{"id":1514,"date":"2020-02-18T04:32:06","date_gmt":"2020-02-18T00:32:06","guid":{"rendered":"http:\/\/fedai.az\/?p=1514"},"modified":"2020-02-18T04:32:10","modified_gmt":"2020-02-18T00:32:10","slug":"qarabagin-ilkin-adlari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=1514","title":{"rendered":"Qaraba\u011f\u0131n ilkin adlar\u0131"},"content":{"rendered":"\n<p>Tarixin m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rind\u0259 bu v\u0259 ya dig\u0259r s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n Qaraba\u011f \u0259razisi\u00a0 XII\u2014XIII \u0259srl\u0259r\u0259 kimi m\u00fcxt\u0259lif adlar da\u015f\u0131m\u0131\u015fd\u0131r. Bu adlar b\u0259z\u0259n paralel olaraq m\u00f6vcud olmu\u015f v\u0259 Qaraba\u011f\u0131n ayr\u0131-ayr\u0131 \u0259yal\u0259tl\u0259rini \u0259hat\u0259 etmi\u015fdir. Son antik v\u0259 ilk orta \u0259srl\u0259rd\u0259 Qaraba\u011f\u0131n bir hiss\u0259si Qarqarlar \u00f6lk\u0259si adlanm\u0131\u015fd\u0131r. \u018fsas\u0259n indiki Qarqar \u00e7ay\u0131 h\u00f6vz\u0259sind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f qarqar tayfas\u0131 q\u0259dim m\u00fc\u0259llifl\u0259rin verdiyi m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, Alban tayfa ittifaq\u0131na daxil idi. Qarqarlar haqq\u0131nda m\u0259lumat ver\u0259n m\u00fc\u0259llifl\u0259r onu Albaniyan\u0131n \u0259n q\u0259dim v\u0259 \u0259n iri tayfalar\u0131ndan biri hesab etmi\u015f v\u0259 ilk orta \u0259srl\u0259rd\u0259 onlar\u0131n Mil d\u00fcz\u00fcn\u00fcn bir hiss\u0259sin\u0259 yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rmi\u015fl\u0259r. Burada Qarqarlar\u0131n \u00f6zl\u0259rin\u0259 m\u0259xsus eyniadl\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri d\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur. Qarqarlar\u0131n etnik m\u0259nsubiyy\u0259ti haqq\u0131nda elmd\u0259 \u00fc\u00e7 \u0259sas fikir m\u00f6vcuddur. Bir s\u0131ra t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar qarqarlar\u0131n t\u00fcrkdilli oldu\u011funu iddia edirl\u0259r. Dig\u0259r t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar, (x\u00fcsusil\u0259 erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259rinin bir hiss\u0259si) Qarqar toponiminin erm\u0259ni dilind\u0259 oldu\u011funu v\u0259 \u00abda\u015f\u0131n d\u00f6\u015f\u00fc\u00bb m\u0259nas\u0131n\u0131 verdiyini iddia edirl\u0259r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc fikrin sahibl\u0259ri qarqarlar\u0131n \u0130ber-Qafqaz etnik qrupuna aid oldu\u011funu iddia edirl\u0259r v\u0259 bir n\u00f6v albanlarla eynil\u0259\u015fdirirl\u0259r. H\u0259tta K. V. Trever qarqarlar\u0131 Albaniyada \u0259n geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f k\u00fcp q\u0259birl\u0259ri m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin sahibl\u0259rind\u0259n biri hesab edir. \u018fg\u0259r n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq ki, \u00e7ar Arsvaqan\u0131n d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 yerli ziyal\u0131 Beniamin \u00fcmum Alban \u00f6lk\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lifban\u0131 da m\u0259hz \u00e7oxlu bo\u011faz s\u0259sl\u0259rin\u0259 malik qarqarlar\u0131n dili \u0259sas\u0131nda t\u0259rtib etmi\u015fdir, onda \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc fikrin h\u0259qiq\u0259t\u0259 daha uy\u011fun oldu\u011funu s\u00f6yl\u0259m\u0259k olar. \u00c7ox t\u0259\u0259ss\u00fcfl\u0259 qeyd ed\u0259k ki, Qarqarlara m\u0259xsus arxeoloji abid\u0259l\u0259r h\u0259l\u0259 d\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r \u00f6yr\u0259nilm\u0259mi\u015fdir. Yaln\u0131z bir h\u0259qiq\u0259t m\u0259lumdur ki, bu tayfa \u0259vv\u0259lc\u0259 da\u011flarda m\u0259skunla\u015fd\u0131\u011f\u0131 halda, sonralar d\u00fcz\u0259n hiss\u0259y\u0259 enmi\u015f v\u0259 oturaq h\u0259yatla m\u0259\u015f\u011ful olmu\u015flar. Albaniyada xristianl\u0131\u011f\u0131 da ilk q\u0259bul ed\u0259n tayfalardan biri m\u0259hz qarqarlar olmu\u015fdur. H\u0259mdullah Q\u0259zvini \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u00abN\u00fczh\u0259t \u0259l-Q\u00fclub\u00bb \u0259s\u0259rind\u0259 g\u00f6st\u0259rir ki, Qarqar \u0259razisind\u0259 tax\u0131l, pamb\u0131q v\u0259 meyv\u0259 yeti\u015fdirilirdi.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><a href=\"http:\/\/qadin.net\/uploads\/posts\/2014-03\/1396237460_askeran_qalasi_xv_1.jpg\"><img decoding=\"async\" src=\"http:\/\/qadin.net\/uploads\/posts\/2014-03\/thumbs\/1396237460_askeran_qalasi_xv_1.jpg\" alt=\"Qaraba\u011f\u0131n ilkin adlar\u0131\"\/><\/a><\/figure>\n\n\n\n<p>Qaraba\u011f\u0131n dig\u0259r bir hiss\u0259si Uti adlanm\u0131\u015fd\u0131r. Util\u0259r d\u0259 q\u0259dim alban tayfalar\u0131ndan biri olmu\u015f v\u0259 qarqarlara nisb\u0259t\u0259n daha geni\u015f bir \u0259razini \u0259hat\u0259 etmi\u015fdir. B\u0259lk\u0259 el\u0259 buna g\u00f6r\u0259dir ki, Utinin Qaraba\u011fdak\u0131 hiss\u0259si \u00abX\u00fcsusi Uti\u00bb v\u0259 ya \u00abM\u0259rk\u0259zi Uti\u00bb adlanm\u0131\u015fd\u0131r. Yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Uti, Utik, Otena, Udin v\u0259 s. adlanan bu tayfa \u0259fsan\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 albanlar\u0131n mifik \u0259cdad\u0131 olan h\u00f6kmdar Arran\u0131n n\u0259slind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lmi\u015fdir. \u0130nzibati c\u0259h\u0259td\u0259n 7 \u0259yal\u0259t\u0259 b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f Utinin \u0259n iri \u0259yal\u0259ti \u00abX\u00fcsusi Uti\u00bb m\u0259hz Qaraba\u011fda olmu\u015fdur. M\u0259nb\u0259l\u0259r B\u0259rd\u0259nin d\u0259 Uti \u015f\u0259h\u0259ri oldu\u011funu qeyd edirl\u0259r. Hal-haz\u0131rda udinl\u0259rin qal\u0131qlar\u0131na Qaraba\u011fda, Q\u0259b\u0259l\u0259 v\u0259 O\u011fuz \u0259razil\u0259rind\u0259 d\u0259 t\u0259sad\u00fcf olunur. Uti s\u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u0259n\u015f\u0259yi v\u0259 m\u0259nas\u0131 bar\u0259d\u0259 geni\u015f t\u0259dqiqat i\u015fi apar\u0131lmam\u0131\u015fd\u0131r. Yaln\u0131z akademik N. Y. Marr vaxtil\u0259 Uti s\u00f6z\u00fc \u00fcz\u0259rind\u0259 dayanm\u0131\u015f v\u0259 bu s\u00f6z\u00fcn \u00abQara adamlar\u00bb m\u0259nas\u0131n\u0131 k\u0259sb etm\u0259si ehtimal\u0131n\u0131 ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. Qeyd etm\u0259k maraql\u0131 olard\u0131 ki, haz\u0131rda Qaraba\u011fda b\u00f6y\u00fck bir tayfa \u00abQaralar\u00bb adlan\u0131r v\u0259 bu tayfan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck ziyar\u0259tgah\u0131 Qaraman baba oca\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>B\u00fct\u00fcn bu etnoniml\u0259rin \u0259laq\u0259si x\u00fcsusi t\u0259dqiqat t\u0259l\u0259b edir. Qeyd etm\u0259liy\u0259m ki, VI\u2014VII \u0259srl\u0259rd\u0259n etibar\u0259n Qarqar s\u00f6z\u00fc co\u011frafi v\u0259 etnik bir m\u0259fhum kimi \u00f6z \u0259h\u0259miyy\u0259tini itirmi\u015fdirs\u0259, h\u0259min d\u00f6vrd\u0259n etibar\u0259n, Qaraba\u011f\u0131n b\u00fct\u00fcn d\u00fcz\u0259n hiss\u0259si Uti adlanm\u0131\u015fd\u0131r. Bunun s\u0259b\u0259bi \u00e7ox g\u00fcman ki, b\u00fct\u00fcn \u0259razinin bir ne\u00e7\u0259 inzibati dair\u0259d\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar olmu\u015fdur. Bel\u0259 \u0259razi b\u00f6lg\u0259l\u0259rinin yaranmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn idi, \u00e7\u00fcnki art\u0131q III\u2014IV \u0259srl\u0259rd\u0259n b\u00fct\u00fcn Albaniyada oldu\u011fu kimi Qaraba\u011fda da feodal m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri inki\u015fafa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. III\u2014IV \u0259srl\u0259rd\u0259n etibar\u0259n Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259si Arsax adlan\u0131r. Bir \u00e7ox orta \u0259sr erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259ri Arsax ad\u0131 alt\u0131nda ayr\u0131ca \u00f6lk\u0259 v\u0259 ya x\u00fcsusi h\u00f6kmdarl\u0131q n\u0259z\u0259rd\u0259 tutmu\u015flar. Arsax s\u00f6z\u00fcn\u00fcn etimologiyas\u0131na g\u0259linc\u0259, bir \u00e7ox t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar onu \u00c7ind\u0259 Tanr\u0131 da\u011f\u0131 \u0259t\u0259yind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f t\u00fcrk A\u011fhun tayfalar\u0131ndan bir qolunun ad\u0131 oldu\u011funu iddia edirl\u0259r. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n g\u00f6st\u0259rm\u0259liyik ki, ilk orta \u0259srl\u0259rd\u0259 Arsax\u0131n bir hiss\u0259sind\u0259 t\u00fcrkdilli A\u011fhun adlanan tayfa yerl\u0259\u015fmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><a href=\"http:\/\/qadin.net\/uploads\/posts\/2014-03\/1396237469_1380536880_1350674172_k.jpg\"><img decoding=\"async\" src=\"http:\/\/qadin.net\/uploads\/posts\/2014-03\/thumbs\/1396237469_1380536880_1350674172_k.jpg\" alt=\"Qaraba\u011f\u0131n ilkin adlar\u0131\"\/><\/a><\/figure>\n\n\n\n<p>Qaraba\u011f\u0131n Xa\u00e7\u0131n v\u0259 T\u0259rt\u0259r \u00e7aylar\u0131n\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259si bir m\u00fcdd\u0259t, y\u0259ni XII \u0259srd\u0259n sonra Xa\u00e7\u0131n da adlanm\u0131\u015fd\u0131r. Burada XII \u0259srin sonundan eyni adla x\u00fcsusi feodal h\u00f6kmdarl\u0131\u011f\u0131 bel\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur. Bu ad h\u0259min \u0259razid\u0259n axan eyni adl\u0131 \u00e7ayla \u0259laq\u0259dar yaranm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>B\u0259s Qaraba\u011f ad\u0131 bu \u0259raziy\u0259 n\u0259 vaxt verilmi\u015fdir? Qeyd etm\u0259liyik ki, \u00abQaraba\u011f s\u00f6z\u00fcn\u00fc erm\u0259ni dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 olunmu\u015f halda ilk d\u0259f\u0259 XII \u0259srd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f Anili Samuel \u00abSev ayqi\u00bb (Qara ba\u011f) dey\u0259 i\u015fl\u0259tmi\u015fdir. Bir q\u0259d\u0259r ondan sonra ya\u015fam\u0131\u015f tarix\u00e7i Tovma Ardsruni is\u0259 Qaraba\u011f s\u00f6z\u00fcn\u00fc t\u0259rc\u00fcm\u0259 etm\u0259d\u0259n oldu\u011fu kimi \u00abQaraba\u011f\u00bb dey\u0259 i\u015fl\u0259tmi\u015fdir. Bel\u0259likl\u0259, ayd\u0131n olur ki, art\u0131q XII\u2014XIII \u0259srl\u0259rd\u0259 Qaraba\u011f ad\u0131 m\u0259\u015fhurla\u015faraq yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259biyyata d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr. Lakin bu he\u00e7 d\u0259 o dem\u0259k deyildir ki, Qaraba\u011f s\u00f6z\u00fc XII\u2014XIV \u0259srl\u0259rd\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r, \u00e7ox g\u00fcman ki, o uzun m\u00fcdd\u0259t \u015fifahi sur\u0259td\u0259 geni\u015f xalq k\u00fctl\u0259l\u0259ri aras\u0131nda i\u015fl\u0259ndikd\u0259n sonra yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259biyyata \u015f. Bu \u0259raziy\u0259 Qaraba\u011f ad\u0131n\u0131n verilm\u0259si s\u0259b\u0259bl\u0259rin\u0259 g\u0259linc\u0259 bel\u0259 bir ehtimal var ki, onun birinci hiss\u0259si, y\u0259&#8217;ni \u00abqara\u00bb s\u00f6z\u00fc q\u0259dim t\u00fcrkdilli xalqlarda \u00ab\u00e7ox\u00bb, \u00abb\u00f6y\u00fck\u00bb, \u00abgeni\u015f\u00bb m\u0259nalar\u0131nda i\u015fl\u0259nmi\u015f, ikinci hiss\u0259si \u00abba\u011f\u00bb s\u00f6z\u00fc is\u0259 fars dilind\u0259 olub t\u0259s\u0259rr\u00fcfatda ba\u011f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n geni\u015f inki\u015faf\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq yaranm\u0131\u015fd\u0131r. Do\u011frudan da, hal-haz\u0131rda oldu\u011fu kimi, h\u0259l\u0259 be\u015f min il bundan \u0259vv\u0259l Qaraba\u011fda ba\u011f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n geni\u015f inki\u015faf etdiyi elmi d\u0259lill\u0259rl\u0259 s\u00fcbut edilmi\u015fdir. Lakin \u00abQaraba\u011f\u00bb s\u00f6z\u00fcn\u00fcn Pe\u00e7eneq\u2014K\u0259ng\u0259rli tayfalar\u0131ndan birin\u0259 m\u0259xsus oldu\u011funu s\u00f6yl\u0259y\u0259nl\u0259r d\u0259 vard\u0131r. Yuxar\u0131da g\u00f6st\u0259rdiyimiz toponiml\u0259rd\u0259n f\u0259rqli olaraq Qaraba\u011f daha geni\u015f \u0259razini, y\u0259ni q\u0259dim Paytakaran, Uti, Haband, Arsax v\u0259 Qarqar vilay\u0259tl\u0259rinin bir hiss\u0259sini birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k Araz v\u0259 T\u0259rt\u0259r \u00e7aylar\u0131 aras\u0131n\u0131 \u0259hat\u0259 etmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259likl\u0259, biz Qaraba\u011f \u0259razisinin tarixin m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rind\u0259 ba\u015fqa-ba\u015fqa&nbsp;adlar da\u015f\u0131mas\u0131n\u0131n \u015fahidi oluruq, bunun s\u0259b\u0259bl\u0259rini bir t\u0259r\u0259fd\u0259n \u0259g\u0259r yerli \u0259halinin&nbsp;etnik t\u0259rkibind\u0259 tarix\u0259n ba\u015f vermi\u015f d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirm\u0259k olarsa, dig\u0259r&nbsp;t\u0259r\u0259fd\u0259n d\u0259 h\u0259min \u0259razid\u0259 feodal p\u0259rak\u0259nd\u0259liyi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ba\u015f vermi\u015f bir s\u0131ra siyasi-inzibati&nbsp;d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rl\u0259 ba\u011flamaq laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>(Tarix elml\u0259ri doktoru, professor R\u0259\u015fid G\u00f6y\u00fc\u015fovun<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;Qaraba\u011f\u0131n ke\u00e7mi\u015fin\u0259 s\u0259yah\u0259t&#187; kitab\u0131ndan)\/ <a href=\"http:\/\/qadin.net\/qadinnet\/\">Qadin.Net<\/a> \/<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Tarixin m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rind\u0259 bu v\u0259 ya dig\u0259r s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n Qaraba\u011f \u0259razisi\u00a0 XII\u2014XIII \u0259srl\u0259r\u0259 kimi m\u00fcxt\u0259lif adlar da\u015f\u0131m\u0131\u015fd\u0131r. Bu adlar b\u0259z\u0259n paralel olaraq m\u00f6vcud olmu\u015f v\u0259<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-1514","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-qarabag"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1514","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1514"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1514\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1516,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1514\/revisions\/1516"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1514"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1514"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1514"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}