8212; 651) t\u0259sis ed\u0259n \u018frd\u0259\u015fir, h\u0259m\u00e7inin Sakalar\u0131n aristokratiyas\u0131ndand\u0131r. \u018frd\u0259\u015firin atas\u0131 Babak (v\u0259 ya Papak) Arsakl\u0131 imperiyas\u0131nda \u0259yal\u0259t kral\u0131d\u0131r v\u0259 onun atas\u0131 Sasan (v\u0259 ya Zazan) ba\u015f rahibdir.<br><br>Tarixd\u0259 &#171;Pers&#187;, ya da &#171;Pars&#187; adl\u0131 bir xalq he\u00e7 bir zaman olmam\u0131\u015fd\u0131r. Orxan Yaz\u0131lar\u0131nda da bu a\u00e7\u0131q g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. K\u00fcltigin an\u0131t\u0131n\u0131n 2-ci \u00fcz\u00fcn\u00fcn 11-ci s\u0259trind\u0259 bel\u0259 yaz\u0131l\u0131r: \u201cKur\u0131ga k\u00fcn bats\u0131kdaki Sogud Ber\u00e7eker Bukarak ulus budunta Engek Seng\u00fcn, O\u011ful Tarkan kelti\u201d (Bat\u0131daki Sogud-Ber\u00e7eker-Bukarak d\u00f6vl\u0259ti mill\u0259tind\u0259n Engek Seng\u00fcn v\u0259 O\u011ful Tarkan g\u0259ldi).<br><br>K\u00fcltiginin yo\u011f (yas) t\u00f6r\u0259nin\u0259 g\u0259l\u0259n bat\u0131dak\u0131 s\u00f6z\u00fc edil\u0259n d\u00f6vl\u0259tin iki t\u0259msil\u00e7isinin, adlar\u0131 Engek Seng\u00fcn (Engek General) v\u0259 O\u011ful Tarkan (O\u011ful \u015eehzade) kimi T\u00fcrk adlar\u0131d\u0131r. Bu d\u00f6vl\u0259t, \u0259r\u0259bl\u0259rc\u0259 i\u015fgal edilmi\u015f olan Sasanl\u0131 D\u00f6vl\u0259tind\u0259n geriy\u0259 qalan v\u0259 bu g\u00fcnk\u00fc Xorasan (\u0130ran\u0131n \u015fimali \u015f\u0259rqi),T\u00fcrkm\u0259nistan, \u00d6zb\u0259kistan, Tacikistan, Q\u0131rg\u0131z\u0131stan v\u0259 Q\u00fczey \u018ffqanistan\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n bir b\u00f6lg\u0259dir.<br><br>Bu b\u00f6lge Partlar\u0131n (Sakalar\u0131n) anayurdudur. \u018fr\u0259bl\u0259r bu b\u00f6lg\u0259ni Orhun Yaz\u0131lar\u0131n\u0131n quruldu\u011fu 732-735-ci ill\u0259rind\u0259 h\u0259l\u0259 i\u015f\u011fal ed\u0259 bilm\u0259mi\u015fdil\u0259r.<br><br>Parsi ad\u0131, Sasanl\u0131 D\u00f6vl\u0259tinin y\u0131x\u0131lmas\u0131ndan sonra ortaya \u00e7\u0131xm\u0131\u015f bir add\u0131r v\u0259 Parthi s\u00f6z\u00fcn\u00fcn bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcd\u00fcr. Sasanl\u0131 D\u00f6vleti y\u0131x\u0131ld\u0131qdan sonra \u00f6lk\u0259 xalq\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fc Parsi olarak adland\u0131rm\u0131\u015f, daha sonra bu ad \u0259r\u0259bc\u0259nin t\u0259siriyl\u0259 Farsi \u015f\u0259klin\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr.<br><br>\u201c\u0130ran\u201d ad\u0131n\u0131n yaz\u0131l\u0131 oldu\u011fu en eski tarixi b\u0259lg\u0259 oldu\u011fu \u00f6n\u0259 s\u00fcr\u00fcl\u0259n \u0130randak\u0131 Nak\u015f-i Rust\u0259m qabartmalar\u0131nda \u018frd\u0259\u015firin ad\u0131n\u0131n, Farsca &#171;Arda\u015fir \u015f\u00e2h\u00e2n \u015f\u00e2h \u00ear\u00e2n&#187; (Arda\u015fir k\u0131rallar k\u0131ral\u0131 \u0130ran) olaraq yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 iddia edilm\u0259kd\u0259dir.<br><br>\u0130lk Sasanl\u0131 k\u0131ral\u0131 \u018frd\u0259\u015firin Arami \u0259lfbas\u0131yla \u00f6z ad\u0131na bast\u0131\u011f\u0131 pullarda part\u00e7a (Sakaca) &#171;RTH\u015eTR MLKN MLK YRN ya da RTH\u015eTR MLKYN MLK RYN&#187;- yaz\u0131lar\u0131 oxunur. Avropal\u0131 dil\u00e7il\u0259ri bu yaz\u0131n\u0131, &#171;Arda\u015fir k\u0131rallar k\u0131ral\u0131 \u0130ran&#187; anlam\u0131na g\u0259ldiyi iddia edil\u0259n, Farsca \u201cArda\u015fir \u015f\u00e2h\u00e2n \u015f\u00e2h \u00ear\u00e2n\u201d olaraq \u00e7evirmi\u015fl\u0259r.<br><br>Burada, &#171;MLKN MLK, ya da MLKYN MLK&#187; s\u00f6zl\u0259rinin &#171;\u015f\u00e2h\u00e2n \u015f\u00e2h&#187; s\u00f6z\u00fcn\u00fcn qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 oldu\u011fu iddia edilm\u0259kd\u0259dir. Bu iddilar\u0131n\u0131 da, \u201cb\u0259z\u0259n yaz\u0131lardak\u0131 M h\u0259rfinin \u015e; L h\u0259rfinin A, K h\u0259rfinin d\u0259 H olaraq oxundu\u011fu\u201d kimi, olduqca \u201celmi\u201d(!) bir \u00fcsulla \u201ct\u0259sdiql\u0259mi\u015fl\u0259r\u201d.<br>Ancaq bu yaz\u0131 ( RTH\u015eTR MLKN MLK YRN ya da RTH\u015eTR MLKYN MLK RYN) oyunbazl\u0131q etm\u0259d\u0259n do\u011fru bir \u00fcslubda oxunursa, \u201cArthi\u015ftir mulukun muluku urunu\u201d -s\u00f6zl\u0259ri ortaya \u00e7\u0131xar.<br><br>\u00d6n T\u00fcrk\u00e7\u0259 &#171;mulak\/muluk&#187; s\u00f6z\u00fc, &#171;Qurban&#187; anlam\u0131na gelm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131 &#171;soylu&#187; anlam\u0131na da gelir v\u0259 T\u00fcrk dilind\u0259 daha sonra &#171;yuluk\/yulu\u011f&#187; s\u00f6z\u00fc kimi formala\u015f\u0131b.<br><br>\u0130kinci olaraq YRN ya da RYN olarak yaz\u0131lan s\u00f6z\u00fcn, \u0130ran ya da Aryan s\u00f6z\u00fcyl\u0259 etimoloji bir ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 yoxdur. Aryan s\u00f6z\u00fc Avropal\u0131 dil\u00e7il\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n 19-cu \u0259srin sonunda uydurulmu\u015f bir s\u00f6zd\u00fcr. S\u00fcmerc\u0259 &#171;urun&#187;, &#171;ulu; uca&#187; anlam\u0131na g\u0259lmkd\u0259dir.<br><br>Bu bax\u0131mdan RTH\u015eTR MLKN MLK YRN ya da RTH\u015eTR MLKYN MLK RYN (oxunu\u015fu, \u201cArthi\u015ftir mulukun muluku urunu\u201d) s\u00f6zl\u0259ri \u201cArda\u015fir k\u0131rallar\u0131n k\u0131ral\u0131 \u0130ran\u201d deyil, \u201cArda\u015fir, k\u0131rallar k\u0131ral\u0131, ucas\u0131\u201d anlam\u0131na g\u0259lir.<br><br>\u0130ran ad\u0131 \u00f6n T\u00fcrkc\u0259d\u0259n al\u0131nm\u0131\u015f bir s\u00f6zd\u00fcr. S\u00fcmerc\u0259 iri\/uru s\u00f6z\u00fc &#171;\u015f\u0259h\u0259r; \u00f6lk\u0259&#187; anlamlar\u0131na g\u0259lir v\u0259 daha sonra T\u00fcrk dilin\u0259 &#171;yer, mahal, m\u00f6vqe&#187; anlamlar\u0131na g\u0259l\u0259n &#171;orun v\u0259 iren\/iran&#187; olaraq al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. \u00d6rn\u0259yin Roman\u0131n ad\u0131 olan v\u0259 \u015f\u0259h\u0259r anlam\u0131na g\u0259l\u0259n Etruskca Ruma s\u00f6z\u00fc d\u0259 bu k\u00f6kd\u0259n g\u0259lm\u0259kd\u0259dir.<br><strong><br>Arif Cengiz Erman<br>T\u00fcrklerin Ger\u00e7ek Tarihi \/ T\u00fcrk Dili ve Tarihi \u00dczerine Tezler<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l 650-ci il &#8212; 330-cu ill\u0259ri \u0259hat\u0259 bir d\u00f6vrd\u0259 dili Elamca olan \u018fh\u0259m\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti fars d\u00f6vl\u0259ti deyildir. \u018fh\u0259m\u0259ni D\u00f6vl\u0259ti Elam m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin \u0259sas\u0131nda y\u00fcks\u0259lib<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":13759,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-13758","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13758","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=13758"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13758\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13760,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13758\/revisions\/13760"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/13759"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=13758"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=13758"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=13758"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}