{"id":21105,"date":"2020-11-19T03:31:05","date_gmt":"2020-11-18T23:31:05","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=21105"},"modified":"2020-11-19T03:34:19","modified_gmt":"2020-11-18T23:34:19","slug":"az%c9%99rbaycanin-qarabag-bolg%c9%99sinin-ilk-orta-%c9%99srl%c9%99r-dovru-tarixi-cografiyasi-haqqinda","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=21105","title":{"rendered":"AZ\u018fRBAYCANIN QARABA\u011e B\u00d6LG\u018fS\u0130N\u0130N \u0130LK ORTA \u018fSRL\u018fR D\u00d6VR\u00dc TAR\u0130X\u0130 CO\u011eRAF\u0130YASI HAQQINDA"},"content":{"rendered":"\n<div class=\"wp-block-media-text alignwide is-stacked-on-mobile\" style=\"grid-template-columns:21% auto\"><figure class=\"wp-block-media-text__media\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"240\" height=\"240\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/bBDjmV-1.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-21114\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/bBDjmV-1.png 240w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/bBDjmV-1-150x150.png 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/bBDjmV-1-215x215.png 215w\" sizes=\"auto, (max-width: 240px) 100vw, 240px\" \/><\/figure><div class=\"wp-block-media-text__content\">\n<p class=\"has-large-font-size\"><strong>Cavid V\u0259kil o\u011flu Ba\u011f\u0131rzad\u0259<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>G\u0259nc\u0259 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin Az\u0259rbaycan tarixi kafedras\u0131n\u0131n dosenti, tarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru<br>cavid.bagirzade@gdu.edu.az<\/strong><\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n<p><br><br><strong><em>(M\u0259nb\u0259 m\u0259lumatlar\u0131 v\u0259 tarixi-arxeoloji t\u0259dqiqatlar \u0259sas\u0131nda)<\/em><\/strong><br><br><strong>Tarixi-arxeoloji t\u0259dqiqatlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid ya\u015fay\u0131\u015f yerl\u0259rinin a\u015fkar edilm\u0259si, m\u00fcvafiq arxeoloji abid\u0259l\u0259rd\u0259 adlar\u0131 yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 \u00e7\u0259kilmi\u015f ya\u015fay\u0131\u015f yerl\u0259rinin lokalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 eyni zamanda \u00f6lk\u0259nin ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fc tarixi co\u011frafiyas\u0131n\u0131n \u00f6yr\u0259nilm\u0259si bax\u0131m\u0131ndan \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir. Bel\u0259 ki, m\u00fcxt\u0259lif tip ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rinin lokalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 h\u0259min ya\u015fay\u0131\u015f yerl\u0259rinin yerl\u0259\u015fdiyi vilay\u0259tl\u0259rin h\u00fcdudlar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilir, \u00f6lk\u0259nin s\u0259rh\u0259dl\u0259ri d\u0259qiql\u0259\u015fdirilir. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u00f6lk\u0259nin v\u0259 ya h\u0259r hans\u0131 bir b\u00f6lg\u0259nin tarixi co\u011frafiyas\u0131n\u0131n \u00f6yr\u0259nilm\u0259sind\u0259 tarixi-arxeoloji t\u0259dqiqatlar\u0131n m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259ti vard\u0131r. <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Qaraba\u011f b\u00f6lg\u0259sind\u0259 apar\u0131lm\u0131\u015f arxeoloji t\u0259dqiqatlar zaman\u0131 \u00e7oxlu sayda ya\u015fay\u0131\u015f yerl\u0259rinin a\u015fkar edilm\u0259si v\u0259 lokalla\u015f\u0131d\u0131rlmas\u0131 burada ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015f inzibati \u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131 b\u0259zi d\u0259qiql\u0259\u015fdirm\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. Bel\u0259likl\u0259, Qaraba\u011f b\u00f6lg\u0259sinin ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fc tarixi co\u011frafiyas\u0131n\u0131n \u00f6yr\u0259nilm\u0259sind\u0259 tarixi-arxeoloji t\u0259dqiqatlar\u0131n m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259ti vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/bByB9V.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-21106\" width=\"961\" height=\"1303\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/bByB9V.jpg 708w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/bByB9V-221x300.jpg 221w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/bByB9V-111x150.jpg 111w\" sizes=\"auto, (max-width: 961px) 100vw, 961px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><br>Apar\u0131lm\u0131\u015f t\u0259dqiqatlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmu\u015fdur ki, ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Qaraba\u011f toponimi m\u00f6vcud olmam\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 yaxud Qaraba\u011f ad\u0131n\u0131 \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ks etdir\u0259n yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259 d\u00f6vr\u00fcm\u00fcz\u0259 g\u0259lib \u00e7\u0131xmam\u0131\u015fd\u0131r. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, Albaniyan\u0131n m\u00fch\u00fcm \u0259razisini \u0259hat\u0259 ed\u0259n Arsak v\u0259 M\u0259rk\u0259zi Uti \u0259yal\u0259tl\u0259rinin \u0259hat\u0259 etdiyi b\u00f6lg\u0259 \u00e7ox sonralar, Albaniya d\u00f6vl\u0259tinin s\u00fcqutundan sonrak\u0131 d\u00f6vrd\u0259 art\u0131q Qaraba\u011f adlan\u0131rd\u0131. Dem\u0259li ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Qaraba\u011f ad\u0131 v\u0259 bu ad alt\u0131nda \u0259razi ifad\u0259si m\u00f6vcud deyildi. Onu da qeyd ed\u0259k ki, ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fc yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri, t\u0259bi\u0259ti, vilay\u0259tl\u0259ri, \u0259halisi, s\u0259rv\u0259tl\u0259ri, ticar\u0259t-karvan yollar\u0131 v\u0259 s. haqq\u0131nda geni\u015f m\u0259lumatlar\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131 \u0259r\u0259b co\u011frafi \u0259d\u0259biyyat\u0131nda da Qaraba\u011f ad\u0131na rast g\u0259linm\u0259mi\u015fdir. Bel\u0259 hesab etm\u0259k olar ki, daha erk\u0259n \u00e7a\u011flarda xalq aras\u0131nda i\u015fl\u0259nilm\u0259sin\u0259 baxmayaraq Qaraba\u011f toponimi XI \u0259srd\u0259n etibar\u0259n m\u0259\u015fhurla\u015faraq yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259biyyata d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>T\u0259dqiqat\u00e7\u0131 N. F. Axundovun fikrin\u0259 g\u00f6r\u0259 Qaraba\u011f toponimi VII \u0259srd\u0259n dilimizd\u0259 i\u015fl\u0259nilm\u0259kd\u0259dir [1, 191]. Lakin N. F. Axundov Qaraba\u011f toponimini \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ks etdir\u0259n h\u0259r hans\u0131 bir VII \u0259sr\u0259 aid m\u0259nb\u0259ni, m\u0259nb\u0259 m\u0259lumat\u0131n\u0131 v\u0259 ya fakt\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259mi\u015fdir. \u015e.M.S\u0259diyev Qaraba\u011f ad\u0131n\u0131n m\u0259nas\u0131ndan, onun toponim olaraq i\u015fl\u0259nilm\u0259si tarixind\u0259n b\u0259hs ed\u0259rk\u0259n g\u00f6st\u0259rir ki, Qaraba\u011f s\u0131rf Az\u0259rbaycan s\u00f6z\u00fc olub v\u0259 \u0259n az\u0131 VII \u0259srd\u0259n dilimizd\u0259 i\u015fl\u0259nilm\u0259kd\u0259dir [2, 15]. Y. M.Mahmudov v\u0259 K. K. \u015e\u00fck\u00fcrov yaz\u0131rlar ki, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u00f6z do\u011fma torpa\u011f\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131na verdiyi \u201cQaraba\u011f\u201d ad\u0131 ilk m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 VII \u0259srd\u0259 i\u015fl\u0259nilmi\u015fdir. Qaraba\u011f \u0259vv\u0259ll\u0259r tarixi-co\u011frafi anlay\u0131\u015f kimi konkret m\u0259kan\u0131 bildirmi\u015f, sonra is\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n geni\u015f co\u011frafi \u0259razisin\u0259 aid edilmi\u015fdir [3, 11]. G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, burada da Qaraba\u011f ad\u0131n\u0131n VII \u0259sr\u0259 aid \u0259ks olundu\u011fu m\u0259nb\u0259d\u0259n b\u0259hs olunmu\u015f, lakin onun ad\u0131 g\u00f6st\u0259rilm\u0259mi\u015fdir. \u018fslind\u0259 Qaraba\u011f ad\u0131n\u0131n VII \u0259sr\u0259 aid m\u0259nb\u0259d\u0259 i\u015fl\u0259nilm\u0259si fikrini qeyd ed\u0259n m\u00fc\u0259llifl\u0259r \u015e.M.S\u0259diyevin g\u00f6st\u0259rdiyimiz m\u0259qal\u0259sind\u0259ki fikirin\u0259 istinad etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-1 is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"259\" height=\"194\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/Z9kWbZ.png\" alt=\"\" data-id=\"21107\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/Z9kWbZ.png\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=21107\" class=\"wp-image-21107\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/Z9kWbZ.png 259w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/Z9kWbZ-150x112.png 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 259px) 100vw, 259px\" \/><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<p><br>Qaraba\u011f toponimi haqq\u0131nda b\u0259hs ed\u0259rk\u0259n Q.\u018f.Qeybullayev g\u00f6st\u0259rir ki, bu Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f pe\u00e7enekl\u0259rin Qaraba\u011f adl\u0131 tayfas\u0131n\u0131n ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 olmu\u015fdur. Q.\u018f.Qeybullayev yaz\u0131r ki, Albaniyan\u0131n VII-X \u0259srl\u0259r\u0259 aid toponiml\u0259ri \u0259sas\u0131nda erk\u0259n orta \u0259srl\u0259rd\u0259 Qaraba\u011fda pe\u00e7enekl\u0259r ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r, pe\u00e7enekl\u0259rin X \u0259sr\u0259 aid m\u0259nb\u0259d\u0259 qeyd olundu\u011fu kimi, C\u0259nubi Rus \u00e7\u00f6ll\u0259rind\u0259 (\u0259slind\u0259 C\u0259nubi Rus \u00e7\u00f6ll\u0259ri deyil, tarixi t\u00fcrk torpaqlar\u0131 olan Q\u0131p\u00e7aq \u00e7\u00f6ll\u0259ri kimi ifad\u0259 edils\u0259 daha d\u0259qiq olar. \u2013 C.B.) Qarabaq, Qapan, G\u00f6y\u0259r\u00e7i v\u0259 \u00c7ur tayfalar\u0131n\u0131n adlar\u0131n\u0131 \u0259ks etdir\u0259n toponiml\u0259r erk\u0259n orta \u0259srl\u0259rd\u0259 Albaniyada vard\u0131. XIV \u0259srd\u0259n m\u0259lum olan \u201cQaraba\u011f\u201d toponimi m\u0259hz pe\u00e7enekl\u0259rin Qaraba\u011f tayfas\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131 \u0259ks etdirir [4, 202]. Qeyd ed\u0259k ki, Albaniyada ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ya\u015fayan tayfalarlardan birinin pe\u00e7enekl\u0259r olmas\u0131 v\u0259 pe\u00e7enekl\u0259rin x\u00fcsusil\u0259 Qaraba\u011f b\u00f6lg\u0259sind\u0259 m\u0259skunla\u015fmas\u0131 t\u0259dqiqatlardan m\u0259lumdur [5, 85]. Albaniyada pe\u00e7enekl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 etnoniml\u0259rin VII \u0259srd\u0259 m\u00f6vcud olmas\u0131 haqq\u0131nda b\u0259hs ed\u0259n Q.\u018f.Qeybullayevin pe\u00e7enekl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 olmas\u0131 \u015f\u00fcbh\u0259 do\u011furmayan Qaraba\u011f ad\u0131n\u0131n XIV \u0259srd\u0259n m\u0259lum olmas\u0131 haqq\u0131ndak\u0131 fikri xronoloji bax\u0131mdan ziddiy\u0259tlidir v\u0259 dola\u015f\u0131ql\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/PlkpXN.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-21108\" width=\"975\" height=\"655\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/PlkpXN.png 274w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/PlkpXN-150x101.png 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 975px) 100vw, 975px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>A.B. (M\u0259mm\u0259dov) Qaraba\u011fl\u0131 yaz\u0131r ki, Qaraba\u011f etnoxronimdir, y\u0259ni bu diyar, b\u00f6lg\u0259, \u00f6lk\u0259 \u00f6z ad\u0131n\u0131 eyniadl\u0131 etnosdan alm\u0131\u015fd\u0131r [6, 24]. Bel\u0259likl\u0259, Qaraba\u011f ad\u0131n\u0131n q\u0131p\u00e7aq-pe\u00e7enekl\u0259rl\u0259, onlardan eyniadl\u0131 bir boyun ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 olmas\u0131 v\u0259 ya bu tayfalar\u0131n dilind\u0259 olmas\u0131 \u015f\u00fcbh\u0259sizdir.<br>Qaraba\u011f\u0131n XIII-XIV \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fc tarixi co\u011frafiyas\u0131ndan b\u0259hs ed\u0259rk\u0259n V.Z.Piriyev yaz\u0131r ki, Qaraba\u011f m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 \u0259ks\u0259r hallarda \u201cArran Qaraba\u011f\u0131\u201d kimi verilir. \u201cArran Qaraba\u011f\u0131\u201d terminin\u0259 ilk d\u0259f\u0259 F\u0259zullah R\u0259\u015fid\u0259ddinin \u201cCame \u0259t-t\u0259varix\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 1284-c\u00fc ilin hadis\u0259l\u0259rind\u0259n b\u0259hs olunark\u0259n t\u0259sad\u00fcf edilir [7, 98; 8, 93]. Qaraba\u011f ad\u0131n\u0131n yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259d\u0259 ilk d\u0259f\u0259 m\u0259hz F\u0259zullah R\u0259\u015fid\u0259ddin t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015fl\u0259nilm\u0259si fikri il\u0259 raz\u0131la\u015fmaq olmaz.<br>Qaraba\u011f s\u00f6z\u00fcn\u00fc erm\u0259ni dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 olunmu\u015f halda ilk d\u0259f\u0259 XII \u0259srd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f Anili Samuel \u201cSev ayqi\u201d (Qara ba\u011f) dey\u0259 i\u015fl\u0259tmi\u015fdir. Bir q\u0259d\u0259r ondan sonra ya\u015fam\u0131\u015f tarix\u00e7i Tovma Ardsruni is\u0259 Qaraba\u011f s\u00f6z\u00fcn\u00fc t\u0259rc\u00fcm\u0259 etm\u0259d\u0259n oldu\u011fu kimi \u201cQaraba\u011f\u201d dey\u0259 i\u015fl\u0259tmi\u015fdir. Bel\u0259likl\u0259, ayd\u0131n olur ki, art\u0131q XII-XIII \u0259srl\u0259rd\u0259 Qaraba\u011f ad\u0131 m\u0259\u015fhurla\u015faraq yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259biyyata d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr [9, 7]. G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, Qaraba\u011f ad\u0131 XII \u0259srd\u0259n yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259biyyatda i\u015fl\u0259nilmi\u015fdir. M\u0259lumdur ki, Anili Samuel yerli adam olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Qaraba\u011f s\u00f6z\u00fcn\u00fc anlamam\u0131\u015f, bu s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259sinin m\u0259nas\u0131n\u0131 bilm\u0259mi\u015f, y\u0259qin ki, kimins\u0259 vasit\u0259\u00e7iliyi il\u0259 bu s\u00f6z\u00fcn birinci hiss\u0259sini ikincid\u0259n ay\u0131r\u0131b h\u0259rfi t\u0259rc\u00fcm\u0259 ed\u0259r\u0259k s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si \u2013 m\u00fcr\u0259kk\u0259b s\u00f6z kimi deyil, ayr\u0131-ayr\u0131 s\u00f6zl\u0259r kimi ifad\u0259 etmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Fikrimizc\u0259, Qaraba\u011f ad\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 iki ehtimal\u0131 ir\u0259li s\u00fcrm\u0259k olar: 1. Qaraba\u011f ad\u0131n\u0131n ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n sonra, XI \u0259srd\u0259k formala\u015fmas\u0131 ehtimal\u0131n\u0131 ir\u0259li s\u00fcrm\u0259k olar. Bir m\u00fcdd\u0259t \u015fifahi sur\u0259td\u0259 i\u015fl\u0259nilmi\u015f, daha sonrak\u0131 d\u00f6vd\u0259 yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259biyyata d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr. Bel\u0259 ki, Qaraba\u011f ad\u0131na t\u0259kc\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 deyil, dig\u0259r t\u00fcrkdilli \u0259halinin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 co\u011frafiyada da rast g\u0259linmi\u015f, onlar\u0131n adlar\u0131 yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259biyyata d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr. T\u0259dqiqat\u00e7\u0131 V.Z.Piriyev Qaraba\u011f ad\u0131n\u0131n rast g\u0259lindiyi yerl\u0259r haqq\u0131nda b\u0259hs etmi\u015fdir [7, 97-98; 8, 93]. T\u0259kc\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 Arran Qaraba\u011f\u0131, Suxrab Qaraba\u011f\u0131, T\u0259briz Qaraba\u011f\u0131 kimi adlara yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 rast g\u0259linir. T\u00fcrk co\u011frafiyas\u0131nda, x\u00fcsuil\u0259 d\u0259 o\u011fuz boylar\u0131n\u0131n yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u0259razil\u0259rd\u0259 Qaraba\u011f ad\u0131na rast g\u0259linm\u0259si fakt\u0131na \u0259saslanaraq bel\u0259 bir fikiri ir\u0259li s\u00fcrm\u0259k olar ki, o\u011fuz boylar\u0131n\u0131n q\u0259dim o\u011fuz-q\u0131p\u00e7aq \u00f6lk\u0259si olan Az\u0259rbaycana g\u0259lm\u0259si il\u0259 (\u0259n q\u0259dim zamanlardan etibar\u0259n m\u00fcxt\u0259lif tarixi d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 t\u00fcrkdilli q\u00f6vml\u0259rin B\u00f6y\u00fck T\u00fcrk co\u011frafiyas\u0131nda \u015f\u0259rqd\u0259n-q\u0259rb\u0259, q\u0259rbd\u0259n-\u015f\u0259rq\u0259 k\u00f6\u00e7l\u0259ri, ax\u0131nlar\u0131 ba\u015f vermi\u015fdir.) Qaraba\u011f toponimi m\u0259\u015fhurla\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. 2. Qaraba\u011f ad\u0131n\u0131n bu b\u00f6lg\u0259nin, ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Albaniyan\u0131n Arsak v\u0259 M\u0259rk\u0259zi Uti vilay\u0259tl\u0259rinin yerli \u0259halisinin \u2013 q\u0131p\u00e7aq boylar\u0131ndan t\u0259rt\u0259rl\u0259rin, qarqarlar\u0131n, pe\u00e7eneql\u0259rin, a\u011fhunlar\u0131n, donqarlar\u0131n, qorozlar\u0131n, v\u0259 s. dilind\u0259 yarand\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u015fifahi dilid\u0259 uzun \u0259srl\u0259r boyu i\u015fl\u0259dildiyini, orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259ki geni\u015f \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 ed\u0259n Aran Qaraba\u011f\u0131 \u0259yal\u0259tind\u0259n f\u0259rqli olaraq daha ki\u00e7ik, indiki Qaraba\u011f \u0259razisini ifad\u0259 etdiyini fikrini d\u0259 ir\u0259li s\u00fcrm\u0259k olar ki, bu sonuncu ehtimal daha g\u00fccl\u00fc g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-2 is-cropped wp-block-gallery-2 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"295\" height=\"171\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/nOMAVV.png\" alt=\"\" data-id=\"21109\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=21109\" class=\"wp-image-21109\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/nOMAVV.png 295w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/nOMAVV-150x87.png 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 295px) 100vw, 295px\" \/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"226\" height=\"223\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/A17E40.png\" alt=\"\" data-id=\"21110\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/A17E40.png\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=21110\" class=\"wp-image-21110\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/A17E40.png 226w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/A17E40-150x148.png 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 226px) 100vw, 226px\" \/><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<p>T\u0259sad\u00fcfi deyil ki, \u201cQaraba\u011f\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn pe\u00e7eneq-k\u0259ng\u0259rli tayfalar\u0131ndan birin\u0259 m\u0259xsus oldu\u011funu ir\u0259li s\u00fcr\u0259nl\u0259r vard\u0131r [5, 8]. T\u0259dqiqat\u00e7\u0131 Q.\u018f.Qeybullayev yaz\u0131r ki, Qaraba\u011f ad\u0131 indiki Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259, V-X \u0259srl\u0259rd\u0259 Arsak kimi tan\u0131nan \u0259razid\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f pe\u00e7eneql\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 olmu\u015f v\u0259 bu ad sonralar \u0259razinin d\u00fcz\u0259n yerl\u0259rin\u0259 \u015famil edilmi\u015fdir [10, 145]. Qeyd ed\u0259k ki, Qaraba\u011f\u0131n \u0259halisi i\u00e7\u0259risind\u0259 bu tayfalar\u0131n da olmas\u0131 v\u0259 q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259rd\u0259n burada ya\u015famalar\u0131 bu fikirin he\u00e7 d\u0259 \u0259sass\u0131z olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir. Bel\u0259 hesab etm\u0259k olar ki, Qaraba\u011f ad\u0131n\u0131n tarixi-co\u011frafi anlay\u0131\u015f kimi formala\u015fmas\u0131 tarixi ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn sonlar\u0131na gedib \u00e7\u0131x\u0131r. Qaraba\u011f ad\u0131n\u0131n m\u0259\u015fhurla\u015faraq yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259biyyata d\u00fc\u015fm\u0259si is\u0259 g\u00f6st\u0259ril\u0259n faktlardan da g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259r\u0259 t\u0259sad\u00fcf etmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Qaraba\u011f\u0131n orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 daha geni\u015f \u0259razini \u2013 Araz \u00e7ay\u0131ndan S\u0131n\u0131q k\u00f6rp\u00fcy\u0259 kimi, ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 K\u00fcr-Araz h\u00f6vz\u0259sini \u0259hat\u0259 etdiyi m\u0259lumdur. M\u0259hz bu \u00fczd\u0259n d\u0259 yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fc Qaraba\u011f\u0131ndan b\u0259hs olunark\u0259n \u201cArran Qaraba\u011f\u0131\u201d ifad\u0259si i\u015fl\u0259nilmi\u015fdir. Onu da qeyd ed\u0259k ki, orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Qaraba\u011f \u201cArran\u0131n m\u0259rk\u0259zi\u201d, \u201cArran\u0131n q\u0259lbi\u201d kimi istilahlarla ifad\u0259 edilirdi. Bu da onu g\u00f6st\u0259rir ki, Arran\u0131n m\u00fch\u00fcm hiss\u0259sini Qaraba\u011f \u0259hat\u0259 edirmi\u015f. <\/p>\n\n\n\n<p>Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, Qaraba\u011f Arran \u00f6lk\u0259sinin \u2013 Albaniyan\u0131n inzibati, siyasi, m\u0259d\u0259ni, iqtisadi m\u0259rk\u0259zini t\u0259\u015fkil edirdi. Orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Qaraba\u011f istilah\u0131 alt\u0131nda K\u00fcr-Araz h\u00f6vz\u0259sinin, Araz \u00e7ay\u0131ndan S\u0131n\u0131q k\u00f6rp\u00fcy\u0259 kimi \u0259razil\u0259rin d\u0259 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmas\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bi fikrimizc\u0259, ona g\u00f6r\u0259dir ki, Arran \u0259razisi paralel olaraq onun m\u0259rk\u0259zi b\u00f6lg\u0259si olan Qaraba\u011f ad\u0131 il\u0259 d\u0259 ifad\u0259 edilirdi. Y\u0259ni inki\u015faf etmi\u015f orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Qaraba\u011f deyil\u0259nd\u0259 b\u0259z\u0259n Arran \u0259razisi, onun K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131 torpaqlar\u0131 da n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulurdu. Ayd\u0131n m\u0259s\u0259l\u0259dir ki, G\u0259nc\u0259-Qazax \u0259razisi tarixi Qaraba\u011f torpaqlar\u0131 deyil, Arran\u0131n dig\u0259r \u0259razisi olmu\u015fdur. M\u0259lumdur ki, Arran ad\u0131 il\u0259 \u0259r\u0259b i\u015f\u011fallar\u0131ndan sonra siyasi m\u00f6vcudlu\u011funa son qoyulmu\u015f Albaniyan\u0131n \u0259sas \u0259razisi n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulurdu. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 orta \u0259sr yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 tarixi Albaniya Arran, onun \u0259sas m\u0259rk\u0259zi hiss\u0259si is\u0259 \u201cArran Qaraba\u011f\u0131\u201d tarixi-co\u011frafi anlay\u0131\u015f\u0131 il\u0259 i\u015fl\u0259nilmi\u015fdir.<br><br><strong>Ard\u0131 var&#8230;<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Cavid V\u0259kil o\u011flu Ba\u011f\u0131rzad\u0259 G\u0259nc\u0259 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin Az\u0259rbaycan tarixi kafedras\u0131n\u0131n dosenti, tarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktorucavid.bagirzade@gdu.edu.az (M\u0259nb\u0259 m\u0259lumatlar\u0131 v\u0259 tarixi-arxeoloji t\u0259dqiqatlar \u0259sas\u0131nda) Tarixi-arxeoloji t\u0259dqiqatlar n\u0259tic\u0259sind\u0259<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":21112,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-21105","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21105","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=21105"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21105\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21115,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21105\/revisions\/21115"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/21112"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=21105"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=21105"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=21105"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}