{"id":16176,"date":"2020-09-22T03:20:28","date_gmt":"2020-09-21T23:20:28","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=16176"},"modified":"2020-09-22T18:36:34","modified_gmt":"2020-09-22T14:36:34","slug":"monqol-yurusl%c9%99rinin-%c9%99sl-s%c9%99b%c9%99bl%c9%99ri-v%c9%99-c%c9%99lal%c9%99ddin-ruminin-sirri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=16176","title":{"rendered":"MONQOL Y\u00dcR\u00dc\u015eL\u018fR\u0130N\u0130N \u018fSL S\u018fB\u018fBL\u018fR\u0130 V\u018f C\u018fLAL\u018fDD\u0130N RUM\u0130N\u0130N S\u0130RR\u0130"},"content":{"rendered":"\n<p><em><strong>Bizi bil\u0259n bilir, bilm\u0259y\u0259n is\u0259 \u00f6z\u00fc kimi bilir.<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>M\u00f6vlan\u0259 C\u0259lal\u0259ddin Rumi<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em><strong>Araz \u015e\u0259hrilinin \u201cS\u0259f\u0259vil\u0259r: paralell\u0259r, ehtimallar, h\u0259qiq\u0259tl\u0259r\u2026\u201d \u0259s\u0259rind\u0259ki faktlar \u0259sas\u0131nda<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p>XII \u0259srin sonlar\u0131nda bug\u00fcnk\u00fc \u00d6zb\u0259kistan, Qazax\u0131stan, T\u00fcrkm\u0259nistan, \u018ffqan\u0131stan, \u0130ran v\u0259 \u0130raq\u0131n b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259si Xar\u0259zm\u015fahlar imperiyas\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259 idi. Xar\u0259zmd\u0259n \u015f\u0259rqd\u0259 \u2013 yen\u0259 d\u0259 indiki \u00d6zb\u0259kistan, Tacikistan, Qazax\u0131stan, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan, Monqolustan, Rusiya v\u0259 \u00c7inin bir qismini \u0259hat\u0259 ed\u0259n \u0259razid\u0259 Qarakitay imperiyas\u0131 yerl\u0259\u015firdi. M\u0259rk\u0259zi Asiyan\u0131n bug\u00fcn bir hiss\u0259si Rusiyan\u0131n, bir hiss\u0259si Monqolustan\u0131n, bir hiss\u0259si d\u0259 \u00c7inin t\u0259rkibind\u0259 olan geni\u015f \u00e7\u00f6ll\u0259rind\u0259 is\u0259 k\u00f6\u00e7\u0259ri t\u00fcrk v\u0259 monqol q\u0259bil\u0259l\u0259ri ya\u015fay\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Xar\u0259zm\u015fah \u018fla\u0259ddin T\u0259k\u0259\u015f (1172\u20131200) \u00f6l\u00fcm yata\u011f\u0131nda ik\u0259n o\u011flu \u018fla\u0259ddin Muh\u0259mm\u0259d\u0259 bel\u0259 bir v\u0259siyy\u0259t etmi\u015fdi: \u201cQurxana (qarakitay xalq\u0131n\u0131n imperatoru) qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xma v\u0259 onunla sazi\u015fi pozma! \u00c7\u00fcnki bu d\u00f6vl\u0259t d\u0259h\u015f\u0259tli d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131nda b\u00f6y\u00fck bir s\u0259ddir\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/59945d7fd64b7.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16186\" width=\"1025\" height=\"542\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/59945d7fd64b7.jpg 448w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/59945d7fd64b7-300x159.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/59945d7fd64b7-150x79.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 1025px) 100vw, 1025px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>Amma Xar\u0259zm\u015fah \u018fla\u0259ddin Muh\u0259mm\u0259d (1200\u20131220) atas\u0131n\u0131n bu s\u00f6zl\u0259rini tez unutdu. 1210-cu ilin sentyabr\u0131nda Xar\u0259zm ordusu Qurxan Yel\u00fc Juluqunun (1177\u20131213) qo\u015funlar\u0131n\u0131 m\u0259\u011flub etdi. Q\u0259l\u0259b\u0259 x\u0259b\u0259ri Xar\u0259zm\u0259 yeti\u015fdi. Ham\u0131 sevinib \u015fadyanal\u0131q etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Yaln\u0131z Seyid Murt\u0259za adl\u0131 bir alim b\u00f6y\u00fck k\u0259d\u0259r i\u00e7ind\u0259 idi. Ondan bunun s\u0259b\u0259bini soru\u015fduqda dedi: \u201cEy ehtiyat\u0131 \u0259ld\u0259n vermi\u015f insanlar! Bu t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n o t\u0259r\u0259fd\u0259 say\u0131 y\u0259cuc-m\u0259cucdan (\u201cT\u00f6vrat\u201da g\u00f6r\u0259, qoq-maqoq) qat-qat art\u0131q olan, q\u0259z\u0259bli, qisasc\u0131l v\u0259 \u00e7ox q\u0259tiyy\u0259tli bir xalq ya\u015fay\u0131r. Qarakitay d\u00f6vl\u0259ti biziml\u0259 onlar aras\u0131nda, h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259, Z\u00fclq\u0259rneyn s\u0259ddi idi. \u0130ndi bu s\u0259dd yox olandan sonra m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 \u00e7\u0259tin v\u0259 m\u0259\u015f\u0259qq\u0259tli g\u00fcnl\u0259r g\u00f6zl\u0259yir. Bu g\u00fcn m\u0259n dinimiz \u00fc\u00e7\u00fcn yas saxlay\u0131ram!\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Xar\u0259zm\u015fah \u018fla\u0259ddin Muh\u0259mm\u0259din taxta \u00e7\u0131xmas\u0131ndan q\u0131sa m\u00fcdd\u0259t sonra \u2013 1204\u20131206-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Altayda v\u0259 indiki Monqolustan\u0131n \u0259razisind\u0259 \u00c7ingiz xan\u0131n s\u0259lt\u0259n\u0259ti t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl tapd\u0131. Onun qurdu\u011fu imperiyan\u0131n r\u0259smi ad\u0131 Yeke Monqol Ulusu idi. \u00c7ingiz xan ona tabe olmu\u015f k\u00f6\u00e7\u0259ri xalqlar\u0131 k\u00f6ke mo\u011fol adland\u0131rd\u0131. 1218-ci ild\u0259 monqollar Xar\u0259zml\u0259 m\u00fcharib\u0259l\u0259rd\u0259 z\u0259ifl\u0259mi\u015f Qarakitay imperiyas\u0131n\u0131 darmada\u011f\u0131n edib Xar\u0259zm\u015fahlar imperiyas\u0131n\u0131n s\u0259rh\u0259din\u0259 \u00e7\u0131xd\u0131lar. Xar\u0259zm\u015fah \u018fla\u0259ddin T\u0259k\u0259\u015fin v\u0259 xar\u0259zmli Seyid Murt\u0259zan\u0131n \u00f6nc\u0259g\u00f6rm\u0259l\u0259ri ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdi. 1219-cu ilin pay\u0131z\u0131nda Xar\u0259zm\u2013Monqol m\u00fcharib\u0259si ba\u015fland\u0131. 1221-ci ilin yaz\u0131nda Xar\u0259zm \u00c7ingiz xan\u0131n \u0259lin\u0259 ke\u00e7di. H\u0259min ilin dekabr\u0131nda Xar\u0259zmin son b\u00f6y\u00fck ordusu monqollar t\u0259r\u0259find\u0259n \u018ffqan\u0131stan \u0259razisind\u0259 m\u0259hv edildi. Xar\u0259zm\u015fah \u018fla\u0259ddin Muh\u0259mm\u0259din o\u011flu C\u0259lal\u0259ddin Manquberdi 1231-ci il\u0259d\u0259k m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 \u2013 \u0130randa, Az\u0259rbaycanda v\u0259 Anadoluda yerli h\u00f6kmdarlar\u0131 birl\u0259\u015fdirib monqollara m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fsa da, onun b\u00fct\u00fcn c\u0259hdl\u0259ri u\u011fursuz oldu.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ha\u015fiy\u0259:<\/strong>&nbsp;<strong>Muh\u0259mm\u0259d \u0259n-N\u0259s\u0259vi (?\u20131250) Xar\u0259zm\u015fah C\u0259lal\u0259ddini bel\u0259 t\u0259svir edir:&nbsp;<\/strong>\u201cO, b\u0259st\u0259boy v\u0259 qarayan\u0131z idi. H\u0259m t\u00fcrk, h\u0259m d\u0259 fars dilini bilirdi. \u015eirl\u0259rin \u015firi, c\u0259surlar\u0131n c\u0259suru idi. Bununla yana\u015f\u0131, C\u0259lal\u0259ddin t\u0259vaz\u00f6kar v\u0259 h\u0259lim bir insan idi. O, q\u0259tiyy\u0259n \u0259s\u0259bl\u0259\u015fmir, kobud s\u00f6zl\u0259r i\u015fl\u0259tmirdi. Az dan\u0131\u015fan v\u0259 ciddi idi. He\u00e7 bir zaman b\u0259rkd\u0259n g\u00fclm\u00fcr, yaln\u0131z g\u00fcl\u00fcms\u0259yirdi. \u018fdal\u0259ti, t\u0259b\u0259\u0259l\u0259rinin h\u0259yat\u0131n\u0131 yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma\u011f\u0131 sevirdi. Lakin t\u0259n\u0259zz\u00fcl d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 h\u00f6kmdarl\u0131q etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 b\u0259z\u0259n zorak\u0131l\u0131\u011fa \u0259l at\u0131rd\u0131. Onun m\u00f6h\u00fcr\u00fcn\u0259 bu s\u00f6zl\u0259r h\u0259kk olunmu\u015fdu: Yard\u0131m yaln\u0131z Allahdand\u0131r!\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Xar\u0259zm\u015fah C\u0259lal\u0259ddin h\u0259m istedadl\u0131 s\u0259rk\u0259rd\u0259, h\u0259m d\u0259 m\u0259\u011flubedilm\u0259z bahad\u0131r idi. \u00c7ingiz xan \u00f6z\u00fc d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rin birind\u0259 onun q\u0131l\u0131nc v\u0259 niz\u0259 z\u0259rb\u0259l\u0259ri il\u0259 q\u00fcvv\u0259tli monqol \u0259sg\u0259rl\u0259rini yer\u0259 s\u0259r\u0259r\u0259k s\u0131x m\u00fchasir\u0259 halqas\u0131n\u0131 nec\u0259 yard\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcb \u00f6z o\u011flanlar\u0131na s\u00f6yl\u0259mi\u015fdir:&nbsp;<strong>\u201cH\u0259r bir atan\u0131n f\u0259xr ed\u0259c\u0259yi \u0259sl o\u011ful bel\u0259 olmal\u0131d\u0131r\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Ba\u015fqa bir d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 is\u0259 monqol s\u0259rk\u0259rd\u0259si Taynal noyon onun \u015f\u00fcca\u0259tinin \u015fahidi olmu\u015f v\u0259 demi\u015fdir:&nbsp;<strong>\u201cS\u0259n harada olursansa ol, xilas olacaqsan. H\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259, s\u0259n \u0259sl ki\u015fi v\u0259 \u0259sl r\u0259hb\u0259rs\u0259n\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u015e\u0259r\u0259fxan Bitlisi (1543\u20131602): \u201cC\u0259lal\u0259ddinin \u015f\u0259xsiyy\u0259ti qar\u015f\u0131s\u0131nda d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rinin ke\u00e7irdikl\u0259ri qorxu v\u0259 ehtiram hissi o q\u0259d\u0259r g\u00fccl\u00fc idi ki, sultan yalq\u0131z qald\u0131qda bel\u0259 he\u00e7 kimin onu t\u0259qib etm\u0259y\u0259 c\u0259sar\u0259ti \u00e7atm\u0131rd\u0131\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Sultan C\u0259lal\u0259ddinin Muh\u0259mm\u0259d, Manqatuy \u015fah v\u0259 Qaymaqar \u015fah adl\u0131 \u00fc\u00e7 o\u011flu olmu\u015fdur. 1260-c\u0131 ild\u0259 \u00c7ingiz xan\u0131n n\u0259v\u0259si H\u00fclak\u00fc xan\u0131n qo\u015fununu Ayn \u0259l-C\u0259lud d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 darmada\u011f\u0131n etmi\u015f m\u0259\u015fhur Misir sultan\u0131 Quduz xar\u0259zm\u015fah\u0131n bac\u0131s\u0131 o\u011flu idi.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-2 is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"268\" height=\"188\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/\u0437\u0430\u0433\u0440\u0443\u0436\u0435\u043d\u043e-5-8.jpg\" alt=\"\" data-id=\"16184\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=16184\" class=\"wp-image-16184\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/\u0437\u0430\u0433\u0440\u0443\u0436\u0435\u043d\u043e-5-8.jpg 268w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/\u0437\u0430\u0433\u0440\u0443\u0436\u0435\u043d\u043e-5-8-150x105.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 268px) 100vw, 268px\" \/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"284\" height=\"178\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/\u0437\u0430\u0433\u0440\u0443\u0436\u0435\u043d\u043e-4-1-1.jpg\" alt=\"\" data-id=\"16185\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/\u0437\u0430\u0433\u0440\u0443\u0436\u0435\u043d\u043e-4-1-1.jpg\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=16185\" class=\"wp-image-16185\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/\u0437\u0430\u0433\u0440\u0443\u0436\u0435\u043d\u043e-4-1-1.jpg 284w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/\u0437\u0430\u0433\u0440\u0443\u0436\u0435\u043d\u043e-4-1-1-150x94.jpg 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/\u0437\u0430\u0433\u0440\u0443\u0436\u0435\u043d\u043e-4-1-1-115x73.jpg 115w\" sizes=\"auto, (max-width: 284px) 100vw, 284px\" \/><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Qeyd. Xar\u0259zm\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tinin tarixini iki d\u00f6vr\u0259 b\u00f6lm\u0259k olar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Birinci d\u00f6vr 1097\u20131221-ci ill\u0259ri \u0259hat\u0259 edir. \u0130kinci d\u00f6vr 1224-c\u00fc ild\u0259 C\u0259lal\u0259ddinin Hindistandan qay\u0131tmas\u0131 il\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015f v\u0259 1231-ci ild\u0259 sona \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r. Sultan C\u0259lal\u0259ddinin 1224\u20131225-ci ill\u0259rd\u0259 qurdu\u011fu s\u0259lt\u0259n\u0259tin m\u0259rk\u0259zi vilay\u0259ti Az\u0259rbaycan, \u0259sas \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri is\u0259 T\u0259briz v\u0259 G\u0259nc\u0259 olmu\u015fdur. Bu, \u0259slind\u0259, el\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti idi. O, yerli h\u00f6kmdarlardan birin\u0259 yaz\u0131rd\u0131:&nbsp;<strong>\u201cAllah\u0131n m\u0259rh\u0259m\u0259ti v\u0259 inay\u0259ti il\u0259 mill\u0259timiz bir, dinimiz birdir. Dostluq etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n m\u00fcnasib adam o \u015f\u0259xsdir ki, s\u0259ninl\u0259 eyni dild\u0259 dan\u0131\u015f\u0131r v\u0259 eyni din\u0259 etiqad edir\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, bug\u00fcn Az\u0259rbaycan dilin\u0259 \u0259n yax\u0131n dill\u0259rd\u0259n biri \u00f6zb\u0259k dilinin Xar\u0259zm l\u0259hc\u0259sidir. Ona \u00f6zb\u0259k dilinin o\u011fuz l\u0259hc\u0259si d\u0259 deyilir. Bir ne\u00e7\u0259 milyon insan\u0131n dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 h\u0259min l\u0259hc\u0259nin \u0259sas \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259n biri av\u015far \u015fiv\u0259si adlan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>1230\u20131231-ci ill\u0259rd\u0259 C\u0259lal\u0259ddin hakimiyy\u0259tinin m\u00f6vcud oldu\u011fu \u0259razil\u0259rd\u0259 v\u0259ziyy\u0259t g\u0259rginl\u0259\u015f\u0259r\u0259k kritik h\u0259dd\u0259 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131. Bel\u0259 ki, monqollar\u0131n t\u0259zyiqi artm\u0131\u015f, yerli hakiml\u0259rd\u0259n b\u0259zil\u0259ri ondan \u00fcz d\u00f6nd\u0259rm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131lar. Bu a\u011f\u0131r \u015f\u0259raitd\u0259 t\u0259brizli \u015e\u0259ms\u0259ddin Tu\u011frai (\u201ctu\u011fra\u201d s\u00f6z\u00fc ni\u015fan, gerb, \u0259l\u0259m m\u0259nalar\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir) sultana sadiq qalm\u0131\u015fd\u0131. O, T\u0259briz camaat\u0131n\u0131n d\u0259rin m\u0259h\u0259bb\u0259tini qazanm\u0131\u015f m\u00fcdrik, m\u00f6min v\u0259 saf bir insan idi. \u018fn-N\u0259s\u0259vi onu b\u0259nz\u0259ri, tay\u0131-b\u0259rab\u0259ri olmayan bir \u015f\u0259xsiyy\u0259t kimi xarakteriz\u0259 etmi\u015fdir. T\u0259brizlil\u0259r \u015e\u0259ms\u0259ddini \u00f6zl\u0259rinin \u015f\u0259ksiz lideri bilir, onun h\u0259r bir g\u00f6st\u0259ri\u015f v\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131n\u0131 sor\u011fu-suals\u0131z yerin\u0259 yetirirdil\u0259r. \u015e\u0259h\u0259r sakinl\u0259ri hesab edirdil\u0259r ki, \u015e\u0259ms\u0259ddin\u0259 ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 saxlamaq onlar\u0131n m\u00fcq\u0259dd\u0259s borcudur. \u018fn-N\u0259s\u0259vinin yazd\u0131qlar\u0131ndan o da m\u0259lum olur ki, Xar\u0259zm\u015fah C\u0259lal\u0259ddin pax\u0131l v\u0259 iftira\u00e7\u0131 adamlar\u0131n \u015f\u0259r-b\u00f6htanlar\u0131na inanaraq \u015e\u0259ms\u0259ddin Tu\u011frai il\u0259 \u0259vv\u0259ll\u0259r \u00e7ox \u0259dal\u0259tsiz davranm\u0131\u015f, lakin sonradan bu h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 pe\u015fman\u00e7\u0131l\u0131q v\u0259 x\u0259cal\u0259t hissl\u0259ri ke\u00e7irmi\u015fdir.&nbsp;<strong>\u015e\u0259ms\u0259ddin 1229-cu ild\u0259n etibar\u0259n C\u0259lal\u0259ddinin m\u0259sl\u0259h\u0259t\u00e7il\u0259rind\u0259n v\u0259 h\u00f6rm\u0259tl\u0259 yana\u015fd\u0131\u011f\u0131 \u015f\u0259xsl\u0259rd\u0259n biri olmu\u015fdur.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ha\u015fiy\u0259.&nbsp;<\/strong>\u0130bn \u0259l-\u018fsir (1160\u20131234):&nbsp;<strong><em>\u201c(1231-ci ild\u0259) Tatar s\u0259rk\u0259rd\u0259si \u00f6z qo\u015funlar\u0131 il\u0259 T\u0259briz yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131na \u00e7at\u0131b sakinl\u0259r\u0259 t\u0259klif etdi ki, t\u0259slim olsunlar. \u018fks-t\u0259qdird\u0259 onlar\u0131 c\u0259zaland\u0131raca\u011f\u0131 il\u0259 h\u0259d\u0259l\u0259di. T\u0259brizlil\u0259r d\u0259 ita\u0259t edib \u00e7oxlu h\u0259diyy\u0259 g\u00f6nd\u0259rdil\u0259r. S\u0259rk\u0259rd\u0259 onlara t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr\u00fcn\u00fc bildirdi v\u0259 t\u0259l\u0259b etdi ki, \u015f\u0259h\u0259r r\u0259hb\u0259rl\u0259ri g\u0259lib onunla g\u00f6r\u00fc\u015fs\u00fcnl\u0259r. T\u0259briz qazisi, \u015f\u0259h\u0259r r\u0259isi v\u0259 bir ne\u00e7\u0259 \u0259yan ordugaha getdi. Lakin \u015e\u0259ms\u0259ddin Tu\u011frai onlar\u0131n aras\u0131nda yox idi. Halbuki t\u0259vaz\u00f6karl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 he\u00e7 bir zaman b\u00fcruz\u0259 verm\u0259s\u0259 d\u0259, \u0259slind\u0259, h\u0259r bir \u015fey ondan as\u0131l\u0131 idi. Bel\u0259 ki, t\u0259brizlil\u0259r yaln\u0131z \u015e\u0259ms\u0259ddinin s\u00f6z\u00fcn\u00fc e\u015fidirdil\u0259r. Tatar s\u0259rk\u0259rd\u0259si onun g\u0259lm\u0259m\u0259sinin s\u0259b\u0259bini soru\u015fdu. \u015e\u0259h\u0259r ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 cavab verdil\u0259r ki, \u015e\u0259ms\u0259ddin Tu\u011frai bu d\u00fcnyan\u0131n adam\u0131 deyil v\u0259 onun d\u00fcny\u0259vi hakimiyy\u0259t\u0259 he\u00e7 bir d\u0259xli yoxdur\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>1231-ci ilin avqustunda monqollarla n\u00f6vb\u0259ti sava\u015fda yaralanm\u0131\u015f C\u0259lal\u0259ddin onu t\u0259qib ed\u0259n iki monqol d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcs\u00fcn\u00fc \u00f6ld\u00fcrd\u00fckd\u0259n sonra Anadolunun da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259 azaraq bir k\u00fcrd k\u0259ndin\u0259 g\u0259lib \u00e7\u0131xd\u0131. Orada q\u0259fil h\u00fccuma m\u0259ruz qald\u0131 v\u0259 girov g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. K\u00fcrdl\u0259rin onu \u00f6ld\u00fcrm\u0259k fikri yox idi. Lakin k\u0259nd sakinl\u0259rind\u0259n biri qarda\u015f\u0131n\u0131n Xar\u0259zm ordusu il\u0259 hans\u0131sa d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 h\u0259lak oldu\u011funu iddia ed\u0259r\u0259k k\u00f6m\u0259ksiz v\u0259ziyy\u0259td\u0259 olan sultan\u0131 bir niz\u0259 z\u0259rb\u0259si il\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Muh\u0259mm\u0259d \u0259n-N\u0259s\u0259vi yaz\u0131r:&nbsp;<strong>\u201cBir m\u00fcdd\u0259t sonra \u018fmir \u015eihab\u0259ddin Qazi ibn \u018fhm\u0259d (1220\u20131244) \u00f6z adamlar\u0131n\u0131 h\u0259min da\u011flara g\u00f6nd\u0259rdi. Onlar sultan\u0131n \u0259\u015fyalar\u0131n\u0131, at\u0131n\u0131, y\u0259h\u0259rini, m\u0259\u015fhur q\u0131l\u0131nc\u0131n\u0131 v\u0259 sa\u00e7\u0131na taxd\u0131\u011f\u0131 \u00e7ubu\u011fu tap\u0131b g\u0259tirdil\u0259r. C\u0259lal\u0259ddinin yax\u0131n adamlar\u0131 Utur xan v\u0259 T\u0259lsab t\u0259sdiq etdil\u0259r ki, bunlar\u0131n ham\u0131s\u0131 xar\u0259zm\u015faha m\u0259xsusdur. Sonra sultan\u0131n c\u0259s\u0259dini d\u0259 g\u0259tirib d\u0259fn etdil\u0259r\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Dig\u0259r r\u0259vay\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259, k\u00fcrd hakimi \u015eihab\u0259ddin Qazi ibn \u018fhm\u0259d xar\u0259zm\u015fah\u0131n girov g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259si x\u0259b\u0259rini alan kimi \u00f6z d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259ri v\u0259 C\u0259lal\u0259ddinin yax\u0131n qohumu Utur xanla birlikd\u0259 h\u0259min k\u0259nd\u0259 getmi\u015fdir. O, \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f \u015f\u0259xsin sultan oldu\u011funu Utur xan\u0131n vasit\u0259si il\u0259 d\u0259qiql\u0259\u015fdirdikd\u0259n sonra \u0259mr etmi\u015fdi ki, buradak\u0131 b\u00fct\u00fcn ki\u015fil\u0259ri q\u0259tl\u0259 yetirib k\u0259ndi yand\u0131rs\u0131nlar.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Bel\u0259 deyirl\u0259r ki, Sultan C\u0259lal\u0259ddin Diyarb\u0259kr vilay\u0259tinin Harzem (Xar\u0259zm) adl\u0131 k\u0259ndind\u0259 d\u0259fn edilmi\u015fdir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>S\u0259hihliyi bir q\u0259d\u0259r \u015f\u00fcbh\u0259li olan ba\u015fqa bir r\u0259vay\u0259t\u0259 \u0259sas\u0259n, Xar\u0259zm\u015fah C\u0259lal\u0259ddin Diyarb\u0259krd\u0259 deyil, Dersimd\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. Onun m\u0259zar\u0131 Dersimin Dojik (Tacik?) da\u011f\u0131n\u0131n zirv\u0259sind\u0259dir v\u0259 Sultan Baba t\u00fcrb\u0259si kimi tan\u0131n\u0131r. Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, Sultan Baba t\u00fcrb\u0259si bug\u00fcn d\u0259 zaza xalq\u0131n\u0131n \u0259n m\u00fcq\u0259dd\u0259s ziyar\u0259tgahlar\u0131ndan biridir. Deyil\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259, sultan\u0131n k\u00fcrd dostu \u015eeyx H\u0259s\u0259n onun azya\u015fl\u0131 o\u011flunu himay\u0259sin\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcb saxlam\u0131\u015f v\u0259 bir ne\u00e7\u0259 ild\u0259n sonra \u00f6z q\u0131z\u0131 il\u0259 evl\u0259ndirmi\u015fdir. Bug\u00fcn d\u0259 o\u011fuzlar\u0131n \u015fanl\u0131 b\u0259ydili boyundan olan Xar\u0259zm\u015fah C\u0259lal\u0259ddinin n\u0259sli k\u00fcrdl\u0259rin aras\u0131nda ya\u015famaqdad\u0131r. Yen\u0259 d\u0259 h\u0259min b\u00f6lg\u0259d\u0259 a\u011f\u0131zdan-a\u011f\u0131za \u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259n bir r\u0259vay\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259, yerli zazalar\u0131n \u0259cdadlar\u0131 Dersim\u0259 q\u0259dim zamanlarda T\u00fcrk\u00fcstandan g\u0259lmi\u015fl\u0259r. T\u00fcrkiy\u0259li m\u00fc\u0259llifl\u0259rin b\u0259zil\u0259ri zazalar\u0131n bu hiss\u0259sini q\u0131z\u0131lba\u015f adland\u0131r\u0131r v\u0259 onlar\u0131 t\u00fcrkm\u0259n \u0259silli hesab edirl\u0259r. Amma, z\u0259nnimizc\u0259, bu fikir kifay\u0259t q\u0259d\u0259r \u0259sasland\u0131r\u0131lmam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>F\u0259zlullah R\u0259\u015fid\u0259ddin (1247\u20131318):<\/strong>&nbsp;\u201dAdamlar\u0131n bir hiss\u0259si dan\u0131\u015f\u0131r ki, sultan Hakkari da\u011flar\u0131nda bir a\u011fac\u0131n alt\u0131nda yatm\u0131\u015fd\u0131. Oradan ke\u00e7\u0259n bir ne\u00e7\u0259 avara onun bahal\u0131 paltarlar\u0131na v\u0259 at\u0131na tamah sald\u0131. Onlar C\u0259lal\u0259ddini yatd\u0131\u011f\u0131 yerd\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fcb \u0259l\u0259 ke\u00e7irdikl\u0259ri q\u0259nim\u0259tl\u0259rl\u0259 Amid \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 getdil\u0259r. \u015e\u0259h\u0259r \u0259yanlar\u0131 sultan\u0131n silahlar\u0131n\u0131 v\u0259 paltarlar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u0259n kimi tan\u0131d\u0131lar. Yerli hakim m\u0259s\u0259l\u0259ni ara\u015fd\u0131r\u0131b h\u0259qiq\u0259ti \u00f6yr\u0259ndikd\u0259n sonra quldurlar\u0131n ham\u0131s\u0131n\u0131 edam etdirdi. Sultan\u0131n c\u0259naz\u0259sini Amid \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 d\u0259fn edib \u00fcz\u0259rind\u0259 t\u00fcrb\u0259 tikdil\u0259r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fla\u0259ddin Atam\u0259lik Cuveyninin (1226\u20131283) n\u0259ql t\u0259rzind\u0259n is\u0259 hiss olunur ki, o, xar\u0259zm\u015fah\u0131n k\u00fcrdl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259si bar\u0259d\u0259 m\u0259lumata bir q\u0259d\u0259r \u015f\u00fcbh\u0259 il\u0259 yana\u015f\u0131r: \u201cSultan\u0131n \u00f6z sonunu nec\u0259 qar\u015f\u0131lamas\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u00fcxt\u0259lif \u0259hvalatlar dan\u0131\u015f\u0131rlar. B\u0259zil\u0259ri deyirl\u0259r ki, Amid da\u011flar\u0131na \u00e7atd\u0131qda o, gec\u0259l\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bir yerd\u0259 dayand\u0131. Burada bir d\u0259st\u0259 k\u00fcrd onun paltarlar\u0131n\u0131 o\u011furlamaq ist\u0259di. Quldurlar n\u0259 etdikl\u0259rini v\u0259 hans\u0131 ovu tutduqlar\u0131n\u0131 anlamadan sultan\u0131 sin\u0259sind\u0259n vurub \u00f6ld\u00fcrd\u00fcl\u0259r.&nbsp;<strong>\u018fslind\u0259, bu t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u00fc deyil: b\u0259z\u0259n arslan da sahibsiz itl\u0259rin h\u00fccumlar\u0131ndan yorulub \u0259ld\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcr.&nbsp;<\/strong>Sonra h\u0259min adamlar sultan\u0131n paltarlar\u0131n\u0131 geyinib \u015f\u0259h\u0259r\u0259 getdil\u0259r v\u0259 orada \u0259l\u0259 ke\u00e7dil\u0259r. Amid hakimi m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259n agah olub tap\u015f\u0131rd\u0131 ki, h\u0259min k\u00fcrdl\u0259ri q\u0259tl\u0259 yetirsinl\u0259r v\u0259 q\u0259bir qaz\u0131b sultan hesab etdikl\u0259ri \u015f\u0259xsin meyitini orada d\u0259fn etsinl\u0259r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Qeyd.<\/strong>&nbsp;Bu r\u0259vay\u0259tl\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259tini birl\u0259\u015fdir\u0259n bir c\u0259h\u0259t var: C\u0259lal\u0259ddinin yax\u0131n adamlar\u0131na \u0259vv\u0259lc\u0259 onun meyiti deyil, \u015f\u0259xsi \u0259\u015fyalar\u0131 g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdir. H\u0259min \u015f\u0259xsl\u0259r d\u0259 xar\u0259zm\u015faha m\u0259xsus olan \u0259\u015fyalara \u0259sas\u0259n onun \u00f6ld\u00fcy\u00fcn\u00fc t\u0259sdiq etmi\u015fl\u0259r. Bundan sonra c\u0259s\u0259d gizli bir yerd\u0259 d\u0259fn edilmi\u015f v\u0259 q\u0259brin \u00fcst\u00fc d\u00fczl\u0259nmi\u015fdir ki, monqollar m\u0259zar\u0131 tapa bilm\u0259sinl\u0259r. Ba\u015fqa iki variantda is\u0259 \u0259ksin\u0259, deyilir ki, onun q\u0259bri \u00fcz\u0259rind\u0259 t\u00fcrb\u0259 ucald\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Yaln\u0131z bir r\u0259vay\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259, C\u0259lal\u0259ddinin h\u0259m yax\u0131n qohumu, h\u0259m d\u0259 silahda\u015f\u0131 Utur xan t\u0259sdiq etmi\u015fdir ki, \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f \u015f\u0259xs h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 xar\u0259zm\u015fahd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-3 is-cropped wp-block-gallery-2 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"768\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/Izmir_Buca_Mevlana_heykeli_ve_mesire_alani_5-1024x768-1.jpg\" alt=\"\" data-id=\"16181\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=16181\" class=\"wp-image-16181\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/Izmir_Buca_Mevlana_heykeli_ve_mesire_alani_5-1024x768-1.jpg 1024w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/Izmir_Buca_Mevlana_heykeli_ve_mesire_alani_5-1024x768-1-300x225.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/Izmir_Buca_Mevlana_heykeli_ve_mesire_alani_5-1024x768-1-150x113.jpg 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/Izmir_Buca_Mevlana_heykeli_ve_mesire_alani_5-1024x768-1-768x576.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"660\" height=\"330\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/foto-18-660x330-1.jpg\" alt=\"\" data-id=\"16182\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=16182\" class=\"wp-image-16182\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/foto-18-660x330-1.jpg 660w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/foto-18-660x330-1-300x150.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/foto-18-660x330-1-150x75.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 660px) 100vw, 660px\" \/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"280\" height=\"360\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/unnamed-5.jpg\" alt=\"\" data-id=\"16183\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/unnamed-5.jpg\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=16183\" class=\"wp-image-16183\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/unnamed-5.jpg 280w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/unnamed-5-233x300.jpg 233w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/unnamed-5-117x150.jpg 117w\" sizes=\"auto, (max-width: 280px) 100vw, 280px\" \/><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>\u015e\u0259r\u0259fxan Bitlisi yaz\u0131r:&nbsp;<\/strong>\u201cC\u0259lal\u0259ddin yerli hakim M\u0259lik \u018f\u015fr\u0259fl\u0259 bar\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 onun q\u0131z\u0131 il\u0259 evl\u0259nib bir m\u00fcdd\u0259t Bitlis \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ya\u015fad\u0131. M\u0259lik \u018f\u015fr\u0259f tez-tez ona deyirmi\u015f ki, siz buran\u0131 t\u0259rk etm\u0259lisiniz. \u00c7\u00fcnki tatarlar, Allah el\u0259m\u0259sin, bils\u0259l\u0259r ki, \u015f\u0259h\u0259rd\u0259siniz, b\u00fct\u00fcn vilay\u0259ti xarabazara d\u00f6nd\u0259r\u0259c\u0259kl\u0259r. Bir gec\u0259 monqol ordusu Bitlis\u0259 yax\u0131nla\u015fd\u0131. Sultan\u0131 yuxudan oyatd\u0131lar. O, v\u0259ziyy\u0259tin ciddi oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcb M\u0259lik \u018f\u015fr\u0259fin q\u0131z\u0131na dedi: s\u0259nin atan\u0131n m\u0259sl\u0259h\u0259tin\u0259 nahaq qulaq asmad\u0131m. M\u0259niml\u0259 getm\u0259k ist\u0259yirs\u0259n? Q\u0131z h\u0259v\u0259sl\u0259, \u00f6z irad\u0259si il\u0259 C\u0259lal\u0259ddin\u0259 qo\u015fuldu v\u0259 onlar atlan\u0131b gec\u0259nin qaranl\u0131\u011f\u0131nda g\u00f6zd\u0259n itdil\u0259r. \u015eeyx \u018fla\u0259d\u00f6vl\u0259 Simnani h\u0259zr\u0259tl\u0259ri \u00f6z m\u00fcr\u015fidi \u015eeyx Nur\u0259ddin \u018fbdurr\u0259hman K\u0259sr\u0259fi (\u0259l-\u0130sfaraini) h\u0259zr\u0259tl\u0259rind\u0259n e\u015fitmi\u015fdir ki, Sultan C\u0259lal\u0259ddin Uca Allah\u0131n xidm\u0259t\u00e7il\u0259ri (\u00f6vliyalar\u0131) d\u0259r\u0259c\u0259sin\u0259 y\u00fcks\u0259lmi\u015fdir\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>F\u0259zlullah R\u0259\u015fid\u0259ddin xar\u0259zm\u015fah haqq\u0131nda yaz\u0131s\u0131n\u0131 bel\u0259 tamamlay\u0131r: \u201cDig\u0259rl\u0259ri is\u0259 iddia edirl\u0259r ki, C\u0259lal\u0259ddin \u00f6z libas\u0131n\u0131 v\u0259 silah\u0131n\u0131 rastla\u015fd\u0131\u011f\u0131 adamlara \u00f6z\u00fc vermi\u015f, \u0259v\u0259zind\u0259 onlar\u0131n qaba paltarlar\u0131n\u0131 geyin\u0259r\u0259k sufi v\u0259 d\u0259rvi\u015f kimi \u00f6m\u00fcr s\u00fcrm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fla\u0259ddin Atam\u0259lik Cuveyni is\u0259 \u00f6z hekay\u0259tini bel\u0259 bitirir:&nbsp;<strong>\u201cAmma ba\u015fqalar\u0131 n\u0259ql edirl\u0259r ki, monqollarla son d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259n sonra Xar\u0259zm\u015fah C\u0259lal\u0259ddin d\u0259rvi\u015f libas\u0131 geyin\u0259r\u0259k sufi olmu\u015f v\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 abid kimi ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. Bir ne\u00e7\u0259 il sonra \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 v\u0259 k\u0259ndl\u0259rd\u0259 davaml\u0131 olaraq \u015fad x\u0259b\u0259rl\u0259r yay\u0131ld\u0131 ki, sultan\u0131 hans\u0131sa \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 g\u00f6r\u00fcbl\u0259r\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>M\u00f6vlan\u0259 C\u0259lal\u0259ddin Rumi: \u201cAllah il\u0259 olduqdan sonra \u00f6l\u00fcm d\u0259, olum da xo\u015fdur\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ha\u015fiy\u0259.<\/strong>&nbsp;R\u0259vay\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259, Xar\u0259zm\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tind\u0259 do\u011fulmu\u015f M\u00f6vlan\u0259 C\u0259lal\u0259ddin Ruminin (1207\u20131273) atas\u0131 Muh\u0259mm\u0259d B\u0259ha\u0259ddin V\u0259l\u0259d (1152\u20131231) Xar\u0259zm\u015fah C\u0259lal\u0259ddinin (1199\u20131231) bibisi o\u011fludur. G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi,&nbsp;<strong><em>1231-ci il h\u0259r iki C\u0259lal\u0259ddinin taleyind\u0259 h\u0259lledici il olmu\u015fdur. H\u0259min il Xar\u0259zm\u015fah C\u0259lal\u0259ddin ibn Muh\u0259mm\u0259d izsiz-soraqs\u0131z yoxa \u00e7\u0131xm\u0131\u015f, M\u00f6vlan\u0259 C\u0259lal\u0259ddin ibn Muh\u0259mm\u0259din is\u0259 \u0259ksin\u0259, s\u0259si-sora\u011f\u0131 t\u0259dric\u0259n b\u00fct\u00fcn \u0130slam al\u0259min\u0259 yay\u0131lma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-2 is-cropped wp-block-gallery-3 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"500\" height=\"395\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/1535451483_ems.jpg\" alt=\"\" data-id=\"16179\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=16179\" class=\"wp-image-16179\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/1535451483_ems.jpg 500w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/1535451483_ems-300x237.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/1535451483_ems-150x119.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 500px) 100vw, 500px\" \/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"320\" height=\"210\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/Mevlana-Celaleddin-Rumi-diyor-ki_1488088481.jpg\" alt=\"\" data-id=\"16180\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/Mevlana-Celaleddin-Rumi-diyor-ki_1488088481.jpg\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=16180\" class=\"wp-image-16180\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/Mevlana-Celaleddin-Rumi-diyor-ki_1488088481.jpg 320w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/Mevlana-Celaleddin-Rumi-diyor-ki_1488088481-300x197.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/Mevlana-Celaleddin-Rumi-diyor-ki_1488088481-150x98.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 320px) 100vw, 320px\" \/><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<p>Bir m\u0259s\u0259l\u0259ni d\u0259 qeyd ed\u0259k: T\u00fcrkiy\u0259li t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 \u018fbdulbaki G\u00f6lpinarl\u0131 faktlarla s\u00fcbut etmi\u015fdir ki, C\u0259lal\u0259ddin Ruminin n\u0259sil \u015f\u0259c\u0259r\u0259si v\u0259 onun 1231-ci il\u0259 q\u0259d\u0259rki h\u0259yat\u0131 bar\u0259d\u0259 r\u0259vay\u0259tl\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti ziddiyy\u0259tli v\u0259 qeyri-d\u0259qiqdir. M\u0259s\u0259l\u0259n, bir q\u0259z\u0259lind\u0259 Xar\u0259zm ordusu il\u0259 Quril\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin qo\u015funlar\u0131 aras\u0131nda d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259n (1201\u20131206) b\u0259hs edir. Dig\u0259r bir \u015feirind\u0259 is\u0259 bildirir ki, S\u0259m\u0259rq\u0259nd Xar\u0259zm\u015fah t\u0259r\u0259find\u0259n z\u0259bt edil\u0259rk\u0259n (1212) orada olmu\u015fdur. O, bu zaman \u015fahidi oldu\u011fu bir hadis\u0259ni d\u0259 t\u0259svir edir. Halbuki C\u0259lal\u0259ddin Rumi bar\u0259sind\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015f bioqrafik m\u0259lumatlara g\u00f6r\u0259, h\u0259min vaxt onun 4\u20135 ya\u015f\u0131 ancaq olard\u0131. Ba\u015fqa bir misal: onun 1207-ci ild\u0259 do\u011fuldu\u011fu deyils\u0259 d\u0259, son ara\u015fd\u0131rmalar g\u00f6st\u0259rir ki, M\u00f6vlan\u0259 C\u0259lal\u0259ddin Rumi Xar\u0259zm\u015fah C\u0259lal\u0259ddin Manquberdi il\u0259 dem\u0259k olar ki, eyni tarixd\u0259 \u2013 1200-c\u00fc ild\u0259 anadan olmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p>Deyil\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259, M\u00f6vlan\u0259 C\u0259lal\u0259ddin Ruminin \u0259sli B\u0259lx \u015f\u0259h\u0259rind\u0259ndir. Bir f\u0259rziyy\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n, onun ail\u0259si bu \u015f\u0259h\u0259ri 1219-cu ild\u0259 t\u0259rk etmi\u015fdir. H\u0259min tarixd\u0259n iki sonra \u2013 1221-ci ilin yaz\u0131nda monqollar B\u0259lxi yand\u0131rm\u0131\u015f v\u0259 \u015f\u0259h\u0259r sakinl\u0259rinin ham\u0131s\u0131n\u0131 son n\u0259f\u0259rin\u0259d\u0259k q\u0259tl\u0259 yetirmi\u015fdil\u0259r. \u018fg\u0259r salnam\u0259\u00e7il\u0259r \u015f\u0259h\u0259rin ba\u015f\u0131na g\u0259tirilmi\u015f faci\u0259nin miqyas\u0131n\u0131 \u015fi\u015firtmirl\u0259rs\u0259, b\u00f6y\u00fck ehtimalla, orada C\u0259lal\u0259ddin Ruminin h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 b\u0259lxli oldu\u011funu t\u0259sdiq ed\u0259 bil\u0259c\u0259k adam v\u0259 ya s\u0259n\u0259d qalmam\u0131\u015fd\u0131. G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, el\u0259 bu s\u0259b\u0259bd\u0259n s\u00f6z\u00fcged\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259ni d\u0259qiql\u0259\u015fdirm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olmam\u0131\u015fd\u0131r. \u00c7ingiz xan\u0131n b\u0259lxlil\u0259r\u0259 bel\u0259 q\u0259z\u0259bl\u0259nm\u0259sini is\u0259 onunla izah edirl\u0259r ki, 1220\u20131221-ci ill\u0259rd\u0259 \u00e7ox \u00e7\u0259tin v\u0259ziyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f \u015fahzad\u0259 C\u0259lal\u0259ddin Manquberdi m\u0259hz bu \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 s\u0131\u011f\u0131nacaq tap\u0131b vaxt qazanm\u0131\u015f, sonra is\u0259 \u0259traf\u0131na q\u00fcvv\u0259 toplay\u0131b monqollarla m\u00fcbariz\u0259ni davam etdirmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>C\u0259lal\u0259ddin Rumi 1231-ci ild\u0259n 1241-ci il\u0259d\u0259k Seyid B\u00fcrhan\u0259ddin Tirmiziy\u0259 m\u00fcridlik etmi\u015f, onun yan\u0131nda seyri-s\u00fcluk (t\u0259s\u0259vv\u00fcfd\u0259 c\u0259hal\u0259td\u0259n elm\u0259 do\u011fru h\u0259r\u0259k\u0259t) deyil\u0259n m\u0259n\u0259vi t\u0259lim v\u0259 t\u0259rbiy\u0259 yolunu ke\u00e7mi\u015fdir. 1244-c\u00fc ild\u0259 \u015e\u0259ms\u0259ddin T\u0259brizi (1185\u20131248) il\u0259 tan\u0131\u015fl\u0131qdan v\u0259 onunla s\u00f6hb\u0259tl\u0259rd\u0259n sonra C\u0259lal\u0259ddin sanki yeni bir al\u0259m\u0259 daxil olmu\u015f v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc tamamil\u0259 t\u0259s\u0259vv\u00fcf\u0259 h\u0259sr etmi\u015fdir. B\u00fct\u00fcn v\u00fccudunu \u0130lahi e\u015fq b\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f C\u0259lal\u0259ddin Rumi M\u00f6vlan\u0259y\u0259 \u00e7evrilmi\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>C\u0259lal\u0259ddin Rumi h\u0259m t\u00fcrk, h\u0259m d\u0259 fars dilini bilirdi. Lakin \u015feirl\u0259rini \u0259sas\u0259n fars dilind\u0259 yaz\u0131rd\u0131. Ruminin ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 olan M\u00f6vl\u0259vilik t\u0259riq\u0259tini onun o\u011flu Sultan Muh\u0259mm\u0259d V\u0259l\u0259d (1226\u20131312) qurmu\u015fdur. Deyil\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259, Sultan V\u0259l\u0259din anas\u0131 G\u00f6vh\u0259r xatun Xar\u0259zm\u015fahlar xan\u0259dan\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259si idi. Onun ad\u0131n\u0131n \u0259vv\u0259lind\u0259 \u201csultan\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn olmas\u0131n\u0131 da m\u0259hz bununla izah edirl\u0259r. M\u00f6vlan\u0259nin dig\u0259r o\u011flunun ad\u0131 \u018fla\u0259ddin Muh\u0259mm\u0259d, ki\u00e7ik o\u011flunun ad\u0131 is\u0259 M\u00fcz\u0259ff\u0259r\u0259ddin Alim \u00c7\u0259l\u0259bi olmu\u015fdur. C\u0259lal\u0259ddin Ruminin Fatim\u0259 M\u0259lik\u0259 Xatun adl\u0131 bir q\u0131z\u0131 da var idi. Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, orta \u0259srl\u0259rd\u0259 \u201cm\u0259lik\u0259\u201d v\u0259 \u201cxatun\u201d s\u00f6zl\u0259rini ad\u0259t\u0259n h\u00f6kmdar n\u0259slind\u0259n olan qad\u0131nlar\u0131n adlar\u0131na \u0259lav\u0259 edirdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-2 is-cropped wp-block-gallery-4 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"276\" height=\"183\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/images-10-1.jpg\" alt=\"\" data-id=\"16177\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=16177\" class=\"wp-image-16177\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/images-10-1.jpg 276w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/images-10-1-150x99.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 276px) 100vw, 276px\" \/><figcaption class=\"blocks-gallery-item__caption\">M\u00f6vlan\u0259<\/figcaption><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"247\" height=\"204\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/\u0437\u0430\u0433\u0440\u0443\u0436\u0435\u043d\u043e-6-4.jpg\" alt=\"\" data-id=\"16178\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/\u0437\u0430\u0433\u0440\u0443\u0436\u0435\u043d\u043e-6-4.jpg\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=16178\" class=\"wp-image-16178\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/\u0437\u0430\u0433\u0440\u0443\u0436\u0435\u043d\u043e-6-4.jpg 247w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/\u0437\u0430\u0433\u0440\u0443\u0436\u0435\u043d\u043e-6-4-150x124.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 247px) 100vw, 247px\" \/><figcaption class=\"blocks-gallery-item__caption\">\u015e\u0259ms T\u0259brizi<\/figcaption><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>XAR\u018fZM\u015eAH C\u018fLAL\u018fDD\u0130N \u0130L\u018f M\u00d6VLAN\u018f C\u018fLAL\u018fDD\u0130N ARASINDA B\u018fZ\u0130 OX\u015eARLIQLAR<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table><tbody><tr><td><strong>Xar\u0259zm\u015fah C\u0259lal\u0259ddin<\/strong><\/td><td><\/td><td><strong>C\u0259lal\u0259ddin Rumi<\/strong><\/td><td><\/td><\/tr><tr><td><strong>1<\/strong>. Xar\u0259zm\u015fah C\u0259lal\u0259ddin Manquberdi 1199-cu ild\u0259 d\u00fcnyaya g\u0259lmi\u015fdir.<\/td><td><\/td><td>M\u00f6vlan\u0259 C\u0259lal\u0259ddin Rumi 1200-c\u00fc ild\u0259 anadan olmu\u015fdur.<\/td><td><\/td><\/tr><tr><td><strong>2<\/strong>. Sultan C\u0259lal\u0259ddin Manquberdi Xar\u0259zm\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tinin yeddinci h\u00f6kmdar\u0131d\u0131r.<\/td><td><\/td><td>M\u00f6vlan\u0259 C\u0259lal\u0259ddin Ruminin \u0259sli Xar\u0259zm\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tind\u0259ndir.<\/td><td><\/td><\/tr><tr><td><strong>3.<\/strong>&nbsp;Xar\u0259zm\u015fah C\u0259lal\u0259ddin Manquberdinin atas\u0131n\u0131n ad\u0131 Muh\u0259mm\u0259ddir.<\/td><td><\/td><td>M\u00f6vlan\u0259 C\u0259lal\u0259ddin Ruminin d\u0259 atas\u0131n\u0131n ad\u0131 Muh\u0259mm\u0259ddir.<\/td><td><\/td><\/tr><tr><td><strong>4.&nbsp;<\/strong>Xar\u0259zm\u015fah C\u0259lal\u0259ddin Manquberdinin atas\u0131n\u0131n tam ad\u0131 \u018fla\u0259ddin Muh\u0259mm\u0259ddir.<\/td><td><\/td><td>C\u0259lal\u0259ddin Ruminin is\u0259 h\u0259m qarda\u015f\u0131n\u0131n, h\u0259m d\u0259 ortanc\u0131l o\u011flunun ad\u0131 \u018fla\u0259ddin Muh\u0259mm\u0259ddir.<\/td><td><\/td><\/tr><tr><td><strong>5.<\/strong>&nbsp;C\u0259lal\u0259ddinin Manquberdinin \u00fc\u00e7 o\u011flu olmu\u015fdur.<\/td><td><\/td><td>C\u0259lal\u0259ddinin Ruminin d\u0259 \u00fc\u00e7 o\u011flu olmu\u015fdur.<\/td><td><\/td><\/tr><tr><td><strong>6<\/strong>. Sultan C\u0259lal\u0259ddin Manquberdi xar\u0259zm\u015fahlar xan\u0259dan\u0131n\u0131n sonuncu n\u00fcmay\u0259nd\u0259si idi<\/td><td><\/td><td>C\u0259lal\u0259ddin Ruminin ata n\u0259n\u0259si v\u0259 h\u0259yat yolda\u015f\u0131 g\u00fcya xar\u0259zm\u015fahlar xan\u0259dan\u0131ndan olmu\u015flar.<\/td><td><\/td><\/tr><tr><td><strong>7.<\/strong>&nbsp;R\u0259vay\u0259tl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, Sultan C\u0259lal\u0259ddinin atas\u0131 Xar\u0259zm\u015fah \u018fla\u0259ddin Muh\u0259mm\u0259din \u0259n \u00e7ox h\u00f6rm\u0259t b\u0259sl\u0259diyi din xadimi b\u00f6y\u00fck sufi \u015feyxi N\u0259cm\u0259ddin Kubra (1145\u20131221) idi. \u00dcrg\u0259nc \u015f\u0259h\u0259rinin m\u00fchasir\u0259si zaman\u0131 \u00c7ingiz xan onun amanda oldu\u011funu bildirs\u0259 d\u0259, \u015eeyx N\u0259cm\u0259ddin Kubra \u00f6l\u00fcm\u0259 m\u0259hkum edilmi\u015f camaat\u0131 t\u0259rk etm\u0259y\u0259r\u0259k monqollarla d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 \u015f\u0259hid olmu\u015fdur. \u015eeyxin m\u0259zar\u0131 T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n Da\u015fo\u011fuz vilay\u0259tinin K\u00f6hn\u0259 \u00dcrg\u0259nc \u015f\u0259h\u0259rind\u0259dir.<\/td><td><\/td><td>R\u0259vay\u0259tl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, M\u00f6vlan\u0259 C\u0259lal\u0259ddin Ruminin atas\u0131 Sultan B\u0259ha\u0259ddin Muh\u0259mm\u0259din m\u00fcr\u015fidi \u015eeyx N\u0259cm\u0259ddin Kubra, sonuncunun m\u00fc\u0259llimi is\u0259 Baba F\u0259r\u0259c T\u0259brizi idi. Kubraviyy\u0259nin b\u0259zi \u0259l\u0259vi t\u0259riq\u0259tl\u0259rin\u0259 (nurb\u0259x\u015fil\u0259r\u0259 v\u0259 z\u0259h\u0259bil\u0259r\u0259) b\u00f6y\u00fck t\u0259siri olmu\u015fdur. Kubraviyy\u0259 t\u0259riq\u0259tinin dig\u0259r m\u0259\u015fhur n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri \u015eeyx Rukn\u0259ddin \u018fla\u0259d\u00f6vl\u0259 Simnani (1261\u20131336) v\u0259 onun m\u00fcr\u015fidi \u015eeyx Nur\u0259ddin \u018fbdurr\u0259hman \u0259l-\u0130sfaraini K\u0259sr\u0259fidir (?\u20131317).<\/td><td><\/td><\/tr><tr><td><strong>8<\/strong>. 1220\u20131221-ci ill\u0259rd\u0259 \u00e7ox \u00e7\u0259tin v\u0259ziyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f C\u0259lal\u0259ddin Manquberdi B\u0259lx \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 s\u0131\u011f\u0131nacaq tapm\u0131\u015f, b\u0259lxlil\u0259rd\u0259n yard\u0131m alm\u0131\u015fd\u0131r.<\/td><td><\/td><td>M\u00f6vlan\u0259 C\u0259lal\u0259ddin Ruminin \u0259sli q\u0259dim B\u0259lx \u015f\u0259h\u0259rind\u0259ndir v\u0259 onun ail\u0259si oran\u0131 1219-cu ild\u0259 t\u0259rk etmi\u015fdir.<\/td><td><\/td><\/tr><tr><td><strong>9.<\/strong>&nbsp;Xar\u0259zm\u015fah C\u0259lal\u0259ddin Xorasan vilay\u0259tind\u0259n 1221-ci ild\u0259 \u00e7\u0131x\u0131b getm\u0259y\u0259 m\u0259cbur olmu\u015fdur.<\/td><td><\/td><td>C\u0259lal\u0259ddin Rumi Xorasan vilay\u0259tind\u0259n 1219\u20131220-ci ill\u0259rd\u0259 \u00e7\u0131x\u0131b getm\u0259y\u0259 m\u0259cbur olmu\u015fdur.<\/td><td><\/td><\/tr><tr><td><strong>10.&nbsp;<\/strong>Xar\u0259zm\u015fah C\u0259lal\u0259ddin Manquberdi \u00f6z v\u0259t\u0259nini monqol istilas\u0131 \u00fcz\u00fcnd\u0259n t\u0259rk etmi\u015fdir.<\/td><td><\/td><td>Bir f\u0259rziyy\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259, C\u0259lal\u0259ddin Rumi d\u0259 \u00f6z v\u0259t\u0259nini monqol istilas\u0131 \u00fcz\u00fcnd\u0259n t\u0259rk etmi\u015fdir.<\/td><td><\/td><\/tr><tr><td><strong>11.<\/strong>&nbsp;C\u0259lal\u0259ddin Manquberdinin m\u0259nsub oldu\u011fu Anu\u015ftekinl\u0259r n\u0259slind\u0259 \u015f\u0259xs adlar\u0131na \u201csultan\u201d, \u201cm\u0259lik\u0259\u201d, \u201cxatun\u201d kimi titullar \u0259lav\u0259 edilirdi.<\/td><td><\/td><td>C\u0259lal\u0259ddin Ruminin \u00f6vladlar\u0131n\u0131n adlar\u0131n\u0131n \u0259vv\u0259lind\u0259 v\u0259 ya sonunda \u201csultan\u201d, \u201cm\u0259lik\u0259\u201d, \u201cxatun\u201d kimi titullar vard\u0131r.<\/td><td><\/td><\/tr><tr><td><strong>12.<\/strong>&nbsp;Sultan C\u0259lal\u0259ddin Manquberdinin ata n\u0259n\u0259si s\u0259n\u0259dl\u0259ri bel\u0259 imzalay\u0131rd\u0131: \u201cCahan (d\u00fcnya) m\u0259lik\u0259si (h\u00f6kmdar\u0131) T\u00fcrkan xatun\u201d.<\/td><td><\/td><td>M\u00f6vlan\u0259 C\u0259lal\u0259ddin Ruminin ata n\u0259n\u0259sinin ad\u0131 v\u0259 ya titulu bel\u0259 idi: \u201cCahan m\u0259lik\u0259si (M\u0259like-i- Cahan)\u201d.<\/td><td><\/td><\/tr><tr><td><strong>13.<\/strong>&nbsp;Sultan C\u0259lal\u0259ddinin atas\u0131 Xar\u0259zm\u015fah \u018fla\u0259ddin Muh\u0259mm\u0259din titullar\u0131ndan biri \u201csultan\u201d idi<\/td><td><\/td><td>C\u0259lal\u0259ddinin atas\u0131 B\u0259ha\u0259ddin Muh\u0259mm\u0259din f\u0259xri titullar\u0131ndan biri \u201csultan\u201d idi.<\/td><td><\/td><\/tr><tr><td><strong>14.<\/strong>&nbsp;Xar\u0259zm\u015fah C\u0259lal\u0259ddin Manquberdi \u00e7ox igid bir insan olmu\u015fdur.<\/td><td><\/td><td>M\u00f6vlan\u0259 C\u0259lal\u0259ddin Rumi d\u0259 \u00e7ox c\u0259sar\u0259tli bir insan idi.<\/td><td><\/td><\/tr><tr><td><strong>15.<\/strong>&nbsp;C\u0259lal\u0259ddin Manquberdinin v\u0259 onun atas\u0131 Sultan \u018fla\u0259ddin Muh\u0259mm\u0259din Abbasi x\u0259lif\u0259l\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri yax\u015f\u0131 olmam\u0131\u015fd\u0131r.<\/td><td><\/td><td>C\u0259lal\u0259ddin Ruminin v\u0259 onun atas\u0131 Sultan B\u0259ha\u0259ddin Muh\u0259mm\u0259din d\u0259 Abbasi x\u0259lif\u0259l\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri yax\u015f\u0131 olmam\u0131\u015fd\u0131r.<\/td><td><\/td><\/tr><tr><td><strong>16.<\/strong>&nbsp;Sultan C\u0259lal\u0259ddin 1225-ci ild\u0259 Ba\u011fdad \u0259traf\u0131nda olmu\u015f, Abbasi x\u0259lif\u0259si \u0259n-Nasirin qo\u015funlar\u0131na qar\u015f\u0131 cavab \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 ke\u00e7irmi\u015f, x\u0259lif\u0259y\u0259 m\u0259ktublar\u0131nda onu t\u0259nqid etmi\u015fdir.<\/td><td><\/td><td>R\u0259vay\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259, M\u00f6vlan\u0259 v\u0259 atas\u0131 B\u0259ha\u0259ddin Muh\u0259mm\u0259d 1221-ci ild\u0259 Ba\u011fdad \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 olmu\u015flar. B\u0259ha\u0259ddin \u015f\u0259h\u0259rin C\u00fcm\u0259 m\u0259scidind\u0259 x\u00fctb\u0259 oxuyub X\u0259lif\u0259 \u0259n-Nasiri t\u0259nqid etmi\u015fdir.<\/td><td><\/td><\/tr><tr><td><strong>17.&nbsp;<\/strong>Xar\u0259zm\u015fah C\u0259lal\u0259ddin Manquberdi h\u0259m t\u00fcrk, h\u0259m d\u0259 fars dilini yax\u015f\u0131 bilirdi.<\/td><td><\/td><td>M\u00f6vlan\u0259 C\u0259lal\u0259ddin Rumi h\u0259m fars, h\u0259m d\u0259 t\u00fcrk dilind\u0259 \u015feirl\u0259r yazm\u0131\u015fd\u0131r.<\/td><td><\/td><\/tr><tr><td><strong>18.<\/strong>&nbsp;Sultan C\u0259lal\u0259ddin Manquberdi 1231-ci ild\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f v\u0259 ya yoxa \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r.<\/td><td><\/td><td>C\u0259lal\u0259ddin Rumi \u00f6z h\u0259yat\u0131n\u0131n n\u00f6vb\u0259ti v\u0259 \u0259sas m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 1231-ci ild\u0259 q\u0259d\u0259m qoymu\u015fdur.<\/td><td><\/td><\/tr><tr><td><strong>19.&nbsp;<\/strong>Sultan C\u0259lal\u0259ddin Manquberdinin \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonu indiki T\u00fcrkiy\u0259 \u0259razisind\u0259 ke\u00e7mi\u015fdir.<\/td><td><\/td><td>M\u00f6vlan\u0259 C\u0259lal\u0259ddin Ruminin \u00f6mr\u00fcn\u00fcn b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259si indiki T\u00fcrkiy\u0259 \u0259razisind\u0259 ke\u00e7mi\u015fdir.<\/td><td><\/td><\/tr><tr><td><strong>20.&nbsp;<\/strong>Salnam\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, C\u0259lal\u0259ddin Manquberdi 1231-ci ild\u0259n sonra d\u0259rvi\u015f h\u0259yat\u0131 s\u00fcrm\u00fc\u015f v\u0259 sufi olmu\u015fdur.<\/td><td><\/td><td>C\u0259lal\u0259ddin Ruminin t\u0259s\u0259vv\u00fcf\u0259 ke\u00e7idi 1231-ci ild\u0259n ba\u015flam\u0131\u015f, sonda o, b\u00f6y\u00fck sufi \u015feyxi olmu\u015fdur.<\/td><td><\/td><\/tr><tr><td><strong>21.&nbsp;<\/strong>C\u0259lal\u0259ddin Manquberdinin h\u00f6rm\u0259t b\u0259sl\u0259diyi \u015f\u0259xsl\u0259rd\u0259n biri t\u0259brizli \u015e\u0259ms\u0259ddin idi.<\/td><td><\/td><td>C\u0259lal\u0259ddin Ruminin yax\u0131n dostu v\u0259 m\u00fcr\u015fidi \u015e\u0259ms\u0259ddin T\u0259brizi idi.<\/td><td><\/td><\/tr><tr><td><strong>22.&nbsp;<\/strong>T\u0259brizli \u015e\u0259ms\u0259ddin onu tan\u0131yan insanlar\u0131n ham\u0131s\u0131n\u0131n ehtiramla yana\u015fd\u0131\u011f\u0131 m\u00f6min v\u0259 alic\u0259nab bir \u015f\u0259xs olmu\u015fdur.<\/td><td><\/td><td>\u015e\u0259ms T\u0259brizi onu tan\u0131yan insanlar\u0131n ham\u0131s\u0131n\u0131n ehtiramla yana\u015fd\u0131\u011f\u0131 m\u00f6min v\u0259 alic\u0259nab bir \u015f\u0259xs olmu\u015fdur.<\/td><td><\/td><\/tr><tr><td><strong>23.&nbsp;<\/strong>Sultan C\u0259lal\u0259ddinin h\u0259yat\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259si monqollarla m\u00fcbariz\u0259d\u0259 ke\u00e7mi\u015fdir.<\/td><td><\/td><td>M\u00f6vlan\u0259 C\u0259lal\u0259ddin Ruminin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda Xar\u0259zm v\u0259 monqol motivl\u0259ri vard\u0131r.<\/td><td><\/td><\/tr><tr><td><strong>24.&nbsp;<\/strong>XIII\u2013XIV \u0259srl\u0259rin b\u00f6y\u00fck sufi \u015feyxl\u0259rind\u0259n b\u0259zil\u0259ri hesab edirdil\u0259r ki, Sultan C\u0259lal\u0259ddin \u00f6vliya d\u0259r\u0259c\u0259sin\u0259 y\u00fcks\u0259lmi\u015f \u015f\u0259xsl\u0259rd\u0259n biridir.<\/td><td><\/td><td>T\u0259s\u0259vv\u00fcf \u0259hli (sufil\u0259r) hesab edir ki, M\u00f6vlan\u0259 C\u0259lal\u0259ddin Rumi \u00f6vliya d\u0259r\u0259c\u0259sin\u0259 y\u00fcks\u0259lmi\u015f \u015f\u0259xsl\u0259rd\u0259n biridir.<\/td><td><\/td><\/tr><tr><td><strong>25.<\/strong>&nbsp;Sultan C\u0259lal\u0259ddin Manquberdiy\u0259 aid oldu\u011fu iddia edil\u0259n m\u0259zar dersimlil\u0259rin \u0259n m\u00fcq\u0259dd\u0259s ziyar\u0259tgahlar\u0131ndand\u0131r.<\/td><td><\/td><td>M\u00f6vlan\u0259 C\u0259lal\u0259ddin Ruminin Konya \u015f\u0259h\u0259rind\u0259ki m\u0259zar\u0131 T\u00fcrkiy\u0259nin \u0259n m\u00fcq\u0259dd\u0259s ziyar\u0259tgahlar\u0131ndand\u0131r.<\/td><td><\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>P.S. Bel\u0259 bir ehtimal var ki, 1244-c\u00fc ilin noyabr\u0131nda C\u0259lal\u0259ddin Rumi il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015f \u015e\u0259ms\u0259ddin T\u0259brizi, \u0259slind\u0259, Xar\u0259zm\u015fah C\u0259lal\u0259ddindir. Ba\u015fqa bir g\u00fcmana g\u00f6r\u0259, \u015e\u0259ms\u0259ddin T\u0259brizi C\u0259lal\u0259ddin Ruminin \u00f6z\u00fcd\u00fcr. B\u0259s bu iki f\u0259rziyy\u0259ni bir-biri il\u0259 tamamlasaq hans\u0131 n\u0259tic\u0259ni alar\u0131q?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u2013 Bu suala cavab tapmaq \u00fc\u00e7\u00fcn 1231-ci ilin avqustuna qay\u0131tmal\u0131y\u0131q. Bel\u0259likl\u0259, t\u0259k qalm\u0131\u015f bahad\u0131r at\u0131n\u0131n \u00fcz\u00fcn\u00fc onu t\u0259qib ed\u0259n monqollara t\u0259r\u0259f d\u00f6nd\u0259rir v\u0259 iti q\u0131l\u0131nc\u0131n\u0131 s\u0131y\u0131r\u0131r. Ov\u00e7udan ova \u00e7evril\u0259n d\u00fc\u015fm\u0259n \u00f6l\u00fcl\u0259rini qoyub qa\u00e7\u0131r. Budur, q\u0259hr\u0259man\u0131m\u0131z nab\u0259l\u0259d oldu\u011fu, tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131 Diyarb\u0259kr da\u011flar\u0131n\u0131n \u0259t\u0259yind\u0259 dayanm\u0131\u015fd\u0131r. D\u00fcnyan\u0131n \u0259n sirli, \u0259n sakral yerl\u0259ri da\u011flard\u0131r. Da\u011f ucal\u0131qd\u0131r, da\u011f m\u0259\u011frurluqdur, da\u011f m\u00fcq\u0259dd\u0259sdir. \u0130gid d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fc \u00f6z\u00fcn\u00fcn sonuncu zirv\u0259sini f\u0259th etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn at\u0131n\u0131 d\u0259hm\u0259rl\u0259yib yola d\u00fcz\u0259lir. H\u0259min yol onu \u015fahl\u0131qdan, q\u0131l\u0131ncdan, qandan, d\u00fcnyan\u0131n \u00f6t\u0259ri i\u015fl\u0259rind\u0259n ay\u0131r\u0131b m\u0259n\u0259viyyat al\u0259min\u0259 aparacaq, \u0259b\u0259di s\u0259ad\u0259t\u0259 qovu\u015fduracaqd\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>1244-c\u00fc ilin noyabr\u0131na 13 il 3 ay qal\u0131rd\u0131.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ard\u0131 var\u2026<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Araz \u015e\u018fHR\u0130L\u0130<\/strong>&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p><em><strong>Ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131, jurnalist<\/strong><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bizi bil\u0259n bilir, bilm\u0259y\u0259n is\u0259 \u00f6z\u00fc kimi bilir. M\u00f6vlan\u0259 C\u0259lal\u0259ddin Rumi Araz \u015e\u0259hrilinin \u201cS\u0259f\u0259vil\u0259r: paralell\u0259r, ehtimallar, h\u0259qiq\u0259tl\u0259r\u2026\u201d \u0259s\u0259rind\u0259ki faktlar \u0259sas\u0131nda XII \u0259srin sonlar\u0131nda bug\u00fcnk\u00fc<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":16187,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-16176","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16176","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=16176"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16176\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":16207,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16176\/revisions\/16207"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/16187"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=16176"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=16176"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=16176"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}