{"id":16140,"date":"2020-09-22T00:42:24","date_gmt":"2020-09-21T20:42:24","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=16140"},"modified":"2020-09-22T00:42:27","modified_gmt":"2020-09-21T20:42:27","slug":"baki-qocularinin-oldurm%c9%99k-ist%c9%99diyi-n%c9%99rimanov-%c9%99zizb%c9%99yov-v%c9%99-saumyani-kim-xilas-etdi-tarix","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=16140","title":{"rendered":"Bak\u0131 qo\u00e7ular\u0131n\u0131n \u00f6ld\u00fcrm\u0259k ist\u0259diyi N\u0259rimanov, \u018fzizb\u0259yov v\u0259 \u015eaumyan\u0131 kim xilas etdi? -Tarix"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>G\u0259l\u0259n il Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259tinin 100 illik yubileyi d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 qeyd edil\u0259c\u0259k. Moderator.az yubiley m\u00fcnasib\u0259til\u0259 haz\u0131rlayaca\u011f\u0131 yaz\u0131lar silsil\u0259sind\u0259n tan\u0131nm\u0131\u015f \u015fair, publisist, professor V\u00fcqar \u018fhm\u0259din b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259t xadimi, ADR lideri M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259nin h\u0259yat v\u0259 f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 h\u0259sr etdiyi &#171;Son n\u0259f\u0259s\u0259d\u0259k Az\u0259rbaycan&#187; roman\u0131n\u0131 f\u0259sill\u0259rl\u0259 t\u0259qdim ed\u0259c\u0259k.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259nin 130 illik yubileyi m\u00fcnasib\u0259til\u0259 yaz\u0131lan romanda arxiv materiallar\u0131na v\u0259 tarixi s\u0259n\u0259dl\u0259r\u0259 istinad edilib:<\/p>\n\n\n\n<p>1904-c\u00fc ild\u0259 erm\u0259nil\u0259rin \u015eu\u015fada v\u0259 Qafqaz\u0131n bir s\u0131ra b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 ba\u015flad\u0131qlar\u0131, 1905-1906-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Bak\u0131da davam etdirdikl\u0259ri qaynayan q\u0131r\u011f\u0131n \u0259s\u0259rin \u0259vv\u0259lki f\u0259sill\u0259rind\u0259 qeyd olundu\u011fu kimi, ac\u0131 m\u0259\u011flubiyy\u0259tl\u0259ri il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. Lakin q\u0259lbl\u0259ri, ruhlar\u0131 kin-k\u00fcdur\u0259t p\u00fcs\u00ack\u00fcr\u0259n, alov sa\u00e7an bu \u015feytan n\u00f6k\u0259rl\u0259ri ba\u015flar\u0131n\u0131n alt\u0131na yast\u0131q qoyub oturmad\u0131lar. Yen\u0259 gizli-gizli i\u015fl\u0259r g\u00f6rm\u0259y\u0259, planlar tutma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. 1917-ci ild\u0259 \u00e7ar Nikolay\u0131n devrildiyini, \u00e7ar h\u00f6kum\u0259tinin s\u00fcqut etdiyini, \u015feytan\u0131n \u0259n yax\u0131n dostu olan Leninin hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldiyini g\u00f6r\u00fcb, Leninl\u0259 \u0259la m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri olan, \u00f6z\u00fcn\u00fc olduqca \u0259zmkar, q\u0259tiyy\u0259tli, f\u0259al bol\u015fevik kimi g\u00f6st\u0259r\u0259n Stepan \u015eaumyan\u0131 b\u00fct\u00fcn erm\u0259nil\u0259r \u00f6zl\u0259rin\u0259 lider se\u00e7dil\u0259r. \u018fslind\u0259 \u015eaumyan onlar\u0131n el\u0259 axtard\u0131qlar\u0131 adam idi. Onun damarlar\u0131ndan \u0259sl erm\u0259ni qan\u0131 ax\u0131rd\u0131, yeddi ar\u00acxa d\u00f6n\u0259ni, \u0259cdad\u0131 kimi \u00e7ox b\u00f6y\u00fck bir ibn\u0259 idi v\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259 buras\u0131nda idi ki, ibn\u0259liyi b\u00fct\u00fcn ba\u015fqa erm\u0259nil\u0259rd\u0259n daha yax\u015f\u0131 bacar\u0131rd\u0131. Yalan dan\u0131\u015fmaq, b\u00f6htan atmaq, qara yaxmaq, fitn\u0259-f\u0259sad t\u00f6r\u0259tm\u0259k, o\u011furluq etm\u0259k, g\u00fcnd\u0259 y\u00fcz dona girm\u0259k bir n\u00f6v onun s\u0259n\u0259ti, pe\u015f\u0259si idi. O, Leninl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259nd\u0259 ba\u015fqa bir do\u00acna, Qafqaz t\u00fcrkl\u0259rinin \u00e7ox sevdiyi v\u0259 h\u00f6rm\u0259t el\u0259diyi, eyni zamanda bol\u015fevizm\u0259 \u00e7ox ba\u011fl\u0131 olan doktor N\u0259rimanla g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259nd\u0259 ba\u015fqa bir dona, 1915-ci ild\u0259 Anadoluda v\u0259 Q\u0259rbi Az\u0259rbaycanda \u00e7oxlu q\u0131r\u011f\u0131nlar t\u00f6r\u0259tmi\u015f, on minl\u0259rl\u0259 t\u00fcrk\u00fc v\u0259h\u015fic\u0259sin\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirmi\u015f Andronikl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259nd\u0259 ba\u015fqa bir dona, xarici jurnalistl\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fanda tamamil\u0259 ba\u015fqa bir dona, avam m\u00fcs\u0259lman camaatla g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259nd\u0259 is\u0259 tamamil\u0259 ba\u015fqa bir dona girirdi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u015eaumyan, Doktor N\u0259rimanla lap g\u0259nc ya\u015flar\u0131nda, Tiflis \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 tan\u0131\u015f olmu\u015f v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc ona \u0259sl inqlilab car\u00e7\u0131s\u0131, lenin\u00e7i, bol\u015fevizm t\u0259bli\u011fat\u00e7\u0131s\u0131, sinfi m\u00fcbariz\u0259 aparan bir \u015f\u0259xs kimi g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi. K\u0259nardan bax\u0131lark\u0259n biri t\u00fcrk, o biri erm\u0259ni olan iki g\u0259ncin bir-birind\u0259n o q\u0259d\u0259r d\u0259 f\u0259rql\u0259nm\u0259diyini, h\u0259r ikisinin eyni amalda oldu\u011funu, mill\u0259tl\u0259rin qarda\u015f olmas\u0131n\u0131 arzulad\u0131\u011f\u0131n\u0131, f\u0259hl\u0259l\u0259rin, z\u0259hm\u0259tke\u015fl\u0259rin, kas\u0131b k\u0259ndlil\u0259rin insan kimi ya\u015famas\u0131n\u0131, Qafqaz \u0259halisinin mill\u0259tind\u0259n, dinind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq elm-t\u0259hsil almas\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcn q\u0259lbl\u0259ri il\u0259 ist\u0259m\u0259l\u0259ri z\u0259nn edil\u0259rdi. Lakin bu tamamil\u0259 bel\u0259 deyildi. Bu sad\u0259c\u0259 olaraq libaslar\u0131 bir-birin\u0259 b\u0259nz\u0259y\u0259n, eyni c\u00fcr saqqal saxlam\u0131\u015f v\u0259 ya\u015flar\u0131 bir-birin\u0259 \u00e7ox uy\u011fun olan g\u0259ncl\u0259r aras\u0131nda h\u0259ddind\u0259n art\u0131q \u00e7ox f\u0259rq vard\u0131. Sonralar xalq t\u0259r\u0259find\u0259n \u201cdoktor\u201d t\u0259x\u0259ll\u00fcs\u00fc alm\u0131\u015f N\u0259rimanov h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 b\u00fct\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Lenin\u0259, bol\u015fevizm\u0259 inan\u0131r, cani-q\u0259lbd\u0259n sinfi m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131rd\u0131. \u015eaumyan is\u0259 obrazda idi. O, tamamil\u0259 oldu\u011fu kimi g\u00f6r\u00fcnm\u00fcrd\u00fc. \u018fslind\u0259 o b\u00fct\u00fcn t\u00fcrkl\u0259r\u0259, m\u00fcs\u0259lmanlara, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Doktor N\u0259rimana d\u0259h\u015f\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 nifr\u0259t edirdi v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sind\u0259 \u0259ks\u0259r erm\u0259nil\u0259r kimi olduqca iyr\u0259nc bir x\u00fclya vard\u0131. \u0130st\u0259r Anadoluda, ist\u0259r Qafqazda, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 \u0130randa ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn t\u00fcrkl\u0259ri \u0259n q\u0259ddar \u00fcsullarla q\u0259tl\u0259 yetirm\u0259k, b\u00fct\u00fcn bu torpaqlara sahib olmaq, Bak\u0131n\u0131n neftini m\u00fcst\u0259qil bir \u015f\u0259kild\u0259 d\u00fcnya bazar\u0131na \u00e7\u0131xar\u0131b erm\u0259ni xalq\u0131n\u0131n firavanl\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn milyardlar qazanmaq, eyni zamanda X\u0259z\u0259rd\u0259n Aral\u0131q d\u0259nizin\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck bir \u0259razini z\u0259bt edib b\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan yaratmaq.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/images-9-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16141\" width=\"986\" height=\"451\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/images-9-1.jpg 332w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/images-9-1-300x137.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/images-9-1-150x69.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 986px) 100vw, 986px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><br>Erm\u0259nil\u0259r zat\u0259n n\u0259 q\u0259d\u0259r hiyl\u0259g\u0259r olsalar da, n\u0259 q\u0259d\u0259r \u00f6zl\u0259rini yax\u015f\u0131lar\u0131n-yax\u015f\u0131s\u0131 kimi g\u00f6st\u0259rm\u0259yi bacarsalar da, t\u00fcnd sirk\u0259 n\u0259hay\u0259t \u00f6z qab\u0131n\u0131 \u00e7atladan kimi g\u00fcnl\u0259rin birind\u0259 i\u00e7l\u0259rind\u0259ki qurd onlar\u0131 \u00f6zl\u0259rini if\u015fa el\u0259m\u0259y\u0259 vadar edirdi. Onlar 1904-c\u00fc ild\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlara qar\u015f\u0131 ba\u015flad\u0131qlar\u0131 q\u0131r\u011f\u0131n\u0131 1906-c\u0131 ild\u0259 biyab\u0131rcas\u0131na uduzandan sonra g\u00fcnah v\u0259 cinay\u0259tl\u0259rini onun-bunun boynuna at\u0131b yeni, daha d\u0259h\u015f\u0259tli q\u0131r\u011f\u0131n t\u0259\u015fkil el\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn v\u0259 pe\u015f\u0259karcas\u0131na haz\u0131rlad\u0131qlar\u0131 soy-q\u0131r\u0131m\u0131 bird\u0259n-bir\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz \u00e7al\u0131\u015fsalar da, 1918-ci ilin mart ay\u0131n\u0131n \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 h\u00f6vs\u0259l\u0259sizlik edib Bak\u0131n\u0131n \u00e7oxluq t\u0259\u015fkil etdikl\u0259ri k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259rind\u0259n birind\u0259 \u00fc\u00e7 d\u0259n\u0259 m\u00fcs\u0259lman g\u0259ncini he\u00e7 bir s\u0259b\u0259b olmadan v\u0259h\u015fic\u0259sin\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirdil\u0259r. Bu is\u0259 Bak\u0131n\u0131n m\u00fcs\u0259lman \u0259halisinin q\u0259z\u0259bl\u0259nm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b oldu. Odur ki, y\u00fczl\u0259rl\u0259 m\u00fcs\u0259lman bir yer\u0259 y\u0131\u011f\u0131\u015f\u0131b n\u00fcmayi\u015f t\u0259\u015fkil el\u0259dil\u0259r v\u0259 Bak\u0131da a\u011fal\u0131q el\u0259y\u0259n yeni qurulan bol\u015fevik h\u00f6kum\u0259ti m\u0259murlar\u0131ndan m\u00fcs\u0259lman g\u0259ncl\u0259rin qatill\u0259rini c\u0259zaland\u0131rmalar\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b el\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00f6kum\u0259t binas\u0131n\u0131n, daha do\u011frusu \u201cBak\u0131 Kommunas\u0131\u201dn\u0131n binas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131na topla\u015fd\u0131lar. Onlar\u0131n aras\u0131nda Bak\u0131n\u0131n m\u00fcs\u0259lman icmas\u0131n\u0131n \u00fczvl\u0259ri, m\u00fcs\u0259lman ziyal\u0131lar, Bak\u0131 qo\u00e7ular\u0131, imkanl\u0131 m\u00fcs\u0259lmanlar, o c\u00fcml\u0259d\u0259n el atas\u0131 Hac\u0131 Zeynalabdin Ta\u011f\u0131yev, neftxudalar Murtuza Muxtarov, Hac\u0131 Ha\u00acca\u011fa, \u0130sab\u0259y A\u015furb\u0259yov d\u0259 var idi. Onlar meydana piyada deyil, Hac\u0131 Zeynalabdin Ta\u011f\u0131yevin \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Avropadan g\u0259tizdirdiyi avtomobili il\u0259 g\u0259lmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>M\u00fcs\u0259lmanlar bir a\u011f\u0131zdan \u201cArmyanski k\u00fcs\u0259\u00e7ind\u0259 m\u00fcs\u0259lman g\u0259ncl\u0259rini \u00f6ld\u00fcr\u0259n qatill\u0259r c\u0259zalanmal\u0131d\u0131r\u201d, \u201cErm\u0259ni qatill\u0259rin\u0259 \u00f6l\u00fcm\u201d, \u201c\u018fg\u0259r t\u0259l\u0259bimiz yerin\u0259 yetirilm\u0259s\u0259, buna \u00f6z\u00fcm\u00fcz qar\u015f\u0131l\u0131q ver\u0259c\u0259yik, bu da Bak\u0131da ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn erm\u0259nil\u0259r\u0259 \u00e7ox baha ba\u015fa g\u0259l\u0259c\u0259k\u201d, \u201c\u018fg\u0259r Bak\u0131n\u0131n erm\u0259ni \u0259halisinin sa\u011f-sala\u00acmat g\u0259zib dolanmas\u0131n\u0131 ist\u0259yirsizs\u0259 bizim g\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00f6n\u00fcnd\u0259 qatill\u0259ri c\u0259zaland\u0131r\u0131n\u201d v\u0259 ba\u015fqa \u015f\u00fcarlar s\u00f6yl\u0259yirdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>H\u00f6kum\u0259t binas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131 m\u00fcs\u0259lman \u0259hali il\u0259 dolandan bir ne\u00e7\u0259 d\u0259qiq\u0259 sonra d\u00f6rd t\u0259r\u0259fd\u0259n \u0259li silahl\u0131 bol\u015fevik \u0259sg\u0259rl\u0259r v\u0259 onlara ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q el\u0259y\u0259n Ter-Qabrielyan g\u00f6r\u00fcnd\u00fc. Bol\u015fevik \u0259sg\u0259rl\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259tinin qarayan\u0131z v\u0259 yek\u0259 sif\u0259tl\u0259rind\u0259n, iri, bad\u0131mcan burunlar\u0131ndan, k\u00fcnd\u0259 b\u0259d\u0259nl\u0259rind\u0259n, orta boylar\u0131ndan, \u0259n \u0259sas\u0131 is\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u0259halisini nifr\u0259tl\u0259 s\u00fcz\u0259n bax\u0131\u015flar\u0131ndan erm\u0259niu olduqlar\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131q-ayd\u0131n biruz\u0259 verirdi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bol\u015fevik \u0259sg\u0259rl\u0259r g\u00f6r\u00fcn\u0259n kimi Bak\u0131 qo\u00e7ular\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Bak\u0131 qo\u00e7ular\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 Qo\u00e7u N\u0259c\u0259fqulu, p\u0259hl\u0259van Qo\u00e7\u0259li silaha \u0259l atd\u0131lar. Lakin el a\u011fsaqqal\u0131 Hac\u0131 Zeynalabdin Ta\u011f\u0131yev \u0259lini yuxar\u0131 qald\u0131r\u0131b onlar\u0131 t\u0259l\u0259sm\u0259m\u0259y\u0259, n\u0259tic\u0259ni g\u00f6zl\u0259m\u0259y\u0259 i\u015far\u0259 el\u0259di. Qo\u00e7ular silahlar\u0131n\u0131 \u00e7\u0131xarmasalar da h\u0259r ehtimala qar\u015f\u0131 \u0259ll\u0259rini \u201cmauzer\u201dl\u0259rinin, \u201cnaqan\u201dlar\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259n g\u00f6t\u00fcrm\u0259dil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Ter-Qabrielyan olduqca diqq\u0259tl\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u0259halini n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irdi v\u0259 h\u00fcnd\u00fcr qabaql\u0131 papa\u011f qoyan, \u0259ll\u0259ri bell\u0259rind\u0259 olan qo\u00e7ular\u0131 yax\u015f\u0131ca sezdi v\u0259 d\u0259rhal anlad\u0131 ki, erm\u0259nil\u0259rd\u0259n ibar\u0259t olan bol\u015fevik \u0259sg\u0259rl\u0259rinin bir balaca \u0259rk\u00f6y\u00fcnl\u00fcy\u00fc onlara \u00e7ox baha ba\u015fa g\u0259l\u0259 bil\u0259r. Odur ki, \u015feytani i\u015far\u0259l\u0259rl\u0259 onlara \u00f6zl\u0259rini t\u0259hl\u00fck\u0259y\u0259 atmama\u011f\u0131 t\u00f6vsiy\u0259 etdi. Bol\u015fevik \u0259sg\u0259rl\u0259r g\u00f6zl\u0259m\u0259 m\u00f6vqeyi tutdular. M\u00fcs\u0259lman \u0259hali is\u0259 araverm\u0259d\u0259n \u015f\u00fcar\u00aclar\u0131 s\u0259sl\u0259ndirirdi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>N\u0259hay\u0259t ki, \u201cBak\u0131 Kommunas\u0131\u201d binas\u0131ndan orta boylu, ke\u00e7isaqqall\u0131, t\u00fclk\u00fcsif\u0259t \u015eaumyan, eyni zamanda m\u00fcs\u0259lman bol\u015fevikl\u0259r: Doktor N\u0259riman, M\u0259\u015f\u0259di \u018fzizb\u0259yov, rus bol\u015fevik Fioletov, g\u00fcrc\u00fc bol\u015fevik Caparidze \u00e7\u0131xd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Doktor N\u0259rimanla M\u0259\u015f\u0259di \u018fzizb\u0259yov \u0259ll\u0259rini qald\u0131r\u0131b q\u0259z\u0259bl\u0259ri yeri-g\u00f6y\u00fc yand\u0131ran, \u00fc\u00e7 m\u00fcs\u0259lman g\u0259ncin qatill\u0259rin\u0259 bir a\u011f\u0131zdan l\u0259n\u0259t oxuyan camaat\u0131 sakitl\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. N\u0259hay\u0259t ki, k\u00fctl\u0259 nisb\u0259t\u0259n sakitl\u0259\u015fdi v\u0259 Bak\u0131 komunnas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri \u015e\u0259aumyan\u0131n \u0259lin\u0259 nitq s\u00f6yl\u0259m\u0259y\u0259 f\u00fcrs\u0259t d\u00fc\u015fd\u00fc. \u015eaumyan \u00fcz\u00fcn\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus s\u00fcni bir k\u0259d\u0259r verib t\u0259miz m\u00fcs\u0259lmanca s\u00f6z\u0259 ba\u015flad\u0131:<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u2013 \u018fziz m\u00fcs\u0259lmanlar! Armyanski k\u00fc\u00e7\u0259sind\u0259 \u00fc\u00e7 m\u00fcs\u0259lman g\u0259ncinin q\u0259tl\u0259 yetirildiyini biz yax\u015f\u0131 bilirik. B\u00fct\u00fcn s\u0259mimiyy\u0259timl\u0259 deyir\u0259m, inan\u0131n ki, biz bu faci\u0259li hadis\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 \u0259n az\u0131 sizin q\u0259d\u0259r p\u0259ri\u015fan\u0131q. Onu da deyim ki, he\u00e7 narahat olmay\u0131n, biz h\u00f6km\u0259n, e\u015fidirsiz, h\u00f6km\u0259n qatill\u0259ri tap\u0131b c\u0259zaland\u0131raca\u011f\u0131q. Bunu siz\u0259 m\u0259n, Bak\u0131 Komunnas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri \u015eaumyan deyir\u0259m. Amma m\u0259nim \u0259zizl\u0259rim, siz\u0259 bir s\u00f6z d\u0259 dem\u0259k ist\u0259yir\u0259m. Armyanski k\u00fc\u00e7\u0259sind\u0259 q\u0259tl\u0259 yetiril\u0259n hans\u0131sa bir insan\u0131n, \u0259lb\u0259tt\u0259 mill\u0259tind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq m\u0259hz erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fcy\u00fcn\u00fc s\u00f6yl\u0259m\u0259k h\u0259l\u0259 \u00e7ox tezdir. M\u0259n art\u0131q g\u00f6st\u0259ri\u015f vermi\u015f\u0259m, bizim x\u0259fiyy\u0259l\u0259r art\u0131q i\u015f\u0259 ba\u015flay\u0131blar.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bu yerd\u0259 meydana topla\u015fanlar\u0131n \u00f6n s\u0131ras\u0131nda q\u0259rar tutmu\u015f M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259, \u015eaumyan\u0131n s\u00f6z\u00fcn\u00fc k\u0259sdi:<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u2013 Ba\u011f\u0131\u015flay\u0131n yolda\u015f \u015eaumyan, siz biz\u0259 o x\u0259fiyy\u0259l\u0259rin ismini s\u00f6yl\u0259y\u0259 bil\u0259rsinizmi?!<\/p>\n\n\n\n<p><br>G\u00f6zl\u0259nilm\u0259z sualdan \u015eaumyan bir q\u0259d\u0259r tutuldu, lakin onun erm\u0259ni beyni olduqca iti s\u00fcr\u0259tl\u0259 i\u015fl\u0259diyi \u00fc\u00e7\u00fcn bir ne\u00e7\u0259 saniy\u0259de\u0259n sonra d\u00fcnyada \u0259n \u00e7ox nifr\u0259t el\u0259diyi R\u0259sulzad\u0259nin sual\u0131n\u0131 bel\u0259 cavabland\u0131rd\u0131:<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u2013 Bu h\u0259l\u0259lik sirr olaraq qalmal\u0131d\u0131 h\u00f6rm\u0259tli R\u0259sulzad\u0259.<\/p>\n\n\n\n<p><br>M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin b\u0259y \u0259lini k\u00fctl\u0259y\u0259 t\u0259r\u0259f uzatd\u0131:<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/images-8-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16142\" width=\"987\" height=\"1420\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/images-8-1.jpg 187w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/images-8-1-104x150.jpg 104w\" sizes=\"auto, (max-width: 987px) 100vw, 987px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><br>\u2013 Xalq \u00fc\u00e7 g\u0259ncin qatill\u0259rini axtaran x\u0259fiyy\u0259l\u0259rin ismini indi bilm\u0259k ist\u0259yir yolda\u015f \u015eaumyan. Siz onlar\u0131n ismini s\u00f6yl\u0259m\u0259k ist\u0259mirsiz, \u00e7\u00fcnki he\u00e7 bir x\u0259fiyy\u0259 filan yoxdu. Siz milliyy\u0259tc\u0259 erm\u0259ni olan qatill\u0259ri \u00f6rt-basd\u0131r el\u0259m\u0259kd\u0259n \u00f6tr\u00fc 1905-1906-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 oldu\u011fu kimi yen\u0259 d\u0259 yalan dan\u0131\u015f\u0131rs\u0131z. Bunun da \u0259sl s\u0259b\u0259bi bol\u015fevik qiyaf\u0259sin\u0259 girm\u0259yinizdir. \u018fslind\u0259 siz \u00e7ox yek\u0259 bir da\u015fnaks\u0131z yolda\u015f \u015eaumyan v\u0259 t\u0259k Bak\u0131da deyil b\u00fct\u00fcn Qafqazda erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259tl\u0259 yetiril\u0259n m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n ba\u015f qatili sizsiz. Qafqazda ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn da\u015fnaklar sizin, b\u0259li, m\u0259hz sizin \u0259mrinizl\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t el\u0259yir. Siz t\u0259k \u00fc\u00e7 m\u00fcs\u0259lman cavan\u0131n deyil, b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n q\u0259tlin\u0259 \u00e7oxdan f\u0259rman vermisiz v\u0259 ha\u00e7ansa bu soyq\u0131r\u0131m\u0131 icra el\u0259tdirm\u0259k fikrind\u0259siz. O, \u00fc\u00e7 g\u0259nc m\u00fcs\u0259lman\u0131n qatill\u0259ri sad\u0259c\u0259 olaraq t\u0259l\u0259sibl\u0259r, sizin \u201cb\u00fct\u00fcn t\u00fcrkl\u0259r\u0259 \u00f6l\u00fcm\u201d,-h\u00f6km\u00fcn\u00fcz\u00fc qabaqlay\u0131blar, daha do\u011frusu zaman\u0131 g\u00f6zl\u0259m\u0259yibl\u0259r.<br>M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin b\u0259y \u0259i il\u0259 d\u00f6rd t\u0259r\u0259fd\u0259n onlar\u0131 \u0259hat\u0259 etmi\u015f \u0259li silahl\u0131 bol\u015fevik \u0259sg\u0259rl\u0259rin\u0259 i\u015far\u0259 el\u0259di:<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u2013 Bax\u0131n, bu \u0259sg\u0259rl\u0259rin t\u0259xmin\u0259n doxsan faizi milliyy\u0259tc\u0259 erm\u0259nidi. Onlar\u0131n aras\u0131nda bir d\u0259n\u0259 d\u0259 olsun m\u00fcs\u0259lman yoxdu. C\u0259misi iki y\u00fcz m\u00fcs\u0259lmandan ibar\u0259t \u201cV\u0259h\u015fi diviziya\u201dn\u0131 is\u0259 da\u011f\u0131td\u0131z. Sual olunur, n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259?! Cavab is\u0259 ayd\u0131nd\u0131. \u018fg\u0259r bunlar\u0131n aras\u0131nda m\u00fcs\u0259lmanlar olsayd\u0131, eyni zamanda \u201cV\u0259h\u015fi diviziya\u201d f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rs\u0259ydi, siz, biz t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lmanlara qar\u015f\u0131 q\u0259tliyam plan\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259 bilm\u0259y\u0259c\u0259k v\u0259 bir \u00e7ox arzular\u0131n\u0131z \u00fcr\u0259yinizd\u0259 qalacaq, dey\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcs\u00fcz.<\/p>\n\n\n\n<p><br>S\u00f6z\u00fcn d\u00fcz\u00fc siz\u0259 h\u0259s\u0259d aparmaq olar. Siz fitri istedada malik bir adams\u0131z. Siz\u0259 qibt\u0259 el\u0259m\u0259k olar. \u00d6z\u00fcn\u00fcz\u00fc \u0259n qabaqc\u0131 bol\u015fevik kimi h\u0259tta 20 milyon q\u0131z\u0131l pula g\u00f6r\u0259 Nikolay\u0131 devir\u0259n Lenin\u0259 d\u0259 g\u00f6st\u0259r\u0259 bilmisiz. \u018fslind\u0259 gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz b\u0259\u015f\u0259r \u00f6vlad\u0131n\u0131n a\u011fl\u0131na bel\u0259 g\u0259lm\u0259y\u0259n planlar c\u0131z\u0131r, t\u0259dbirl\u0259r t\u00f6k\u00fcr, \u201cB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d yaratmaq niyy\u0259til\u0259 d\u0259rid\u0259n qab\u0131qdan \u00e7\u0131x\u0131rs\u0131z. Ancaq n\u0259 q\u0259d\u0259r riyakar olsaz da niyy\u0259tiniz he\u00e7 zaman h\u0259yata ke\u00e7\u0259y\u0259c\u0259k yolda\u015f \u015eaumyan, \u00e7\u00fcnki t\u00fcrk mill\u0259ti sizin d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcy\u00fcn\u00fcz q\u0259d\u0259r s\u0259feh v\u0259 avam deyil. Bir g\u00fcn \u00e7anaq \u00f6z ba\u015f\u0131n\u0131zda s\u0131nacaq yolda\u015f \u015eaumyan v\u0259 bir g\u00fcn iyr\u0259nc n\u0259fsinizin sizi yaln\u0131z u\u00e7uruma yuvarlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcb \u00e7ox pe\u015fman olacaqs\u0131z. O zaman is\u0259 gec olacaq yolda\u015f \u015eaumyan.<\/p>\n\n\n\n<p><br>M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin b\u0259y h\u0259r d\u0259f\u0259 \u201cyolda\u015f\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fc x\u00fcsusi bir ironiya il\u0259 deyirdi. \u015eaumyan is\u0259 tir-tir titr\u0259yirdi. Bu titr\u0259m\u0259nin s\u0259\u00acb\u0259binin qorxu v\u0259 yaxud \u0259s\u0259bilik oldu\u011funu kims\u0259 dey\u0259 bilm\u0259zdi. Onun \u0259n qat\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259ni onu if\u015fa el\u0259m\u0259kd\u0259 idi. \u015eaumyan indi daha \u00e7ox hiss el\u0259yirdi ki, art\u0131q Qafqaz t\u00fcrkl\u0259rinin liderin\u0259 \u00e7evrilmi\u015f bu uzunboylu, t\u0259nd\u00fcr\u00fcst qam\u0259tli t\u00fcrk ondan daha g\u00fccl\u00fcd\u00fcr. \u00d6z\u00fc d\u0259 h\u0259r c\u0259h\u0259td\u0259n g\u00fccl\u00fcd\u00fcr. O, bunu biruz\u0259 verm\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z\u00fcn\u00fc zorla \u0259l\u0259 al\u0131r, eyni zamanda tez-tez yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda dayanm\u0131\u015f Doktor N\u0259rimana v\u0259 M\u0259\u015f\u0259di \u018fzizb\u0259yova bax\u0131b bax\u0131\u015flar\u0131yla;<\/p>\n\n\n\n<p>-\u201cEy m\u00fcs\u0259lman bol\u015fevikl\u0259r, bu b\u00f6htan\u00e7\u0131n\u0131 tez susdurun, m\u0259g\u0259r g\u00f6rm\u00fcrs\u00fcz ki, o m\u0259n\u0259 l\u0259k\u0259l\u0259r yax\u0131r?!\u201d,-deyirdi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin b\u0259y araverm\u0259d\u0259n dan\u0131\u015f\u0131r, \u015eaumyan\u0131n pax\u0131r\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131rd\u0131. Doktor N\u0259riman, R\u0259sulzad\u0259nin \u201cqara yaxmalar\u0131ndan\u201d bezib uca s\u0259sl\u0259 dill\u0259ndi:<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u2013 Siz a\u011f el\u0259diz R\u0259sulzad\u0259! Bel\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, \u0259vv\u0259lki xasiyy\u0259tinizd\u0259n \u0259l \u00e7\u0259km\u0259misiz. Yen\u0259 d\u0259 o zamank\u0131 kimi ara q\u0131z\u0131\u015fd\u0131rmaqla, erm\u0259nil\u0259rl\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n aras\u0131n\u0131 vurmaqla m\u0259\u015f\u011fulsuz. El\u0259 bu s\u0259b\u0259bd\u0259n d\u0259 o vaxt bizim yollar\u0131m\u0131z ayr\u0131ld\u0131. M\u0259n, M\u0259\u015f\u0259di b\u0259y v\u0259 Sultan M\u0259cid \u018ff\u0259ndiyev sizin kimi ara q\u0131z\u0131\u015fd\u0131rnla bir t\u0259\u015fkilatda dolana bilm\u0259zdik. Siz daima odun \u00fcst\u00fcn\u0259 neft t\u00f6km\u00fcs\u00fcz R\u0259sulzad\u0259. 1905-1906-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 d\u0259 gec\u0259 z\u00fclm\u0259tind\u0259 \u015f\u0259h\u0259r binalar\u0131n\u0131n divarlar\u0131na erm\u0259ni xalq\u0131n\u0131n \u0259leyhin\u0259 c\u0259f\u0259ngiyyat dolu ka\u011f\u0131zlar yap\u0131\u015fd\u0131r\u0131rd\u0131z. B\u0259sdir, ara vurmaqdan \u0259l \u00e7\u0259kin, m\u0259l\u0259k kimi bir adam l\u0259k\u0259 yaxmay\u0131n, yet\u0259r art\u0131q! Yolda\u015f \u015eaumyan\u0131 kim tan\u0131masa da m\u0259n \u00e7ox g\u00f6z\u0259l tan\u0131y\u0131ram, o m\u0259nim \u0259n yax\u0131n dostum v\u0259 qarda\u015f\u0131md\u0131r. M\u0259n eyni zamanda burda olan b\u00fct\u00fcn m\u00fcs\u0259lmanlara s\u0259sl\u0259nir\u0259m ki, yolda\u015f \u015eaumyan m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 R\u0259sulzad\u0259d\u0259n qat-qat \u00e7ox ist\u0259yir.<br>Yen\u0259 s\u0259s-k\u00fcy al\u0259mi b\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015fd\u00fc. Odur ki, M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin b\u0259y gur s\u0259sl\u0259 dill\u0259ndi:<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u2013 Bu d\u0131rnaq aras\u0131 ist\u0259m\u0259yi sonra g\u00f6r\u0259c\u0259ksiz h\u00f6rm\u0259tli doktor. O zaman \u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fcn n\u0259 q\u0259d\u0259r s\u0259hv el\u0259diyini, m\u0259nim is\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r haql\u0131 oldu\u011fumu, qarda\u015f\u0131n\u0131z hesab el\u0259diyiniz \u015eaumyan\u0131n hans\u0131 yuvan\u0131n qu\u015fu oldu\u011funu bil\u0259c\u0259ksiz. Lakin \u00e7ox \u0259fsuslar olsun ki, onda gec olacaq doktor. Siz yatm\u0131s\u0131z doktor, yatm\u0131s\u0131z. G\u00f6r nec\u0259 a\u011f\u0131r yuxuya getmisiz ki, Uca Yaradan insan\u0131 x\u0259lq el\u0259y\u0259nd\u0259n b\u0259ri m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n soyu-k\u00f6k\u00fc, \u0259cdad\u0131 m\u0259sk\u0259n salm\u0131\u015f Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q el\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r c\u00fcr f\u00fcrs\u0259t d\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fc halda bir m\u00fcs\u0259lman kimi \u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fc yox, erm\u0259ni \u015eaumyan\u0131 t\u0259yin edirsiz. 1905-1906-c\u0131 ild\u0259ki q\u0131r\u011f\u0131nlar zaman\u0131 \u015eaumyan\u0131n Tiflisd\u0259n g\u0259l\u0259r\u0259k m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 yax\u015f\u0131 q\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131dak\u0131 erm\u0259ni icmas\u0131 il\u0259 bir yerd\u0259 t\u0259dbirl\u0259r haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131n\u0131, er\u00acm\u0259\u00acnil\u0259ri silahland\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6z\u00fcn\u00fczl\u0259 g\u00f6r\u00fcrs\u00fcz, yen\u0259 yuxudan ay\u0131l\u00acm\u0131rs\u0131z. Anadoluda on minl\u0259rl\u0259 g\u00fcnahs\u0131z v\u0259 silahs\u0131z m\u00fcs\u0259lman\u0131 q\u0259tl\u0259 yetir\u0259n Andronikin \u015eaumyana yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktub \u0259liniz\u0259 ke\u00e7ir v\u0259 bu m\u0259ktubda Andronikin \u015eaumyana \u00fcnvanlad\u0131\u011f\u0131;\u201dM\u0259nim \u0259ziz erm\u0259ni qarda\u015f\u0131m, t\u00fcrkl\u0259rin n\u0259slini k\u0259sm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn silah\u0131m\u0131z \u00e7atm\u0131r, biz\u0259 yen\u0259 s\u0259nin k\u00f6m\u0259yin laz\u0131md\u0131r\u201d,-m\u00fc\u00acraci\u0259tini oxuyursuz, bu da sizi yuxudan oyatm\u0131r. M\u0259n sizi \u0259min edir\u0259m doktor, bir g\u00fcn yuxudan oyananda ba\u015f\u0131n\u0131za-ba\u015f\u0131n\u0131za vuracaqs\u0131n\u0131z, \u015eaumyan v\u0259 bol\u015fevik qiyaf\u0259sin\u0259 girmi\u015f b\u00fct\u00fcn er\u00acm\u0259\u00acnil\u0259r q\u0259hq\u0259h\u0259 \u00e7\u0259kib g\u00fcl\u0259c\u0259k, sizi hoydu-hoyduya g\u00f6t\u00fcr\u0259c\u0259kl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>N\u0259rimanov art\u0131q q\u0259z\u0259bind\u0259n \u0259sirdi. Bu s\u0259f\u0259r o bomba kimi partlad\u0131:<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u2013 B\u0259sdir, b\u0259sdir R\u0259sulzad\u0259! M\u0259ni n\u0259 hesab el\u0259yirsiz?! M\u0259qs\u0259diniz bu boyda xalq\u0131n yan\u0131nda m\u0259ni r\u00fcsvay etm\u0259kdimi?! Dem\u0259li m\u0259n bu q\u0259d\u0259r k\u00fct\u0259m ki, g\u00f6z\u00fcm\u00fcn qaba\u011f\u0131nda c\u00fcrb\u0259c\u00fcr hadis\u0259l\u0259r ba\u015f verir, amma onlar\u0131 g\u00f6rm\u00fcr\u0259m?! Yax\u015f\u0131 olar \u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fc h\u0259kim\u0259 g\u00f6st\u0259r\u0259siz R\u0259sulzad\u0259. El\u0259 z\u0259nn edir\u0259m ki, buna sizin \u00e7ox ehtiyac\u0131n\u0131z var.<\/p>\n\n\n\n<p><br>M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin g\u00fcl\u00fcms\u0259di:<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/f7d99673df6c.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16144\" width=\"974\" height=\"711\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/f7d99673df6c.jpg 640w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/f7d99673df6c-300x219.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/f7d99673df6c-150x109.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 974px) 100vw, 974px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><br>\u2013 B\u0259lk\u0259 m\u0259ni siz m\u00fcayin\u0259 ed\u0259siz doktor?! Ax\u0131 siz pe\u015f\u0131kar bir m\u00fct\u0259x\u0259ssissiz. Narahat olmay\u0131n doktor, \u0259g\u0259r h\u0259kim\u0259 ehtiyac\u0131m olsa, m\u00fctl\u0259q sizin yan\u0131n\u0131za g\u0259l\u0259c\u0259y\u0259m. G\u00fcman edir\u0259m ki, aram\u0131zdak\u0131 soyuqlu\u011fu n\u0259z\u0259r\u0259 almay\u0131b m\u0259n\u0259 yax\u015f\u0131 baxacaqs\u0131z. Buna da \u0259min\u0259m ki, \u0259g\u0259r \u00e7ox vaxt kollar\u0131 aras\u0131nda az\u0131b qald\u0131\u011f\u0131n\u0131z siyas\u0259tl\u0259 deyil, s\u0131rf h\u0259kimlikl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olsayd\u0131z, xalqa qat-qat \u00e7ox xeyir ver\u0259 bil\u0259rdiz. El\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m ki, siyas\u0259t sizin kimi sad\u0259l\u00f6hv adamlardan \u00f6tr\u00fc deyil.<\/p>\n\n\n\n<p><br>M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin s\u00f6z\u00fcn\u00fc bitir\u0259nd\u0259n sonra \u00fcz\u00fcn\u00fc ba\u015fqa s\u0259mt\u0259 \u00e7evirib daha doktora t\u0259r\u0259f baxmad\u0131. Doktor da susdu. \u0130zdiham is\u0259 \u00fc\u00e7 m\u00fcs\u0259lman g\u0259ncin qatill\u0259rinin c\u0259zalanmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b etm\u0259kd\u0259 davam edirdi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin b\u0259y \u0259slind\u0259 doktor N\u0259riman haqq\u0131nda he\u00e7 bir zaman b\u0259dg\u00fcman olmam\u0131\u015fd\u0131. O, doktorun xalq\u0131n rifah\u0131, xo\u015fb\u0259xtliyi, firavanl\u0131\u011f\u0131, maarifl\u0259nm\u0259si, savadlanmas\u0131 u\u011frunda cani-dild\u0259n \u00e7al\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00e7ox yax\u015f\u0131 bilirdi. Bu sar\u0131dan M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin \u00e7ox arxay\u0131n idi. Y\u0259ni bilirdi ki, doktor he\u00e7 vaxt \u00f6z xalq\u0131na x\u0259yan\u0259t el\u0259m\u0259z. M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmini narahat el\u0259y\u0259n is\u0259 bu idi ki, doktor he\u00e7 c\u00fcr\u0259 bol\u015fevik bata\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, \u0259l\u0259lx\u00fcsus da erm\u0259ni girdab\u0131n\u0131n, v\u0259zif\u0259sind\u0259n, r\u00fctb\u0259sind\u0259n, hans\u0131 sinifd\u0259 m\u00f6vqe tutmas\u0131ndan, kas\u0131b v\u0259 yaxud varl\u0131 olmas\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq b\u00fct\u00fcn m\u00fcs\u0259lmanlara qar\u015f\u0131 hans\u0131 t\u0259l\u0259l\u0259ri haz\u0131rlamas\u0131ndan x\u0259b\u0259ri yox idi. Doktor h\u0259r k\u0259si \u00f6z \u0259dal\u0259tli ar\u015f\u0131n\u0131 il\u0259 \u00f6l\u00e7\u00fcr, Leninin, \u015eaumyan\u0131n, Mikoyan\u0131n sinfi m\u00fcbariz\u0259 ad\u0131yla onun xalq\u0131na qar\u015f\u0131 hans\u0131 z\u0259h\u0259rl\u0259ri p\u00fcsk\u00fcr\u0259 bil\u0259c\u0259kl\u0259rini he\u00e7 a\u011fl\u0131na bel\u0259 g\u0259tirmirdi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin b\u0259y \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 doktor N\u0259riman\u0131n b\u00fct\u00fcn t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131na da \u00e7ox yax\u015f\u0131 b\u0259l\u0259d idi. Vaxtl\u0259 N\u0259rimanovun dediyi kimi bir yerd\u0259 sinfi m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015fd\u0131lar. Odur ki, yaz\u0131 masas\u0131n\u0131n arxas\u0131na ke\u00e7\u0259n kimi q\u0259zetl\u0259rd\u0259n birind\u0259n k\u0259sib saxlad\u0131\u011f\u0131 N\u0259riman N\u0259rimanovun t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n\u0131 oxudu;<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u201cN\u0259riman K\u0259rb\u0259layi N\u0259c\u0259f o\u011flu N\u0259rimanov 1870-ci ild\u0259 Tiflis \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 do\u011fulub. U\u015faq v\u0259 yeniyetm\u0259lik d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Tiflisd\u0259 alt\u0131sinifli ruhani m\u0259kt\u0259bind\u0259 t\u0259hsil al\u0131b, 1885-c\u0131 ild\u0259 Qori m\u00fc\u0259lliml\u0259r seminariyas\u0131n\u0131n haz\u0131rl\u0131q kursunda oxuyub, 1887-1890-ill\u0259rd\u0259 is\u0259 seminariyan\u0131n \u00fc\u00e7illik \u0259sas \u015f\u00f6b\u0259sini bitirib. 1890-c\u0131 ild\u0259 Tiflis quberniyas\u0131n\u0131n Bor\u00e7al\u0131 q\u0259zas\u0131ndak\u0131 Q\u0131z\u0131lhac\u0131l\u0131 k\u0259nd ibtidai m\u0259kt\u0259bind\u0259 m\u00fc\u0259llimlik f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 ba\u015flay\u0131b, lakin bir q\u0259d\u0259r sonra m\u0259kt\u0259b v\u0259sait yoxlu\u011fu \u00fcz\u00fcnd\u0259n ba\u011fland\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 Bak\u0131ya g\u0259lib, Bak\u0131da yeni a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f Pobedononestsevin \u015f\u0259xsi progimnaziyas\u0131na daxil olub, 1891-ci il oktyabr ay\u0131n\u0131n 1-d\u0259n progimnaziyan\u0131n haz\u0131rl\u0131q sinfinin m\u00fc\u0259llimi v\u0259zif\u0259sind\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131b. 1896-c\u0131 ild\u0259n Bak\u0131 realn\u0131 m\u0259kt\u0259bind\u0259 sinif m\u00fcr\u0259bbil\u0259rinin \u015ftatl\u0131 k\u00f6m\u0259k\u00e7isi v\u0259zif\u0259sin\u0259 t\u0259yin olunub, 1896-c\u0131 ild\u0259n III Aleksandr ad\u0131na Bak\u0131 ki\u015fi gimnaziyas\u0131nda h\u0259min v\u0259zif\u0259d\u0259 i\u015fl\u0259yib, 1899-cu ild\u0259 h\u0259min gimnaziyada m\u0259kt\u0259b m\u00fcdirinin m\u00fcavini v\u0259zif\u0259sin\u0259 t\u0259yin olunub. 1900-cu ild\u0259 y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259li pedoqoji xidm\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u0259r\u0259c\u0259li m\u00fcq\u0259dd\u0259s Stanislav ordeni il\u0259 t\u0259ltif edilib. N\u0259rimanov h\u0259kim olmaq arzusunda oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn 1902-ci ild\u0259 Odessada Novorossiyisk imperator universitetin\u0259 daxil olub v\u0259 Hac\u0131 Zeynalabidin Ta\u011f\u0131yevin v\u0259saiti il\u0259 orda oxu\u00acyub. H\u0259l\u0259 Odessada olark\u0259n, \u00e7arizmin milli ayr\u0131-se\u00e7kilik siyas\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 aparan N\u0259rimanov, 1903-c\u00fc ilin yay\u0131nda m\u00fctl\u0259qiyy\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 geni\u015f v\u00fcs\u0259t alan xalq h\u0259r\u0259kat\u0131nda i\u015ftirak edib. 1905-ci ild\u0259 is\u0259 Bak\u0131ya g\u0259l\u0259r\u0259k burda t\u00fc\u011fyan el\u0259\u00acy\u0259n inqilabi h\u0259r\u0259kata qo\u015fulub. M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259nin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi \u201cM\u00fcs\u0259lman sosial-demokrat H\u00fcmm\u0259t\u201d t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n \u00fcz\u00acv\u00fc olub. Bir m\u00fcdd\u0259t sonra S\u0259rdari-Milli S\u0259tt\u0259rxan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi M\u0259\u015frut\u0259 h\u0259r\u0259kat\u0131na yard\u0131m m\u0259qs\u0259di il\u0259 \u0130rana, qafqazl\u0131lardan (m\u00fcs\u0259lmanlardan v\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259rd\u0259n) ibar\u0259t m\u00fccahidl\u0259r g\u00f6nd\u0259rib\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><br>M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin b\u0259y N\u0259rimanovun t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n\u0131 oxuyub qurtarandan sonra cib d\u0259ft\u0259r\u00e7\u0259sin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrtd\u00fc v\u0259 bu s\u00f6zl\u0259ri \u0259lav\u0259 el\u0259di; \u201cMaarif\u00e7i v\u0259 v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259r bir insan olan N\u0259rimanov, b\u00fct\u00fcn h\u0259yat\u0131n\u0131 xalq\u0131n\u0131n rifah\u0131n\u0131n y\u00fcks\u0259lm\u0259sind\u0259n, maarifl\u0259nm\u0259sind\u0259n v\u0259 xo\u015fb\u0259xtliyind\u0259n \u00f6tr\u00fc s\u0259rf el\u0259yib v\u0259 el\u0259m\u0259kd\u0259dir.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>* * *<br>\u00dc\u00e7 m\u00fcs\u0259lman g\u0259ncini \u00f6ld\u00fcr\u0259n erm\u0259nil\u0259rin c\u0259zalanmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131n\u0131n bir qisim m\u00fcs\u0259lman \u0259halisi t\u0259r\u0259find\u0259n ke\u00e7iril\u0259n mitinqd\u0259n sonra \u015eaumyan b\u00fct\u00fcn gec\u0259ni yatmay\u0131b ota\u011f\u0131nda hey var-g\u0259l el\u0259di v\u0259 yaln\u0131z s\u0259h\u0259r\u0259 yax\u0131n n\u0259inki bundan yaxa qurtarmaq, h\u0259tta m\u00fcs\u0259lman-t\u00fcrkl\u0259ri b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada \u0259n y\u0131rt\u0131c\u0131, \u0259n v\u0259h\u015fi bir xalq kimi g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259, eyni zamanda \u201cB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox \u0259h\u0259miyy\u0259tli ola bil\u0259c\u0259k t\u0259dbir tapd\u0131 v\u0259 d\u0259rhal beynind\u0259 yaln\u0131z v\u0259 yaln\u0131z q\u0259lbi Uca Yaradana \u00fcsyanla, d\u0259h\u015f\u0259tli bir riyakarl\u0131qla d\u00f6y\u00fcn\u0259n bir insan\u0131n haz\u0131rlaya bil\u0259c\u0259yi plan haz\u0131rlad\u0131.<br>Plan bundan ibar\u0259t idi; \u201cBak\u0131da ya\u015famayan erm\u0259nil\u0259r aras\u0131ndan t\u00fcrk dilini t\u00fcrkl\u0259r kimi dan\u0131\u015fa bil\u0259n, eyni zamanda adamlar\u0131 mil\u00e7\u0259k kimi q\u0131ra bil\u0259n pe\u015f\u0259kar qatill\u0259r tapmaq, Bak\u0131dak\u0131 Armyanski k\u00fc\u00e7\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n erm\u0259ni ibtidai m\u0259kt\u0259binin \u015fagirdl\u0259rini q\u0259tl\u0259 yetitdirm\u0259k v\u0259 cinay\u0259ti m\u00fcs\u0259lman-t\u00fcrkl\u0259rin boynuna y\u0131xmaq\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Pe\u015f\u0259kar qatill\u0259r tapmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u015eaumyan \u00e7ox \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259km\u0259di. Yax\u0131n dostu v\u0259 m\u0259sl\u0259kda\u015f\u0131 Mikoyan vasit\u0259sil\u0259 Xank\u0259ndind\u0259n iki n\u0259f\u0259r \u00e7ox pe\u015f\u0259kar cani g\u0259tizdirdi. Onlar\u0131n birinin ad\u0131 Qurgen dig\u0259rinin ki is\u0259 Vazgen idi. Qurgenl\u0259 Vazgen \u0259mio\u011flu idil\u0259r, odur ki, sif\u0259tc\u0259 d\u0259 bir-birin\u0259 b\u0259nz\u0259yirdil\u0259r. H\u0259r iksisi d\u0259 t\u00fcrk dilind\u0259 t\u0259miz dan\u0131\u015f\u0131rd\u0131. \u015eaumyan onlar\u0131 m\u00fcs\u0259lman qiyaf\u0259sin\u0259 sald\u0131r\u0131b tap\u015f\u0131r\u0131qlar verdi:<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u2013 M\u0259kt\u0259b\u0259 gir\u0259nd\u0259 bir-biriyl\u0259 t\u00fcrkc\u0259 dan\u0131\u015facaqs\u0131z, bunu unut\u00acmay\u0131n! U\u015faqlar\u0131n bir qismini g\u00fcll\u0259baran el\u0259y\u0259rsiz. Onlar\u0131 q\u0259tl\u0259 yetir\u0259n zaman t\u00fcrkc\u0259 bi\u0259d\u0259b s\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r s\u00f6y\u0259rsiz. \u00c7al\u0131\u015f\u0131n m\u00fcs\u0259lliml\u0259ri \u00f6ld\u00fcrm\u0259yin, onlarla qar\u015f\u0131la\u015f\u00e7anda \u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fc el\u0259 apar\u0131n ki, guya onlar\u0131 g\u00f6rm\u00fcrs\u00fcz. \u015e\u00fcbh\u0259siz ki, siz u\u015faqlar\u0131 q\u0259tl\u0259 yetir\u0259n zaman m\u00fc\u0259lliml\u0259r d\u0259 qorxudan qa\u00e7\u0131b gizl\u0259n\u0259c\u0259kl\u0259r. \u018fg\u0259r aralar\u0131nda \u00fcr\u0259klisi olub siz\u0259 qar\u015f\u0131 hucuma ke\u00e7s\u0259, vurun! S\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259ri ucadan s\u00f6y\u00fcn ki, onlar da sizin t\u00fcrk oldu\u011funuza y\u00fcz faiz \u0259min olsunlar. S\u00f6y\u00fc\u015f s\u00f6ym\u0259kd\u0259n ba\u015fqa bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r d\u0259 i\u015fl\u0259din: Yax\u0131n zamanda n\u0259inki erm\u0259nil\u0259ri, b\u00fct\u00fcn xristianlar\u0131 yer \u00fcz\u00fcnd\u0259n sil\u0259c\u0259yik. Ham\u0131s\u0131n\u0131, ham\u0131s\u0131n\u0131, u\u015fa\u011f\u0131, b\u00f6y\u00fcy\u00fc, \u00e7a\u011fan\u0131, hamil\u0259 qad\u0131nlar\u0131, x\u0259st\u0259l\u0259ri, qocalar\u0131, ham\u0131s\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u0259c\u0259yik. Yer \u00fcz\u00fcnd\u0259 bir d\u0259n\u0259 olsun bel\u0259 xristian qoymayaca\u011f\u0131q\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Qurgenl\u0259 Vazgen, \u015eaumyan\u0131n tap\u015f\u0131r\u0131\u0131\u011fn\u0131 d\u0259qiq yerin\u0259 yetirmi\u015fdil\u0259r. Ki\u00e7ik ya\u015fl\u0131 erm\u0259ni u\u015fa\u011flar\u0131n\u0131n t\u0259hsil ald\u0131\u011f\u0131 m\u0259kt\u0259b\u0259 soxulub iyirmi be\u015f \u015fagirdi q\u0259tl\u0259 yetirmi\u015fdil\u0259r. M\u0259kt\u0259bin m\u00fc\u0259lliml\u0259ri \u015eaumyan\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi \u0259li silahl\u0131 \u201ct\u00fcrk quldurlar\u0131n\u0131\u201d g\u00f6r\u0259n kimi h\u0259r\u0259si bir si\u00e7an de\u015fiyini sat\u0131n al\u0131b gizl\u0259nmi\u015fdi. Qurgenl\u0259 Vazgenin yegan\u0259 s\u0259hvi onda olmu\u015fdu ki, iyirmi be\u015f u\u015fa\u00ac\u011f\u0131 le\u015f\u0259 \u00e7evir\u0259nd\u0259n sonra bir-birin\u0259 bax\u0131b erm\u0259nic\u0259; -\u201cQ\u0131nadsik\u201d, y\u0259ni \u201cgetdik\u201d,-demi\u015fdil\u0259r. Bunu yaz\u0131 masalar\u0131n\u0131n arxas\u0131nda gizl\u0259nib qorxudan tir-tir titr\u0259y\u0259n Samvel v\u0259 Akop adl\u0131 iki u\u015fa\u011f e\u015fitmi\u015fdi. Lakin faci\u0259vi hadis\u0259d\u0259n sonra buraya topla\u015fanlar, ist\u0259r q\u0259tl\u0259 yetiril\u0259n u\u015fa\u011flar\u0131n valideynl\u0259ri, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 ba\u015fqa erm\u0259nil\u0259r, \u0259n q\u0259ddar erm\u0259ninin bel\u0259 erm\u0259ni u\u015fa\u011flar\u0131na \u0259l qald\u0131rmas\u0131na he\u00e7 c\u00fcr inanmad\u0131qlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn u\u015fa\u011flar\u0131n qorxudan say\u0131qlad\u0131\u011f\u0131n\u0131, onlar\u0131 qara basd\u0131\u0131\u011fn\u0131 g\u00fcman ed\u0259r\u0259k buna \u0259h\u0259miyy\u0259t verm\u0259mi\u015fdil\u0259r. Lakin Bak\u0131 kommunas\u0131n\u0131n n\u0259zdind\u0259 yeni yarad\u0131lm\u0131\u015f \u201cQ\u0131rm\u0131z\u0131 asayi\u015f ke\u015fik\u00e7il\u0259ri\u201d idar\u0259sinin milliy\u0259tc\u0259 rus \u00fczv\u00fcl\u0259ri Samvell\u0259 Akopu d\u0259rhal m\u0259hz erm\u0259ni psixatorun yan\u0131na apar\u0131b onlar\u0131n ruhi c\u0259h\u0259td\u0259n v\u0259ziyy\u0259tini yoxlatd\u0131rm\u0131\u015f, psixator da \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 u\u015faqlar\u0131n g\u00fccl\u00fc t\u0259la\u015f ke\u00e7irs\u0259l\u0259r d\u0259 ruhi c\u0259h\u0259td\u0259n x\u0259st\u0259 olmad\u0131qlar\u0131n\u0131 v\u0259 he\u00e7 bir qarabasmaya m\u0259ruz qala bilm\u0259dikl\u0259rini s\u00f6yl\u0259mi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Hiyl\u0259g\u0259rlikd\u0259 \u015feytana pap\u0131\u015f tik\u0259n \u015eaumyan bunun f\u0259rqind\u0259 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259rhal \u201cQ\u0131rm\u0131z\u0131 asayi\u015f ke\u015fik\u00e7il\u0259ri\u201d idar\u0259sin\u0259 g\u0259lmi\u015f, orda laz\u0131mi \u015f\u0259xsl\u0259rl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259r\u0259k bu m\u0259s\u0259l\u0259nin erm\u0259nil\u0259rin xeyrin\u0259 h\u0259ll olunmas\u0131, daha do\u011frusu iyirmi be\u015f u\u015fa\u011f\u0131n m\u0259hz m\u00fcs\u0259lmanlar t\u0259r\u0259find\u0259n \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259si x\u0259tti il\u0259 istintaq apar\u0131lmas\u0131n\u0131 tap\u015f\u0131rm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u015e\u00fcbh\u0259siz ki, \u0259g\u0259r iki erm\u0259ni u\u015fa\u011f\u0131, Akopla Samvel n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmasa b\u00fct\u00fcn d\u0259lill\u0259r v\u0259 faktlar iki qatilin m\u00fcs\u0259lman oldu\u011funu b\u0259yan edirdi. \u015eaumyana da el\u0259 bu laz\u0131m idi. Art\u0131q t\u00fcrkl\u0259ri yer \u00fcz\u00fcnd\u0259n yox el\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn olduqca \u0259lveri\u015fli imkan var idi. Art\u0131q b\u00fct\u00fcn erm\u0259ni redaksiyalar\u0131 i\u015f\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Onlar bu hadis\u0259ni bir xeyli d\u0259 \u015fi\u015fird\u0259r\u0259k t\u00fcrkl\u0259rin n\u0259 q\u0259d\u0259r r\u0259hmsiz, qans\u0131z, vicdans\u0131z, q\u0259ddar oldu\u011funu, erm\u0259nil\u0259rin h\u0259tta ki\u00e7ik ya\u015fl\u0131 u\u015fa\u011flar\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u0259c\u0259k q\u0259d\u0259r c\u0259llad olduqlar\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya car \u00e7\u0259kirdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>T\u0259k Qafqazda deyil, Anadoluda v\u0259 \u0130randa ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259r d\u0259 intiqam hissi il\u0259 alov p\u00fcsk\u00fcr\u00fcr, \u00e7aqqal s\u00fcr\u00fcl\u0259ri kimi s\u0259h\u0259rd\u0259n-ax\u015fama q\u0259d\u0259r ula\u015f\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u015eaumyan b\u00f6y\u00fck n\u0259\u015f\u0259 i\u00e7ind\u0259 idi. Art\u0131q t\u00fcrkl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 q\u0259tliyama ba\u015flamaq olard\u0131. Onun d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 bu q\u0131r\u011f\u0131n \u0259vv\u0259lkil\u0259r kimi n\u0259tic\u0259siz qalmayacaqd\u0131, m\u00fctl\u0259q b\u00f6y\u00fck bir u\u011furla n\u0259tic\u0259l\u0259n\u0259kdi. Odur ki, gizli \u015f\u0259kild\u0259 b\u00f6y\u00fck bir m\u00fc\u015favir\u0259 ke\u00e7irib t\u00fcrkl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m plan\u0131n\u0131n h\u0259yata ke\u00e7m\u0259sini \u00e7oxadnd\u0131 s\u0259birsizlikl\u0259 g\u00f6zl\u0259y\u0259n erm\u0259ni liderl\u0259rin\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131\u011flar\u0131n\u0131 verdi.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/37214.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16145\" width=\"964\" height=\"416\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/37214.jpg 690w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/37214-300x130.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/37214-150x65.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 964px) 100vw, 964px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><br>Bak\u0131da art\u0131q ne\u00e7\u0259 aydan b\u0259ri \u201cBak\u0131 komunnas\u0131\u201d f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rs\u0259 d\u0259, Peterburqda \u00e7ar Nikolay devrildiyin\u0259 baxmayaraq Bak\u0131dak\u0131 \u00e7ar m\u0259murlar h\u0259l\u0259 d\u0259 hakimiyy\u0259td\u0259n getm\u0259k fikrind\u0259 deyildil\u0259r. Odur ki, Bak\u0131da ikihakimiyy\u0259tlik \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lmi\u015fdi. \u015eaumyan is\u0259 xeyli zaman idi ki, h\u0259m Bak\u0131dak\u0131 \u00e7ar m\u0259murlar\u0131n\u0131 arxas\u0131 \u00fcst\u0259 \u00e7evirm\u0259k, h\u0259m d\u0259 Bak\u0131n\u0131n m\u00fcs\u0259lman icmas\u0131n\u0131 yox el\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli bir f\u00fcrs\u0259t axtar\u0131rd\u0131. M\u0259qam is\u0259 art\u0131q yeti\u015fmi\u015fdi. T\u0259k Bak\u0131da deyil, b\u00fct\u00fcn Qafqazdaki erm\u0259nil\u0259r bir az qorxu, bir az t\u0259la\u015f, bir az vahim\u0259, eyni zamanda c\u0259lladl\u0131q el\u0259m\u0259k ehtiras\u0131 v\u0259 B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan yaratmaq x\u00fclyas\u0131 il\u0259 \u201cDa\u015fnak-s\u00fctyun\u201d partiyas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri, eyni zamanda b\u00fct\u00fcn Qafqazdak\u0131, Anadoludak\u0131, \u0130randak\u0131 erm\u0259nil\u0259rin lideri Stepan \u015eaumyan\u0131n g\u00f6st\u0259ri\u015fini g\u00f6zl\u0259yirdil\u0259r. \u015eaumyan is\u0259 h\u0259r k\u0259si inand\u0131ra bil\u0259c\u0259k bir bol\u015frevik qiyaf\u0259sin\u0259 b\u00fcr\u00fcn\u00fcb tez-tez f\u0259hl\u0259 sinfinin qar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir, onlar\u0131 \u0259dal\u0259tsiz, haqs\u0131z, z\u00fclmkar, zal\u0131m, q\u0259ddar m\u0259murlarla, sahibkarlarla m\u00fcbariz\u0259 aparma\u011fa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r v\u0259 bel\u0259 olarsa onlar\u0131 inqilab bayra\u011f\u0131n\u0131 h\u0259r gu\u015f\u0259y\u0259 sancacaqlar\u0131na, l\u0259n\u0259tl\u0259 dam\u011falanm\u0131\u015f qul d\u00fcnyas\u0131ndan xilas olub fiavan bir h\u0259yata ba\u015flayaca\u011flar\u0131na inand\u0131r\u0131rd\u0131. Bel\u0259likl\u0259 d\u0259 o k\u00fctl\u0259l\u0259ri daha da q\u0131z\u0131\u015fd\u0131raraq t\u00fcrkl\u0259rin n\u0259slini k\u0259sm\u0259kd\u0259n \u00f6tr\u00fc \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f xaos \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tirirdi. Onun fikrinc\u0259 erm\u0259nil\u0259r m\u0259hz bu xaosdan m\u0259har\u0259tl\u0259 istifad\u0259 el\u0259m\u0259li idil\u0259r. \u00c7\u00fcnki xaos tez bir zamanda bir-iki g\u00fcn\u00fcn i\u00e7ind\u0259 bit\u0259n bir \u015fey deyil. \u015e\u00fcbh\u0259siz ki, bir binan\u0131 u\u00e7urmaq \u00e7ox asand\u0131r, lakin onu b\u0259rpa el\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259z\u0259n aylar, h\u0259tta ill\u0259r laz\u0131m olur. Xaos da buna b\u0259nz\u0259yir. \u018fg\u0259r bir \u00f6lk\u0259d\u0259, \u015f\u0259h\u0259rd\u0259, vilay\u0259td\u0259 xaos ba\u015f ver\u0259rs\u0259, onun qar\u015f\u0131s\u0131 al\u0131narsa bel\u0259 ziyan\u0131n\u0131n \u0259lam\u0259tl\u0259ri ill\u0259rl\u0259 davam edir. Zat\u0259n f\u0259hl\u0259l\u0259rin k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 ke\u00e7irdiyi t\u0259till\u0259r el\u0259 iqtisadiyyata m\u00f6hk\u0259m z\u0259rb\u0259 vurur. \u018fg\u0259r zavodlar, fabrikl\u0259r i\u015fl\u0259mirs\u0259 xarici d\u00f6vl\u0259tl\u0259rl\u0259 alver \u015f\u00fcbh\u0259szi ki, z\u0259ifl\u0259yir, b\u0259z\u0259n yoxa \u00e7\u0131x\u0131r, bu zaman \u00e7\u00f6r\u0259k, \u0259rzaq q\u0131tl\u0131\u011f\u0131 yaran\u0131r, h\u0259r \u015fey bahala\u015f\u0131b ifrat d\u0259r\u0259c\u0259sin\u0259 g\u0259lir.<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u015eaumyan \u00f6z ist\u0259yin\u0259 nail oldu v\u0259 bu xaosu yarada bildi. \u00d6nc\u0259 b\u00fct\u00fcn C\u0259nubi Qafqaz\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck s\u0259naye \u015f\u0259h\u0259ri Bak\u0131da xaos ba\u015f verdi. Zavodlar, fabrikl\u0259r, neft m\u0259d\u0259nl\u0259ri i\u015fl\u0259m\u0259di. F\u0259hl\u0259l\u0259r sahibkarlar\u0131n istismar\u0131ndan bezdikl\u0259ri kimi, sahibkarlar da onlar\u0131n araverm\u0259d\u0259n ke\u00e7irdikl\u0259ri t\u0259till\u0259rd\u0259n bezdil\u0259r. F\u0259hl\u0259l\u0259r iki ay idi dayanmadan t\u0259till\u0259r ke\u00e7irirdil\u0259r. Bu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 is\u0259 onlar\u0131n ail\u0259l\u0259ri, u\u015faqlar\u0131 daha da s\u0259fil v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc. \u018fvv\u0259lc\u0259 he\u00e7 olmasa g\u00fcnd\u0259 dilin\u0259 bir tik\u0259 \u00e7\u00f6r\u0259k d\u0259y\u0259n bir cocu\u011f g\u00fcnl\u0259rl\u0259 \u00e7\u00f6r\u0259k \u00fcz\u00fcn\u0259 h\u0259sr\u0259t qal\u0131rd\u0131. Ham\u0131 evind\u0259ki \u0259\u015fyalar\u0131 d\u0259y\u0259r-d\u0259ym\u0259zin\u0259 sat\u0131rd\u0131 ki, \u00f6vladlar\u0131na he\u00e7 olmasa iki g\u00fcn \u00e7\u00f6r\u0259k ver\u0259 bilsinl\u0259r. \u00c7\u00f6r\u0259k is\u0259 yox idi. \u00c7\u00fcnki d\u0259yirmanlar da i\u015fl\u0259mirdi. Ancaq evind\u0259 bir ne\u00e7\u0259 \u00e7uval bu\u011fda, arpa saxlaya bil\u0259n ail\u0259l\u0259r \u00f6zl\u0259ri \u0259l d\u0259yirman\u0131 il\u0259 tax\u0131l\u0131 \u00fcy\u00fcd\u00fcb t\u0259ndird\u0259 \u00e7\u00f6r\u0259k bi\u015firirdi v\u0259 imkan\u0131 daxilind\u0259 qohum-qarda\u015f\u0131n, qon\u015fusuna da verirdi. Lakin bir g\u00fcll\u0259 bahar olmaz deyibl\u0259r. Camaat\u0131n b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259si ac idi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Erm\u0259nil\u0259r is\u0259 tox idil\u0259r. Onlar ba\u015f ver\u0259n b\u00fct\u00fcn hadis\u0259l\u0259ri \u00f6zl\u0259ri planla\u015fd\u0131rd\u0131qlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n i\u015fl\u0259rini ehtiyatl\u0131 tutmu\u015f, zirz\u0259mil\u0259rd\u0259, anbarlarda, kils\u0259l\u0259rd\u0259 silah-sursat saxlad\u0131qlar\u0131 kimi tonlarla \u0259rzaq da y\u0131\u011f\u0131b gizl\u0259tmi\u015fdil\u0259r. Odur ki, m\u00fcs\u0259lmanlar u\u015faqlar\u0131na verm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bir tik\u0259 \u00e7\u00f6r\u0259k tapmad\u0131\u011f\u0131 zaman h\u0259r erm\u0259ni ail\u0259sinin dama\u011f\u0131 \u00e7a\u011f, keyfi k\u00f6k idi. Erm\u0259ni u\u015faqlar\u0131 is\u0259 g\u00fcnd\u0259 \u0259n az\u0131 \u00fc\u00e7 d\u0259f\u0259 q\u0131zard\u0131lm\u0131\u015f \u0259t, \u0259la pendir, cam\u0131\u015f ya\u011f\u0131, be\u00e7\u0259 bal\u0131, isti \u00e7\u00f6r\u0259k yeyir, k\u00f6k\u0259lib piyl\u0259nirdil\u0259r. Lakin erm\u0259nil\u0259rin i\u015fi t\u0259k u\u015faqlar\u0131n\u0131 piyl\u0259tm\u0259kd\u0259n ibar\u0259t deyildi. Onlar xaosdan istifad\u0259 el\u0259yib h\u0259d\u0259fi ehtiyata, d\u00fczg\u00fcn ni\u015fan almal\u0131 idil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>M\u0259nb\u0259: turaninfo.org<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>G\u0259l\u0259n il Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259tinin 100 illik yubileyi d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 qeyd edil\u0259c\u0259k. Moderator.az yubiley m\u00fcnasib\u0259til\u0259 haz\u0131rlayaca\u011f\u0131 yaz\u0131lar silsil\u0259sind\u0259n tan\u0131nm\u0131\u015f \u015fair, publisist, professor V\u00fcqar \u018fhm\u0259din b\u00f6y\u00fck<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":16143,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-16140","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16140","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=16140"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16140\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":16146,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16140\/revisions\/16146"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/16143"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=16140"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=16140"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=16140"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}