{"id":21161,"date":"2020-11-20T02:29:49","date_gmt":"2020-11-19T22:29:49","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=21161"},"modified":"2020-11-20T02:29:52","modified_gmt":"2020-11-19T22:29:52","slug":"az%c9%99rbaycanin-qarabag-bolg%c9%99sinin-ilk-orta-%c9%99srl%c9%99r-dovru-tarixi-cografiyasi-haqqinda-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=21161","title":{"rendered":"AZ\u018fRBAYCANIN QARABA\u011e B\u00d6LG\u018fS\u0130N\u0130N \u0130LK ORTA \u018fSRL\u018fR D\u00d6VR\u00dc TAR\u0130X\u0130 CO\u011eRAF\u0130YASI HAQQINDA"},"content":{"rendered":"\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/bBDjmV-2.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-21162\" width=\"219\" height=\"219\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/bBDjmV-2.png 240w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/bBDjmV-2-150x150.png 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/bBDjmV-2-215x215.png 215w\" sizes=\"auto, (max-width: 219px) 100vw, 219px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Cavid V\u0259kil o\u011flu Ba\u011f\u0131rzad\u0259<br>G\u0259nc\u0259 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin Az\u0259rbaycan tarixi<br>kafedras\u0131n\u0131n dosenti, tarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru<br>cavid.bagirzade@gdu.edu.az<br><br>(M\u0259nb\u0259 m\u0259lumatlar\u0131 v\u0259 tarixi-arxeoloji t\u0259dqiqatlar \u0259sas\u0131nda)<br><br>(\u018fvv\u0259li: https:\/\/fedai.az\/?p=21105)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br><br>T\u0259sad\u00fcfi deyil ki, \u201cQaraba\u011f\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn pe\u00e7eneq-k\u0259ng\u0259rli tayfalar\u0131ndan birin\u0259 m\u0259xsus oldu\u011funu ir\u0259li s\u00fcr\u0259nl\u0259r vard\u0131r [5, 8]. T\u0259dqiqat\u00e7\u0131 Q.\u018f.Qeybullayev yaz\u0131r ki, Qaraba\u011f ad\u0131 indiki Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259, V-X \u0259srl\u0259rd\u0259 Arsak kimi tan\u0131nan \u0259razid\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f pe\u00e7eneql\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 olmu\u015f v\u0259 bu ad sonralar \u0259razinin d\u00fcz\u0259n yerl\u0259rin\u0259 \u015famil edilmi\u015fdir [10, 145]. Qeyd ed\u0259k ki, Qaraba\u011f\u0131n \u0259halisi i\u00e7\u0259risind\u0259 bu tayfalar\u0131n da olmas\u0131 v\u0259 q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259rd\u0259n burada ya\u015famalar\u0131 bu fikirin he\u00e7 d\u0259 \u0259sass\u0131z olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir. Bel\u0259 hesab etm\u0259k olar ki, Qaraba\u011f ad\u0131n\u0131n tarixi-co\u011frafi anlay\u0131\u015f kimi formala\u015fmas\u0131 tarixi ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn sonlar\u0131na gedib \u00e7\u0131x\u0131r. Qaraba\u011f ad\u0131n\u0131n m\u0259\u015fhurla\u015faraq yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259biyyata d\u00fc\u015fm\u0259si is\u0259 g\u00f6st\u0259ril\u0259n faktlardan da g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259r\u0259 t\u0259sad\u00fcf etmi\u015fdir.<br><br>Qaraba\u011f\u0131n orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 daha geni\u015f \u0259razini \u2013 Araz \u00e7ay\u0131ndan S\u0131n\u0131q k\u00f6rp\u00fcy\u0259 kimi, ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 K\u00fcr-Araz h\u00f6vz\u0259sini \u0259hat\u0259 etdiyi m\u0259lumdur. M\u0259hz bu \u00fczd\u0259n d\u0259 yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fc Qaraba\u011f\u0131ndan b\u0259hs olunark\u0259n \u201cArran Qaraba\u011f\u0131\u201d ifad\u0259si i\u015fl\u0259nilmi\u015fdir. Onu da qeyd ed\u0259k ki, orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Qaraba\u011f \u201cArran\u0131n m\u0259rk\u0259zi\u201d, \u201cArran\u0131n q\u0259lbi\u201d kimi istilahlarla ifad\u0259 edilirdi. Bu da onu g\u00f6st\u0259rir ki, Arran\u0131n m\u00fch\u00fcm hiss\u0259sini Qaraba\u011f \u0259hat\u0259 edirmi\u015f. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, Qaraba\u011f Arran \u00f6lk\u0259sinin \u2013 Albaniyan\u0131n inzibati, siyasi, m\u0259d\u0259ni, iqtisadi m\u0259rk\u0259zini t\u0259\u015fkil edirdi. Orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Qaraba\u011f istilah\u0131 alt\u0131nda K\u00fcr-Araz h\u00f6vz\u0259sinin, Araz \u00e7ay\u0131ndan S\u0131n\u0131q k\u00f6rp\u00fcy\u0259 kimi \u0259razil\u0259rin d\u0259 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmas\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bi fikrimizc\u0259, ona g\u00f6r\u0259dir ki, Arran \u0259razisi paralel olaraq onun m\u0259rk\u0259zi b\u00f6lg\u0259si olan Qaraba\u011f ad\u0131 il\u0259 d\u0259 ifad\u0259 edilirdi. Y\u0259ni inki\u015faf etmi\u015f orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Qaraba\u011f deyil\u0259nd\u0259 b\u0259z\u0259n Arran \u0259razisi, onun K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131 torpaqlar\u0131 da n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulurdu. Ayd\u0131n m\u0259s\u0259l\u0259dir ki, G\u0259nc\u0259-Qazax \u0259razisi tarixi Qaraba\u011f torpaqlar\u0131 deyil, Arran\u0131n dig\u0259r \u0259razisi olmu\u015fdur. M\u0259lumdur ki, Arran ad\u0131 il\u0259 \u0259r\u0259b i\u015f\u011fallar\u0131ndan sonra siyasi m\u00f6vcudlu\u011funa son qoyulmu\u015f Albaniyan\u0131n \u0259sas \u0259razisi n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulurdu. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 orta \u0259sr yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 tarixi Albaniya Arran, onun \u0259sas m\u0259rk\u0259zi hiss\u0259si is\u0259 \u201cArran Qaraba\u011f\u0131\u201d tarixi-co\u011frafi anlay\u0131\u015f\u0131 il\u0259 i\u015fl\u0259nilmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u201cQaraba\u011f\u201d anlay\u0131\u015f\u0131 tarix\u0259n q\u0259dim Arran (Albaniya) torpaqlar\u0131nda, Arazla K\u00fcr aras\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n \u00fc\u00e7bucaqda yaranm\u0131\u015fd\u0131r [11, 175]. Qaraba\u011f \u0259n q\u0259dim zamanlardan Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin \u0259cdadlar\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 q\u0259dim diyar olmu\u015fdur. Buran\u0131n q\u0259dim sakinl\u0259ri olan qarqarlar\u0131n Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259, Az\u0259rbaycan\u0131n dig\u0259r b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 ya\u015famalar\u0131 haqq\u0131nda m\u0259lumatlara bizim eradan 1200 il \u0259vv\u0259l\u0259 aid Assur mixi yaz\u0131lar\u0131nda rast g\u0259linir. M\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259r\u0259, antik v\u0259 ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 d\u0259 d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 Qaraba\u011f\u0131n \u0259halisi olan qarqarlar haqq\u0131nda m\u0259lumatlara rast g\u0259linm\u0259kd\u0259dir. Qaraba\u011f orta \u0259sr yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 \u201calbanlar\u0131n \u00f6lk\u0259si\u201d [12, 226] adland\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Yuxar\u0131da b\u0259hs edildiyi kimi, indi Qaraba\u011f dey\u0259nd\u0259, Yuxar\u0131 v\u0259 Aran Qaraba\u011f \u0259razil\u0259ri n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur ki, bu b\u00f6lg\u0259nin hal-haz\u0131rda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n m\u00fcasir inzibati \u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u0259 hans\u0131 rayonlar\u0131n\u0131n \u0259razisini \u0259hat\u0259 etm\u0259si m\u0259lumdur. Yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f istilah\u0131 yoxdur v\u0259 bu ifad\u0259 XX \u0259srin 20-30-cu ill\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n para\u00e7alanmas\u0131, sovet-bol\u015fevik rejiminin inzibati \u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fc siyas\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Albaniyan\u0131n K\u00fcr \u00e7ay\u0131ndan c\u0259nubda yerl\u0259\u015f\u0259n \u0259razisinin m\u00fch\u00fcm hiss\u0259sini \u0259hat\u0259 ed\u0259n indiki Qaraba\u011f \u0259razisi tarixi Arsak \u0259yal\u0259tini v\u0259 Uti \u0259yal\u0259tinin \u0259sas hiss\u0259sini \u2013 M\u0259rk\u0259zi Uti v\u0259 ya X\u00fcsusi Utini \u0259hat\u0259 edirdi. \u0130lk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 indiki Qaraba\u011f\u0131n \u0259halisi i\u00e7\u0259risind\u0259 q\u0131p\u00e7aq boylar\u0131ndan olan qarqarlar\u0131n x\u00fcsusi \u00e7\u0259kisi olmu\u015fdur. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 Qaraba\u011f \u0259razisinin bir hiss\u0259si b\u0259z\u0259n \u201cQarqarlar \u00f6lk\u0259si\u201d ad\u0131 il\u0259 d\u0259 ifad\u0259 edilmi\u015fdir. Qaraba\u011f\u0131n q\u0259dim v\u0259 yerli \u0259halisi olan qarqarlar\u0131n ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fcasir d\u00f6vr\u00fcm\u00fczd\u0259k m\u00f6vcud olan \u00e7oxlu sayda toponim v\u0259 hidroniml\u0259r vard\u0131r. T\u0259sad\u00fcfi deyildi ki, Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259 qarqarlar\u0131n ad\u0131 Qarqar d\u00fcz\u0259nliyind\u0259 (Mil-Qaraba\u011f d\u00fcz\u00fc), el\u0259c\u0259 d\u0259 Qarqar\u00e7ay hidronimind\u0259 \u0259ks olunmu\u015fdur. Qrabardilli m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Qarqar d\u00fcz\u00fc \u201cQarqarasos da\u015ft\u201d adland\u0131r\u0131l\u0131r [\u0422. \u0422\u0435\u0440-\u0413\u0440\u0438\u0433\u043e\u0440\u044f\u043d. \u041a \u0432\u043e\u043f\u0440\u043e\u0441\u0443 \u043e\u0431 \u201c\u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438 \u0441\u0442\u0440\u0430\u043d\u044b \u0430\u043b\u0431\u0430\u043d\u0441\u043a\u043e\u0439 \u041c\u043e\u0438\u0441\u0435\u044f \u041a\u0430\u043b\u0430\u043d\u043a\u0430\u0442\u0443\u0439\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e\u201d, 1940, AMEA Tarix \u0130nstitutunun elmi arxivi, \u2116 991, s.31-32. Bax:13, 76 ]. P\u0259hl\u0259vi-qrabar dilind\u0259 \u201cqarqarasos\u201d \u2013 qarqar v\u0259 ya qarqarlar, \u201cda\u015ft\u201d v\u0259 ya \u201cd\u0259\u015ft\u201d is\u0259 m\u0259lum oldu\u011fu kimi d\u00fcz\u0259nlik, \u00e7\u00f6l m\u0259nas\u0131ndad\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, farsdilli m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 q\u0131p\u00e7aqlar\u0131n \u00f6lk\u0259si \u201cD\u0259\u015fti-Q\u0131p\u00e7aq\u201d, y\u0259ni q\u0131p\u00e7aq \u00e7\u00f6l\u00fc adland\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-1 is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"226\" height=\"223\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/EP3PDD.png\" alt=\"\" data-id=\"21163\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/EP3PDD.png\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=21163\" class=\"wp-image-21163\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/EP3PDD.png 226w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/EP3PDD-150x148.png 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 226px) 100vw, 226px\" \/><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<p><br>Son antik v\u0259 ilk orta \u0259srl\u0259rd\u0259 Qaraba\u011f\u0131n bir hiss\u0259si Qarqarlar \u00f6lk\u0259si adlanm\u0131\u015fd\u0131r [9, 5]. Bel\u0259 hesab etm\u0259k olar ki, Qaraba\u011f\u0131n ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u0259halisinin m\u00fch\u00fcm bir hiss\u0259sini t\u0259\u015fkil ed\u0259n qarqarlar Qarqar \u00e7ay\u0131 h\u00f6vz\u0259sind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f v\u0259 \u00e7ox g\u00fcman ki, Qaraba\u011f\u0131n Qarqar\u00e7ay h\u00f6vz\u0259si \u201cQarqarlar \u00f6lk\u0259si\u201d adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>R.B.G\u00f6y\u00fc\u015fov M\u0259rk\u0259zi v\u0259 ya X\u00fcsusi Utid\u0259n b\u0259hs ed\u0259rk\u0259n yaz\u0131r ki, Qaraba\u011f\u0131n dig\u0259r bir hiss\u0259si Utu adlanm\u0131\u015fd\u0131r. Util\u0259r d\u0259 q\u0259dim alban tayfalar\u0131ndan biri olmu\u015f v\u0259 qarqarlara nisb\u0259t\u0259n daha geni\u015f bir \u0259razini \u0259hat\u0259 etmi\u015fdir. Buna g\u00f6r\u0259dir ki, Utinin Qaraba\u011fdak\u0131 hiss\u0259si \u201cX\u00fcsusi Uti\u201d v\u0259 ya \u201cM\u0259rk\u0259zi Uti\u201d adlanm\u0131\u015fd\u0131r [9, 6]. Albaniyan\u0131n tarixi v\u0259 b\u00f6y\u00fck \u0259yal\u0259ti olan Uti \u0259yal\u0259ti K\u00fcr\u00fcn sa\u011f sahilind\u0259 yerl\u0259\u015firdi. Uti \u0259yal\u0259ti (nahanq\u0131) \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 inzibati vahidl\u0259r\u0259 (havarlara) b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015fd\u00fc ki, bunlardan da \u0259n \u0259sas\u0131 Sakasena idi. Sakasena K\u00fcr \u00e7ay\u0131 il\u0259 Arsak \u0259yal\u0259ti aras\u0131ndak\u0131 \u0259razini \u0259hat\u0259 edirdi [14, 90-92; 8, 39-40]. \u0130nzibati c\u0259h\u0259td\u0259n yeddi vilay\u0259t\u0259 b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f Utinin \u0259n iri vilay\u0259ti \u201cX\u00fcsusi Uti\u201d m\u0259hz Qaraba\u011fda olmu\u015fdur [9, 6].<br>G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, fikrimizc\u0259, Qaraba\u011fda yerl\u0259\u015f\u0259n \u201cX\u00fcsusi Uti\u201dnin \u0259razisi Sakasena vilay\u0259tinin \u0259razisi il\u0259 eynilik t\u0259\u015fkil edir v\u0259 paytaxt B\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri d\u0259 m\u0259hz bu vilay\u0259td\u0259 yerl\u0259\u015firdi. Uti \u0259yal\u0259tinin Sakasena vilay\u0259tinin \u201cM\u0259rk\u0259zi Uti\u201d v\u0259 ya \u201cX\u00fcsusi Uti\u201d adland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bi Albaniyan\u0131n siyasi, dini m\u0259rk\u0259zinin Utinin bu hiss\u0259sind\u0259, ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259 Sakasenada yerl\u0259\u015fm\u0259si olmu\u015fdur. Bel\u0259likl\u0259, paytaxt B\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri daxil olmaqla Aran Qaraba\u011f\u0131n \u0259sas hiss\u0259si, K\u00fcr \u00e7ay\u0131 il\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f aras\u0131ndak\u0131 \u0259razi M\u0259rk\u0259zi Utini \u2013 Sakasenan\u0131 \u0259hat\u0259 edirdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Qaraba\u011f\u0131n \u0259sas hiss\u0259sini is\u0259 tarixi Arsak \u0259yal\u0259tinin \u0259razisi t\u0259\u015fkil edirdi. R.B.G\u00f6y\u00fc\u015fov yaz\u0131r ki, III-IV \u0259srl\u0259rd\u0259n etibar\u0259n Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259si Arsak adlan\u0131r [9, 7]. Qeyd ed\u0259k ki, Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sinin III-IV \u0259srl\u0259rd\u0259n etibar\u0259n Arsak adlanmas\u0131 fikri il\u0259 raz\u0131la\u015fmaq olmaz. Birincisi, ona g\u00f6r\u0259 ki, \u201cArsak\u201d toponiminin yaranmas\u0131 tarixi q\u0259dimdir v\u0259 burada haqq\u0131nda q\u0131sa b\u0259hs edilmi\u015f q\u0259dim yerli tayfalarla ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u0130kincisi, hesab etm\u0259k olar ki, \u201cArsak\u201d toponimi m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fmi\u015f Albaniya d\u00f6vl\u0259tinin yaranmas\u0131ndan qabaq b\u00f6lg\u0259nin ad\u0131 kimi art\u0131q m\u00f6vcud idi. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fmi\u015f Albaniya d\u00f6vl\u0259ti ayr\u0131-ayr\u0131 vilay\u0259tl\u0259rin m\u0259rk\u0259zi hakimiyy\u0259t\u0259 tabe edilm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 Arsak vilay\u0259tinin d\u0259 bu d\u00f6vrd\u0259 art\u0131q inizbati \u0259razi kimi m\u00f6vcudlu\u011fu \u015f\u00fcbh\u0259 do\u011furmur. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, Moisey Kalankatuklu \u201cAlbaniya tarixind\u0259\u201d h\u0259l\u0259 I \u0259srd\u0259 ba\u015f vermi\u015f hadis\u0259 v\u0259 prosesl\u0259rd\u0259n b\u0259hs ed\u0259rk\u0259n \u00f6z\u00fcn\u00fcn ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vrd\u0259 deyil, m\u0259hz I \u0259srd\u0259 b\u00f6lg\u0259nin Arsak vilay\u0259ti olmas\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Onu da qeyd ed\u0259k ki, Moisey Kalankatuklu vilay\u0259t v\u0259 mahallar haqq\u0131nda, ya\u015fay\u0131\u015f yerl\u0259ri haqq\u0131nda b\u0259hs ed\u0259rk\u0259n onlar\u0131 ba\u015f vermi\u015f hadis\u0259l\u0259rin oldu\u011fu d\u00f6vrd\u0259 nec\u0259 adlan\u0131rd\u0131sa el\u0259 t\u0259qdim etmi\u015fdir. B\u0259z\u0259n Moisey Kalankatuklu ya\u015fay\u0131\u015f yerl\u0259rind\u0259n v\u0259 vilay\u0259tl\u0259rd\u0259n b\u0259hs ed\u0259rk\u0259n onlar\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fcn ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vrd\u0259ki v\u0259ziyy\u0259tini d\u0259 qeyd edirdi. M\u0259s\u0259l\u0259n, I \u0259sr\u0259 aid ya\u015fay\u0131\u015f yerind\u0259n b\u0259hs ed\u0259rk\u0259n Moisey Kalankatuklu g\u00f6st\u0259rir ki, bu yer indi d\u0259 bel\u0259 adlan\u0131r v\u0259 s. Y\u0259ni m\u00fc\u0259llif \u00f6z d\u00f6vr\u00fc \u2013 VII \u0259srl\u0259 m\u00fcqayis\u0259 apar\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"960\" height=\"640\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/PlQl1v.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-21164\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/PlQl1v.jpg 960w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/PlQl1v-300x200.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/PlQl1v-150x100.jpg 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/PlQl1v-768x512.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 960px) 100vw, 960px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><br>Arsak s\u00f6z\u00fcn\u00fcn etimologiyas\u0131na g\u0259linc\u0259 bir \u00e7ox t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar onun \u00c7ind\u0259 (indi \u00c7in h\u00fcdudlar\u0131na daxil olan tarixi t\u00fcrk torpaqlar\u0131nda \u2013 C.B.) Tanr\u0131 da\u011f\u0131 \u0259t\u0259yind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f t\u00fcrk A\u011fhun tayfalar\u0131ndan bir qolunun ad\u0131 oldu\u011funu iddia edirl\u0259r. \u0130lk orta \u0259srl\u0259rd\u0259 Arsak\u0131n bir hiss\u0259sind\u0259 t\u00fcrkdilli A\u011fhun tayfalar\u0131 m\u0259skun idi [9, 7]. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 t\u0259kc\u0259 Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259 deyil, Albaniyan\u0131n ayr\u0131-ayr\u0131 vilay\u0259tl\u0259rinin \u0259halisi i\u00e7\u0259risind\u0259 a\u011fhunlar\u0131n, el\u0259c\u0259 d\u0259 dig\u0259r hun boylar\u0131n\u0131n ya\u015famas\u0131 m\u0259lumdur. Bel\u0259 hesab etm\u0259k olar ki, Az\u0259rbaycan\u0131n q\u0259dim yerli \u0259halisind\u0259n olan uti tayfalar\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n d\u0259 utiqurlar v\u0259 kutiqurlar (eyni zamanda m\u00fcqayis\u0259 et: util\u0259r v\u0259 kutil\u0259r) da hun tayfalar\u0131ndan olmu\u015fdur. Dig\u0259r, diqq\u0259ti c\u0259lb ed\u0259n faktlardan biri d\u0259 arsaklar haqq\u0131nda t\u00fcrkdilli dastanlarda m\u0259lumatlar\u0131n olmas\u0131d\u0131r. D\u0259d\u0259 Qorqud dastan\u0131nda arsaklar\u0131n \u0259yal\u0259tind\u0259n b\u0259hs edilmi\u015fdir. Arsaklar\u0131n \u0259yal\u0259ti D\u0259d\u0259 Qorqud \u201cO\u011fuznam\u0259\u201dsin\u0259 g\u00f6r\u0259, Da\u015f O\u011fuzlardan Alt\u0131 O\u011fuz boyunun b\u00f6y\u00fck xaqan\u0131 Alp \u018fr Tunqan\u0131n o\u011flu Alp Arvaz\u0131n yurdudur. 1225-ci ild\u0259 xar\u0259zmli C\u0259lal\u0259ddin Manqburnu Qaraba\u011fa g\u0259l\u0259rk\u0259n buran\u0131n Alp \u018fr Tunqa xaqan\u0131n son s\u0131\u011f\u0131nacaq yeri oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcq\u0259dd\u0259s sayd\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 burada m\u0259rasiml\u0259r ke\u00e7irdiyi m\u0259lumdur [15, 130].<\/p>\n\n\n\n<p><br>Alp \u018fr Tunqa (v\u0259 ya Tonqa \u2013 C.B.) obraz\u0131 dolay\u0131 yolla \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201d boylar\u0131nda i\u015ftirak edir. Mahmud Ka\u015f\u011farinin \u201cDivani l\u00fc\u011f\u0259t-\u0259t-t\u00fcrk\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 d\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kidiyi q\u0259dim saqlar (v\u0259 ya saklar \u2013 C.B.) q\u0259hr\u0259man\u0131 Alp \u018fr Tunqan\u0131n \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201d q\u0259hr\u0259man\u0131 Aruz qoca il\u0259 b\u0259dii-tarixi \u0259laq\u0259si vard\u0131r. Saqlar\u0131n q\u0259hr\u0259man\u0131 Alp \u018fr Tunqa \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201dun Da\u015f O\u011fuz ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 Aruz qocan\u0131n atas\u0131 hesab olunur [16, 114-115]. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n qeyd ed\u0259k ki, D\u0259d\u0259 Qorqud dastan\u0131 yaln\u0131z Az\u0259rbaycanla v\u0259 bu dastandak\u0131 hadis\u0259l\u0259rin c\u0259r\u0259yan\u0131 is\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n tarixi co\u011frafiyas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. D\u0259d\u0259 Qorqud dastan\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan co\u011frafiyas\u0131ndan, ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259 Albaniyadan k\u0259nar t\u00fcrkdilli xalqlarla he\u00e7 bir \u0259laq\u0259si yoxdur. D\u0259d\u0259 Qorqud dastan\u0131 b\u00fct\u00fcn boylar\u0131 il\u0259, fokloru il\u0259, b\u0259dii-tarixi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri il\u0259, etnoqrafik m\u0259lumatlar\u0131 il\u0259, dil \u00fcslubiyyat\u0131 il\u0259 m\u0259hz Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rin\u0259 m\u0259xsusdur. D\u0259d\u0259 Qorqud dastan\u0131n\u0131n dili hesab etm\u0259k olar ki, d\u0259rind\u0259n t\u0259dqiqi z\u0259rur\u0259ti vard\u0131r, dastan\u0131n dili Albaniyan\u0131n dilidir, o\u011fuz-q\u0131p\u00e7aq dilidir.<\/p>\n\n\n\n<p>Tarixi-arxeoloji t\u0259dqiqatlardan da m\u0259lumdur ki, Az\u0259rbaycan\u0131n q\u0259dim \u0259halisind\u0259n olan saklar\u0131n daha \u00e7ox m\u0259skunla\u015fd\u0131\u011f\u0131 \u0259razi K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131 olmu\u015fdur. Saklar\u0131n e.\u0259. VIII-VII \u0259srl\u0259rd\u0259 bura k\u00f6\u00e7 etm\u0259si o dem\u0259k deyil ki, onlar m\u0259hz bu d\u00f6vrd\u0259n Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015flar. Bu sad\u0259c\u0259 sak tayfalar\u0131n\u0131n B\u00f6y\u00fck T\u00fcrk co\u011frafiyas\u0131nda ba\u015f vermi\u015f yerd\u0259\u015fim\u0259l\u0259rind\u0259n biridir. Ek\u0259n Tunc d\u00f6vr\u00fc K\u00fcr-Araz m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin yarad\u0131c\u0131lar\u0131 v\u0259 da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n t\u00fcrkdilli \u0259hali olmas\u0131 \u015f\u00fcbh\u0259sizdir v\u0259 onlar\u0131n sak boylar\u0131 olmas\u0131 fikri daha g\u00fccl\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Arsak s\u00f6z\u00fc, onun etimologiyas\u0131 yaln\u0131z t\u00fcrkdilli xalqlar\u0131n dilind\u0259 m\u0259na k\u0259sb edir v\u0259 \u015f\u0259rh oluna bil\u0259r. Bir \u00e7ox t\u0259dqiqatlarda Arsak s\u00f6z\u00fcn\u00fcn q\u0259dim t\u00fcrkdilli saklar\u0131n ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 olmas\u0131 g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdir ki, bu he\u00e7 d\u0259 \u0259sass\u0131z deyildir. Uti \u0259yal\u0259tinin ad\u0131n\u0131n etimologiyas\u0131 haqq\u0131nda b\u0259hs etm\u0259k z\u0259rur\u0259ti yoxdur. Ayd\u0131nd\u0131r ki, bu ad util\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r v\u0259 onlar Albaniyan\u0131n \u0259halisi i\u00e7\u0259risind\u0259 x\u00fcsusi \u00e7\u0259kisi olmu\u015f t\u00fcrkdilli boylardand\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Az\u0259rbaycan tarixinin bir \u00e7ox m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259 tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri bil\u0259r\u0259kd\u0259n g\u00f6rm\u0259z\u0259d\u0259n g\u0259l\u0259r\u0259k, h\u0259tta bir \u00e7ox t\u00fcrkdilli tayfalar\u0131 bel\u0259 iranm\u0259n\u015f\u0259li hesab ed\u0259n \u0130.H.\u018fliyev yaz\u0131r: \u201cEhtimal edirl\u0259r ki, Qaraba\u011f\u0131n q\u0259rb hiss\u0259si Urartu m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 Urtex-Urtexini adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u018fg\u0259r bel\u0259 bir ehtimal d\u00fczd\u00fcrs\u0259, zonan\u0131n daha sonrak\u0131 ad\u0131 Artsax Urtexd\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lmi\u015fdir, onda bir s\u0131ra erm\u0259ni m\u00fc\u0259llifl\u0259rinin fikirl\u0259rinin \u0259ksin\u0259 olaraq tamamil\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259sizdir ki, bu ad (y\u0259ni Artsax) erm\u0259ni ad\u0131 deyildir, he\u00e7 olmasa yaln\u0131z buna g\u00f6r\u0259 ki, h\u0259min vaxtda v\u0259 xeyli sonralar burada he\u00e7 bir erm\u0259ni olmam\u0131\u015fd\u0131r. G\u00fcman etm\u0259y\u0259 \u0259sas var ki, Artsax \u0130ran m\u0259n\u015f\u0259lidir v\u0259 \u201cD\u00fcnyan\u0131n q\u0259rb hiss\u0259si\u201d dem\u0259kdir.\u201d [17, 16]. \u018flb\u0259tt\u0259 ki, \u0259n q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259rd\u0259n, o c\u00fcml\u0259d\u0259n d\u0259 Urartu d\u00f6vl\u0259tinin m\u00f6vcud oldu\u011fu zamanda da Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, Qafqazda erm\u0259ni ya\u015famam\u0131\u015fd\u0131r. Qald\u0131 ki, \u0130.H.\u018fliyev t\u0259r\u0259find\u0259n Arsak\u0131n Artsax \u015f\u0259kilind\u0259 ifad\u0259 edilm\u0259si v\u0259 onun \u0130ranm\u0259n\u015f\u0259li olmas\u0131 fikri k\u00f6k\u00fcnd\u0259n yaln\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri \u0259ks etdirmir. \u201cArsak\u201d s\u00f6z\u00fc yaln\u0131z t\u00fcrkdilli xalqlar\u0131n dilind\u0259 \u015f\u0259rh olunur v\u0259 m\u0259na k\u0259sb edir. Onu da x\u00fcsusi qeyd ed\u0259k ki, Albaniyan\u0131n \u0259halisi adlar\u0131 yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 \u00e7\u0259kilmi\u015f o\u011fuz-q\u0131p\u00e7aq boylar\u0131ndan ibar\u0259t olmu\u015fdur. Albaniyan\u0131n d\u00f6vl\u0259t dili, o c\u00fcml\u0259d\u0259n d\u0259 dini \u0259d\u0259biyyat\u0131n yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 dil \u0259halinin i\u00e7\u0259risind\u0259 x\u00fcsusi \u00e7\u0259kisi olan q\u0131p\u00e7aq boyu qarqarlar\u0131n dialekti, dan\u0131\u015f\u0131q dili olmu\u015fdur. Bu dil \u201cKitabi D\u0259d\u0259 Qorqud\u201dun orijinal m\u0259tninin d\u0259 oldu\u011fu dildir. Bu dil ilk orta \u0259sr g\u00f6yt\u00fcrkl\u0259rin, x\u0259z\u0259rl\u0259rin, hunlar\u0131n, bulqarlar\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259n f\u0259rqlilikl\u0259rl\u0259 dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 dil idi. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, T\u00fcrk dill\u0259rinin ilk orta \u0259sr d\u00f6vr\u00fcn\u00fc do\u011fru t\u0259dqiq etm\u0259k z\u0259rur\u0259ti vard\u0131r. Onu qeyd ed\u0259 bil\u0259rik ki, t\u00fcrk dill\u0259ri, o c\u00fcml\u0259d\u0259n d\u0259 o\u011fuz-q\u0131p\u00e7aq dili fikrimizc\u0259, \u00e7ox g\u00fcman ki, IX \u0259srd\u0259n sonra differensialla\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Do\u011frudur, bu m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar aras\u0131nda fikir m\u00fcxt\u0259lifliyi m\u00f6vcuddur. Bir s\u00f6zl\u0259, Arsak, Qaraba\u011f v\u0259 s. kimi adlar\u0131n qarqarlar\u0131n dilind\u0259 olmas\u0131, bu dild\u0259 yaranmas\u0131 v\u0259 bu dild\u0259 d\u0259 (tarixi-arxaik v\u0259 m\u00fcasir dilimizd\u0259) izah olunmas\u0131 \u015f\u00fcbh\u0259 do\u011furmur.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130.H.\u018fliyevin fikri h\u0259m d\u0259 ona g\u00f6r\u0259 k\u00f6k\u00fcnd\u0259n yaln\u0131\u015fd\u0131r ki, Albaniya antik v\u0259 ilk orta \u0259sr dini v\u0259 tarixi-co\u011frafi \u0259d\u0259biyyat\u0131nda birm\u0259nal\u0131 olaraq \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259si adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259si kimi xarakteriz\u0259 edil\u0259n v\u0259 m\u00f6vcudlu\u011fu d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 bel\u0259 tan\u0131nan Albaniyan\u0131n m\u00fch\u00fcm m\u0259rk\u0259zi \u0259yal\u0259tini is\u0259 \u201cd\u00fcnyan\u0131n q\u0259rb hiss\u0259si\u201d kimi adland\u0131rmaq v\u0259 bel\u0259 yozmaq, t\u0259bii ki, \u0259sass\u0131zd\u0131r. Moisey Kalankatuklu Albaniyadan b\u0259hs ed\u0259rk\u0259n, onun \u0259razisini, t\u0259bi\u0259tini t\u0259svir ed\u0259rk\u0259n onu \u201c\u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259si\u201d, \u201cbizim \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259miz\u201d adland\u0131r\u0131r [M.Kalankatuklu, I, 6, 9. II, 23, 30, 36, 40. III, 19, 20]. \u0130lk orta \u0259sr yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 Albaniya birm\u0259nal\u0131 olaraq \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259si kimi xarakteriz\u0259 edilmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/RnQnrG.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-21165\" width=\"945\" height=\"717\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/RnQnrG.jpg 800w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/RnQnrG-300x228.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/RnQnrG-150x114.jpg 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/RnQnrG-768x583.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 945px) 100vw, 945px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><br>Albaniyan\u0131n m\u00fch\u00fcm \u0259yal\u0259tl\u0259rind\u0259n olmu\u015f Arsak \u0259yal\u0259ti F.C.M\u0259mm\u0259dova v\u0259 ona istinad ed\u0259n V.Z.Piriyev\u0259 g\u00f6r\u0259 hal-haz\u0131rki Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sini v\u0259 Mil d\u00fcz\u00fcn\u00fcn bir hiss\u0259sini \u0259hat\u0259 edirdi. Onun \u0259razisi on iki x\u0131rda inzibati vahid\u0259 b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015fd\u00fc. Arsak \u0259yal\u0259tind\u0259 Qaraba\u011f\u0131n yerli, q\u0259dim \u0259halisind\u0259n olan qarqarlar, util\u0259r, hunlar, x\u0259z\u0259rl\u0259r, barsill\u0259r v\u0259 s. ya\u015fay\u0131rd\u0131lar [14, 94-95; 8, 40-41].<\/p>\n\n\n\n<p><br>Moisey Kalakatuklunun verdiyi m\u0259lumatlara g\u00f6r\u0259 Ka\u011fank\u0259t (Kaqankat), Divd\u0259kan kimi ya\u015fay\u0131\u015f yerl\u0259ri Utid\u0259 yerl\u0259\u015firdi v\u0259 onlar\u0131n yerl\u0259\u015fdiyi \u0259razi Arsak \u0259yal\u0259tinin B\u00f6y\u00fck Koqman mahal\u0131 il\u0259 qon\u015fu idi [M.Kalankatuklu, I, 26, 27, 28, 30, 33; II, 9, 10]. Moisey Kalankatuklu Divd\u0259kan k\u0259ndinin konkret olaraq T\u0259rt\u0259r \u00e7ay\u0131n\u0131n sahilind\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259sini yazm\u0131\u015fd\u0131r [M.Kalankatuklu, II, 9]. Apar\u0131lm\u0131\u015f t\u0259dqiqatlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 Ka\u011fank\u0259t \u015f\u0259h\u0259ri A\u011fd\u0259r\u0259 rayonunun Umudlu k\u0259ndi yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 arxeoloji abid\u0259l\u0259rd\u0259 \u2013 \u015f\u0259h\u0259r yerind\u0259, Divd\u0259kan k\u0259ndi is\u0259 Xotav\u0259ng m\u0259b\u0259dinin yerl\u0259\u015fdiyi K\u0259lb\u0259c\u0259r rayonu V\u0259ng k\u0259ndi \u0259razisind\u0259 lokalla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r [22, 44-65]. Bel\u0259 bir n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lm\u0259k olur ki, Uti \u0259yal\u0259tinin \u0259razisi T\u0259rt\u0259r\u00e7ay d\u0259r\u0259si boyunca, onun sol sahili boyu \u0259razil\u0259ri d\u0259, indiki K\u0259lb\u0259c\u0259r rayonu V\u0259ng k\u0259ndi daxil olmaqla \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 etmi\u015fdir. Uti \u0259yal\u0259ti bu b\u00f6lg\u0259d\u0259 Arsak \u0259yal\u0259ti il\u0259 T\u0259rt\u0259r \u00e7ay\u0131 vasit\u0259si il\u0259 h\u00fcdudlanm\u0131\u015fd\u0131r. T\u0259rt\u0259r \u00e7ay\u0131n\u0131n sa\u011f sahili boyu \u0259razil\u0259r, el\u0259c\u0259 d\u0259 m\u00fcasir K\u0259lb\u0259c\u0259r rayonunun V\u0259ng k\u0259ndind\u0259n yuxar\u0131da yerl\u0259\u015f\u0259n \u0259razil\u0259r Arsak \u0259yal\u0259tinin \u0259razisi olmu\u015fdur. Burada Arsak \u0259yal\u0259tinin B\u00f6y\u00fck Koqman, Yuxar\u0131 Vaykunik mahallar\u0131 yerl\u0259\u015firdi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Arsak \u0259yal\u0259tinin \u0259razisind\u0259 ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015f \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin v\u0259 el\u0259c\u0259 d\u0259 \u0259yal\u0259tin b\u00f6l\u00fcnd\u00fcy\u00fc inzibati vahidlikl\u0259rin adlar\u0131na Moisey Kalankatuklunun \u201cAlbaniya tarixi\u201dnd\u0259 rast g\u0259linir. \u201cAlabaniya tarixi\u201dnd\u0259n m\u0259lum olur ki, Arsak \u0259yal\u0259tinin Amaras (VII-VIII \u0259srl\u0259rd\u0259 Amaras Habanddan ayr\u0131laraq ayr\u0131ca vilay\u0259t\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir.), Haband, Yuxar\u0131 Vaykunik, Qoqarena, B\u00f6y\u00fck Koqman (Qouyan v\u0259 ya Kolmank), Bercor, Tsri, B\u00f6y\u00fck Arran, B\u00f6y\u00fck Parskank, Qeqam v\u0259 s. kimi vilay\u0259tl\u0259ri olmu\u015fdur ki, bu vilay\u0259tl\u0259r d\u0259 \u00f6z n\u00f6vb\u0259l\u0259rind\u0259 daha ki\u00e7ik inzibati vahidl\u0259r\u0259 \u2013 mahallara b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015fd\u00fcr. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u201cAlbaniya tarixi\u201dnd\u0259 Arsak \u0259yal\u0259tinin B\u00f6y\u00fck Kolmank vilay\u0259tinin Rustak mahal\u0131ndan b\u0259hs edilmi\u015fdir [M.Kalankatuklu, II, 32]. Arsak \u0259yal\u0259tinin vilay\u0259tl\u0259ri haqq\u0131nda \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259n, onlar\u0131n lokalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131ndan dan\u0131\u015fark\u0259n b\u0259hs etmi\u015fik. Arsak \u0259yal\u0259tinin b\u0259zi vilay\u0259tl\u0259ri \u2013 B\u00f6y\u00fck Kolmank, Amaras, Qoqarena\/Qaqarena (ola bilsin ki, Qarqar v\u0259 ya Qarqarlar ad\u0131n\u0131n m\u0259nb\u0259d\u0259 fonetik d\u0259yi\u015fikliy\u0259 m\u0259ruz qalm\u0131\u015f ifad\u0259si. \u2013 C.B.) v\u0259 s. eyni zamanda dini inzibati vahidl\u0259r \u2013 yeparxiyalar olmu\u015flar. Yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n v\u0259 t\u0259dqiqatlardan m\u0259lum olur ki, Albaniyan\u0131n \u0259sas yepiskopluqlar\u0131 Arsak \u0259yal\u0259tind\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur. Arsak \u0259yal\u0259tinin bir \u00e7ox yepiskoplar\u0131 Alban katolikosu k\u00fcrs\u00fcs\u00fcn\u0259 se\u00e7ilmi\u015fl\u0259r. Arsak \u0259yal\u0259ti Albaniyada xristianl\u0131\u011f\u0131n k\u00f6kl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259si v\u0259 yepiskop \u0130srail v\u0259 ba\u015fqalar\u0131n\u0131n simas\u0131nda g\u00f6rk\u0259mli din xadiml\u0259rinin f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdiyi \u0259yal\u0259t kimi se\u00e7ilmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Arsak \u0259yal\u0259ti s\u00fcni suvarmadan istifad\u0259 edil\u0259n \u0259kin\u00e7iliyin y\u00fcks\u0259k inki\u015faf\u0131 il\u0259 f\u0259rql\u0259nmi\u015fdir. \u018fhalisi maldarl\u0131qla, qu\u015f\u00e7uluqla, ar\u00e7\u0131l\u0131qla m\u0259\u015f\u011ful olur, x\u0131rda v\u0259 iribuynuzlu mal-qara saxlay\u0131rd\u0131. Arsak \u2013 Qaraba\u011f cins atlar\u0131 x\u00fcsusi \u015f\u00f6hr\u0259t qazanm\u0131\u015fd\u0131 [14, 94]. Bu fakt da Qaraba\u011fda at\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u0259 x\u00fcsusi yer tutdu\u011funu, Qaraba\u011f atlar\u0131n\u0131n bu d\u00f6vrd\u0259 d\u0259 m\u0259\u015fhur oldu\u011funu t\u0259sdiq edir.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Qaraba\u011f\u0131n ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fc tarixi co\u011frafiyas\u0131ndan b\u0259hs ed\u0259rk\u0259n bir m\u00fch\u00fcm m\u0259qam\u0131 diqq\u0259td\u0259 saxlamaq z\u0259rur\u0259ti vard\u0131r. Bel\u0259 ki, tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri gizl\u0259tm\u0259k v\u0259 saxtala\u015fd\u0131rmaqda usta olan, he\u00e7 bir d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik tarixi olmamas\u0131 m\u00fcqabilind\u0259 saxta \u201cErm\u0259nistan tarixi\u201d yazma\u011f\u0131 v\u0259 \u00e7oxlu sayda saxta ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid etm\u0259kl\u0259 erm\u0259ni m\u00fc\u0259llifl\u0259ri v\u0259 onlar\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rini uyduran erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259ri (daha d\u0259qiqi erm\u0259ni qriqoryan kils\u0259si) Albaniyan\u0131n K\u00fcr \u00e7ay\u0131n\u0131n sa\u011f sahilind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n vilay\u0259tl\u0259rini tutarl\u0131 m\u0259nb\u0259 m\u0259lumatlar\u0131 olmadan \u201cErm\u0259nistan\u0131n \u015f\u0259rq vilay\u0259tl\u0259ri\u201d kimi t\u0259qdim etmi\u015f, m\u00fcxt\u0259lif erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259ri yazm\u0131\u015f olduqlar\u0131 \u00e7oxsayl\u0131 \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259ni d\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015flar. Birm\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, birincisi, n\u0259 antik d\u00f6vrd\u0259, n\u0259 d\u0259 ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Qafqazda, o c\u00fcml\u0259d\u0259n d\u0259 Qafqaz\u0131n b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259sini \u0259hat\u0259 ed\u0259n Albaniyada erm\u0259nil\u0259r toplu \u015f\u0259kild\u0259 bel\u0259 ya\u015fam\u0131rd\u0131lar v\u0259 buran\u0131n yerli \u0259halisi deyildil\u0259r. \u0130kincisi, ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rin verdiyi m\u0259lumatlardan da ayd\u0131n olur ki, erm\u0259nil\u0259r hans\u0131 \u0259razid\u0259, hans\u0131 co\u011frafiyada ya\u015fam\u0131\u015flar. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 qon\u015fu Bizans imperiyas\u0131 \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259rd\u0259n ayr\u0131-ayr\u0131 \u015f\u0259xsl\u0259r m\u00fcxt\u0259lif s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n Albaniyaya g\u0259l\u0259 bil\u0259rdil\u0259r ki, o c\u00fcml\u0259d\u0259n d\u0259 Albaniyadan \u00e7ox-\u00e7ox sonralar xristianl\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul etmi\u015f erm\u0259nil\u0259rin hans\u0131sa din xadimi Alban kils\u0259sin\u0259 g\u0259l\u0259 bil\u0259rdi v\u0259 ya din xadiml\u0259ri aras\u0131nda, kils\u0259l\u0259r aras\u0131nda dini m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 yaz\u0131\u015fmalar ola bil\u0259rdi. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, Qaraba\u011f \u0259razisi, tarixi Arsak v\u0259 Uti \u0259yal\u0259tl\u0259ri n\u0259inki ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, he\u00e7 bir tarixi d\u00f6vrd\u0259 ba\u015fqa, yadelli d\u00f6vl\u0259tin, o c\u00fcml\u0259d\u0259n d\u0259 tarixd\u0259 m\u00f6vcud olmas\u0131 bel\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259 alt\u0131nda olan \u201cErm\u0259nistan d\u00f6vl\u0259ti\u201dnin hakimiyy\u0259ti alt\u0131na d\u00fc\u015fm\u0259mi\u015f, h\u00fcdadlar\u0131 daxilind\u0259 olmam\u0131\u015fd\u0131r. Be\u015fincisi, \u201cErm\u0259nistan v\u0259 ya Armeniya\u201d v\u0259 \u201cerm\u0259nil\u0259r\u201d istilah\u0131 alt\u0131nda tarixd\u0259 ifad\u0259 edil\u0259n \u0259razi v\u0259 xalq\u0131n haylarla he\u00e7 bir \u0259laq\u0259si olmam\u0131\u015fd\u0131r. Haylar bu adlar\u0131 v\u0259 onlar\u0131n tarixini m\u0259nims\u0259yib \u00f6z adlar\u0131na \u00e7\u0131xm\u0131\u015flar. Hans\u0131 ki, burada d\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 qeyd etmi\u015fik ki, q\u0259dim erm\u0259ni dili hesab edil\u0259n qrabar dilinin d\u0259 haylara he\u00e7 bir aidiyy\u0259ti yoxdur. Qrabar dilinin lekisik fondunu \u0259sas\u0259n p\u0259hl\u0259vi, parfiya v\u0259 arami m\u0259n\u015f\u0259li s\u00f6zl\u0259r t\u0259\u015fkil edir. Bel\u0259 bir lekisik fonda malik dilin haylara n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 aidliyi ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Haylar 1937-ci il\u0259 kimi qrabar dilini t\u0259dris ed\u0259r\u0259k \u00f6yr\u0259nmi\u015fl\u0259r. Tarixd\u0259 n\u0259 q\u0259dim erm\u0259ni dili, n\u0259 d\u0259 yeni erm\u0259ni dili m\u00f6vcud olmam\u0131\u015fd\u0131r. \u0130ndiki hay dili nec\u0259dirs\u0259, ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u0259 v\u0259 b\u00fct\u00fcn tarixi d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 d\u0259 el\u0259 olmu\u015fdur. Sad\u0259c\u0259 \u0259srl\u0259r ke\u00e7dikc\u0259 hay dilinin lekisik fonduna xristian istilahlar\u0131 arami dilind\u0259n ke\u00e7mi\u015f, bu dilin t\u0259rkibin\u0259 h\u0259m d\u0259 iranm\u0259n\u015f\u0259li s\u00f6zl\u0259r daxil olmu\u015fdur. <\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/bByB9V-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-21166\" width=\"968\" height=\"1313\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/bByB9V-1.jpg 708w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/bByB9V-1-221x300.jpg 221w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/bByB9V-1-111x150.jpg 111w\" sizes=\"auto, (max-width: 968px) 100vw, 968px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>\u00c7\u00fcnki hay dili el\u0259 bir x\u00fcsusiyy\u0259t\u0259 malikdir ki, he\u00e7 bir vaxt d\u0259yi\u015fmir v\u0259 inki\u015faf etmir, y\u0259ni hay dili daxili qrammatik qurulu\u015funa g\u00f6r\u0259 sintetik dildir v\u0259 bu tip dill\u0259r tarix boyu nec\u0259 varsa el\u0259c\u0259 d\u0259 qal\u0131r. Bir s\u00f6zl\u0259, hay dilinin q\u0259dimi v\u0259 ya yenisi ola bilm\u0259z, q\u0259dim erm\u0259ni dili \u2013 qrabar, m\u00fcasir erm\u0259ni dili \u2013 a\u015fxarabar anlay\u0131\u015flar\u0131 erm\u0259ni dil\u00e7il\u0259rinin uydurmas\u0131d\u0131r. M\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 g\u00f6r\u0259 p\u0259hl\u0259vi-fars dilinin qollar\u0131ndan biri v\u0259 ya dialekti olan analitik-flektiv qurulu\u015flu qrabar\u0131n sintetik qurlu\u015flu a\u015fxarabar erm\u0259ni dili il\u0259 he\u00e7 bir genetik v\u0259 tipoloji \u0259laq\u0259si yoxdur. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, analtik-flektiv qurlu\u015flu dilin sintetik qurlu\u015flu dil\u0259 \u00e7evrilm\u0259si qeyri-m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Sintetik qurlu\u015flu dill\u0259r tarix boyu ta q\u0259dimd\u0259n \u00f6z qurulu\u015funu saxlay\u0131r v\u0259 ba\u015fqa tipoloji qurulu\u015fa ke\u00e7mir. \u201cQrabar dili\u201d adland\u0131r\u0131lan dilin erm\u0259nil\u0259rin q\u0259dim dili olmas\u0131 c\u0259f\u0259ngiyatd\u0131r, erm\u0259nil\u0259rin bel\u0259 bir dili olmay\u0131b, bu dilid\u0259 olan m\u0259nb\u0259l\u0259rin d\u0259 q\u0259ti olaraq erm\u0259nil\u0259r\u0259, daha do\u011frusu haylara he\u00e7 bir aidiyy\u0259ti yoxdur. Qrabar dilinin q\u0259dim erm\u0259ni dili olmas\u0131 fikrini \u201c\u0259sasland\u0131rmaq\u201d \u00fc\u00e7\u00fcn Qraca A\u00e7aryan uzun ill\u0259r boyu apard\u0131\u011f\u0131 t\u0259dqiqatlarda fars dili kimi analitik-flektiv qurulu\u015flu qrabar\u0131n bird\u0259n-bir\u0259 ba\u015fqa qurulu\u015flu a\u015fxarbara (y\u0259ni guya yeni erm\u0259ni dilin\u0259) ke\u00e7m\u0259sinin sirl\u0259rini \u201cara\u015fd\u0131rmaqla\u201d m\u0259\u015f\u011ful olub v\u0259 n\u0259hay\u0259t bel\u0259 bir q\u0259rara g\u0259lib ki, qrabar dili t\u00fcrk (Az\u0259rbaycan) dilinin t\u0259siri il\u0259 analitik-flektiv qurulu\u015fdan aql\u00fctinativ qurulu\u015fa ke\u00e7\u0259r\u0259k \u201ca\u015fxarabarla\u015f\u0131b\u201d. Dil\u00e7ilikd\u0259 bel\u0259 bir prosesin getm\u0259si m\u00fcmk\u00fcn deyildir v\u0259 bu elmi bax\u0131mdan \u0259sass\u0131zd\u0131r. Art\u0131q y\u00fcz ild\u0259n \u00e7oxdur ki, \u201cerm\u0259ni t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131\u201d d\u00fcnyan\u0131 aldadaraq ilk orta \u0259sr orta fars dilinin bir qolunda yaz\u0131lm\u0131\u015f Alban \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131 m\u0259nims\u0259y\u0259r\u0259k \u00f6z adlar\u0131na \u00e7\u0131xma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flar. Utanmadan da b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131 aldadaraq, orta fars dilinin bir qolunu \u201cq\u0259dim erm\u0259ni dili \u2013 qrabar dili\u201d adland\u0131raraq \u00f6z adlar\u0131na \u00e7\u0131xm\u0131\u015flar. Etiraf ed\u0259k ki, ac\u0131nacaql\u0131 olsa da, d\u00fcnya aliml\u0259ri buna inanm\u0131\u015f, tarix\u015f\u00fcnasl\u0131qda ciddi yanl\u0131\u015fl\u0131qlar v\u0259 s\u0259hv konsepsiya \u00f6z\u00fcn\u0259 yer el\u0259mi\u015fdir. B\u00fct\u00fcn bu yanl\u0131\u015fl\u0131qlar\u0131 aradan qald\u0131rmaq, tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri b\u0259rpa etm\u0259k z\u0259rur\u0259ti m\u00fcasir tarix\u00e7il\u0259rin v\u0259 dili\u00e7il\u0259rin \u00fcz\u0259rind\u0259 \u0259n vacib t\u0259xir\u0259sal\u0131nmaz borcdur.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Alban\u015f\u00fcnas F.C.M\u0259mm\u0259dova g\u00f6st\u0259rir ki, erm\u0259nil\u0259rin saxta m\u00fclahiz\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 guya 387-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r Albaniyan\u0131n c\u0259nub s\u0259rh\u0259ddi K\u00fcr \u00e7ay\u0131 boyunca ke\u00e7irmi\u015f, sa\u011f sahild\u0259ki Arsak, Uti, Paytakaran v\u0259 dig\u0259r Alban vilay\u0259tl\u0259ri Erm\u0259nistana m\u0259xsus olub v\u0259 387-ci ild\u0259d\u0259n sonra Albaniyaya qat\u0131l\u0131b. Bi ideya mxitarist M.\u00c7am\u00e7yana m\u0259xsusdur v\u0259 o, h\u0259min m\u00fclahiz\u0259ni h\u0259l\u0259 1787-ci ild\u0259 ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. Sonralar h\u0259min m\u00fclahiz\u0259ni \u0259sasland\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn daha bir ne\u00e7\u0259 c\u0259hd g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdir [14, 106].<\/p>\n\n\n\n<p><br>1963-c\u00fc ild\u0259 S.T.Yeremyan bel\u0259 bir m\u00fclahiz\u0259 ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr ki, Paytakaran e.\u0259. II \u0259srd\u0259 erm\u0259ni \u00e7ar\u0131 I Arta\u015fes t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilmi\u015f, 338-ci ild\u0259k Erm\u0259nistan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 olmu\u015f, yaln\u0131z bundan sonra Albaniyaya qaytar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. K\u00fcr\u00fcn sa\u011f sahilind\u0259ki Arsak v\u0259 Uti vilay\u0259tl\u0259ri is\u0259 lap \u0259vv\u0259ld\u0259n erm\u0259nil\u0259r\u0259 m\u0259xsus olmu\u015f, 387-ci ild\u0259n sonra Albaniyaya qaytar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Dig\u0259r f\u0259rziyy\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259, Arsak v\u0259 Uti e.\u0259. I \u0259srd\u0259 II Tiqran t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olunub Erm\u0259nistana qat\u0131lm\u0131\u015f, 387-ci il m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 iranl\u0131lar v\u0259 romal\u0131lar aras\u0131nda b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. Albaniyan\u0131n Arsak v\u0259 Uti vilay\u0259tl\u0259rinin Erm\u0259nistan\u0131n vilay\u0259tl\u0259ri olmas\u0131 v\u0259 ya onun hakimiyy\u0259ti alt\u0131nda olmas\u0131 kimi m\u00fchakim\u0259 v\u0259 f\u0259rziyy\u0259l\u0259r S.T.Yeremyan, K.B.Trever, A.\u015e.Mnatsakanyan v\u0259 B.Ulubabyana m\u0259xsusdur [14, 106-107]. Albaniyan\u0131n K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131n\u0131n, o c\u00fcml\u0259d\u0259n d\u0259 Qaraba\u011f \u0259razisinin e.\u0259. II \u0259srd\u0259n miladi 387-ci il\u0259 kimi, b\u0259z\u0259n d\u0259 428-ci v\u0259 ya 450-451-ci ill\u0259r\u0259 kimi tarixd\u0259 m\u00f6vcud olmayan, uydurma \u201cB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d\u0131n t\u0259rkibind\u0259 olmas\u0131 c\u0259f\u0259ngiyyat\u0131 \u0259ks\u0259r erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259rinin t\u0259dqiqatlar\u0131n\u0131n ana x\u0259ttini t\u0259\u015fkil etm\u0259kd\u0259dir. T\u0259dqiat\u00e7\u0131 F.C.M\u0259mm\u0259dova yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259ri n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7ir\u0259r\u0259k b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259r olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 faktlarla s\u00fcbuta yetirmi\u015fdir [14, 105-133]. Yunan v\u0259 Roma m\u0259nb\u0259l\u0259ri s\u00fcbut edir ki, II Tiqran Alban torpaqlar\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal etm\u0259mi\u015fdir [14, 108; 19, 154]. F.C.M\u0259mm\u0259dova onu da s\u00fcbut etmi\u015fdir ki, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, tarixd\u0259 387-ci il m\u00fcqavil\u0259si olmam\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 bel\u0259 bir m\u00fcqavil\u0259nin olmas\u0131 haqq\u0131nda m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 he\u00e7 bir m\u0259lumat yoxdur. Bu yaln\u0131z erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259rinin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 yer alm\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 onlar\u0131n uydurmas\u0131d\u0131r [14, 116]. M\u00fcasir Qaraba\u011f \u0259razisi, Albaniyan\u0131n tarixi Arsak v\u0259 Uti \u0259yal\u0259tl\u0259ri b\u00fct\u00fcn tarixi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Albaniyan\u0131n h\u00fcdudlar\u0131 daxilind\u0259 olmu\u015fdur. Bu torpaqlar Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin tarixi-etnik torpaqlar\u0131 olmu\u015f, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u0259cdad\u0131 burada minillikl\u0259r boyu maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259t yaratm\u0131\u015f v\u0259 onun da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 olmu\u015flar.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"960\" height=\"637\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/bByBEV.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-21167\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/bByBEV.jpg 960w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/bByBEV-300x199.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/bByBEV-150x100.jpg 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/bByBEV-768x510.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 960px) 100vw, 960px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><br>Erk\u0259n \u0259r\u0259bdilli qaynaqlar\u0131n yarad\u0131c\u0131lar\u0131ndan biri kimi xarkteriz\u0259 olunan \u018fhm\u0259d \u0259l-B\u0259lazurinin \u201cKitab f\u00fcth \u0259l-buld\u0259n\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 \u0259r\u0259b s\u0259rk\u0259rd\u0259si Salman ibn R\u0259biyy\u0259 \u0259l-B\u0259hilinin komandanl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda \u0259r\u0259b qo\u015funlar\u0131n\u0131n x\u0259lif\u0259 Osman\u0131n \u0259mri il\u0259 Arrana y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc haqq\u0131nda b\u0259hs ed\u0259rk\u0259n g\u00f6st\u0259rir ki, Beyl\u0259qandan sonra Salman B\u0259rd\u0259y\u0259 g\u0259ldi, T\u0259rt\u0259r \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259 d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259 sald\u0131. B\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 daxil olduqdan sonra, onun atl\u0131 qo\u015funlar\u0131 Arran\u0131n Sakasen, Meskean (Meskuenk), Uti, Mesiran (Mesaran-M\u0259s\u0259ran), Xarxilyan (Xarcilan), T\u0259b\u0259r (Tsri) v\u0259 ba\u015fqa vilay\u0259tl\u0259rini tutdu [20, 22-23; 11, 69]. Bu adlar\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n vilay\u0259tl\u0259r \u0259r\u0259b i\u015f\u011fallar\u0131ndan sonra \u0259r\u0259bdilli m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 adlar\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n Qaraba\u011f b\u00f6lg\u0259sinin mahallar\u0131 idi.<br>\u018fr\u0259b m\u0259nb\u0259l\u0259ri (\u0259l-B\u0259lazuri, \u0259l-Y\u0259qubi v\u0259 s.) Arran\u0131n \u0259r\u0259bl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilmi\u015f vilay\u0259tl\u0259rind\u0259n \u0259l-Miskuan\u0131n (Meskuenkin), \u0259l-M\u0259siran\u0131n (Mesiran\u0131n), Utikin (Utinin) v\u0259 ba\u015fqalar\u0131n\u0131n adlar\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kirl\u0259r. Bunlardan \u0259l-Miskuan K.V.Trever t\u0259r\u0259find\u0259n Qaraba\u011f\u0131n A\u011fd\u0259r\u0259 rayonu \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015fdirilir v\u0259 \u201calbanlar\u0131n t\u0259p\u0259li, me\u015f\u0259li diyar\u0131\u201d Meskuenkl\u0259, \u0259l-M\u0259siran is\u0259 vaxtil\u0259 indiki A\u011fdam v\u0259 A\u011fd\u0259r\u0259 \u0259razisinin bir hiss\u0259sini tutan alban vilay\u0259ti Mesaranla eynil\u0259\u015fdirilir [21, 78-79; 22, 29-30].<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bel\u0259likl\u0259, Qaraba\u011f\u0131n m\u00fcasir B\u0259rd\u0259, T\u0259rt\u0259r rayonlar\u0131n\u0131n \u0259razisi, A\u011fd\u0259r\u0259, K\u0259lb\u0259c\u0259r, A\u011fdam v\u0259 A\u011fcab\u0259di rayonlar\u0131n\u0131n \u0259razisinin bir hiss\u0259si tarixi Uti \u0259yal\u0259tinin, h\u0259min rayonlar\u0131n dig\u0259r hiss\u0259si, F\u00fczuli, C\u0259bray\u0131l, Qubadl\u0131, Z\u0259ngilan, La\u00e7\u0131n rayonlar\u0131n\u0131n \u0259razisi, el\u0259c\u0259 d\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f \u0259razisi Arsak \u0259yal\u0259tinin h\u00fcdudlar\u0131na daxil idi. M\u00fcasir Yevlax rayonunun K\u00fcr \u00e7ay\u0131n\u0131n sa\u011f sahilind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n v\u0259 B\u0259rd\u0259 rayonuna yax\u0131n \u0259razisi d\u0259 Utinin vilay\u0259tinin \u0259razisin\u0259 daxil olmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u0130stiad\u0259 edilmi\u015f \u0259d\u0259biyyat:<\/p>\n\n\n\n<p><br>1. Qaraba\u011fnam\u0259l\u0259r (3 kitabda), III kitab, (t\u0259rtib\u00e7i v\u0259 son s\u00f6z\u00fcn m\u00fc\u0259llifi N.F.Axundovdur.) Bak\u0131, \u015e\u0259rq-Q\u0259rb n\u0259\u015friyyat\u0131, 2006, 248 s.<br>2. S\u0259diyev \u015e.M. Qaraba\u011f\u0131n m\u0259nas\u0131. \/\/ \u201cElm v\u0259 H\u0259yat\u201d jurnal\u0131, \u21163, Bak\u0131 1963, s.15.<br>3. Mahmudov Y.M., \u015e\u00fck\u00fcrov K.K. Qaraba\u011f: real tarix, faktlar, s\u0259n\u0259dl\u0259r. Bak\u0131, T\u0259hsil n\u0259\u015friyyat\u0131, 2005, 380 s.<br>4. Qeybullayev Q.\u018f. Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl\u00fc tarixind\u0259n. Bak\u0131, Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t N\u0259\u015friyyat\u0131, 1994, 248 s.<br>5. Qeybullayev Q.\u018f. Qaraba\u011f (etnik v\u0259 siyasi tarixin\u0259 dair) Bak\u0131, Elm, 1990, 236 s.<br>6. Qaraba\u011fl\u0131 (M\u0259mm\u0259dov) A.B. Qaraba\u011f, onun q\u0259dim tayfalar\u0131 v\u0259 toponiml\u0259ri. Bak\u0131, M\u00fct\u0259rcim n\u0259\u015friyyat\u0131, 2008, 480 s.<br>7. Piriyev V.Z. Az\u0259rbaycan XIII-XIV \u0259srl\u0259rd\u0259. Bak\u0131, Nurlan n\u0259\u015friyyat\u0131, 2003, 458 s.<br>8. Piriyev V.Z. Az\u0259rbaycan\u0131n tarixi-siyasi co\u011frafiyas\u0131, Bak\u0131, \u201cM\u00fc\u0259llim\u201d n\u0259\u015friyyat\u0131, 2006, 148 s.<br>9. G\u00f6y\u00fc\u015fov R.B. Qaraba\u011f\u0131n ke\u00e7mi\u015fin\u0259 s\u0259yah\u0259t. Bak\u0131, Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t N\u0259\u015friyyat\u0131, 1993. 83 s.<br>10. \u0413\u0435\u0439\u0431\u0443\u043b\u043b\u0430\u0435\u0432 \u0413.\u0410. \u0422\u043e\u043f\u043e\u043d\u0438\u043c\u0438\u044f \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0430. \u0411\u0430\u043a\u0443, \u042d\u043b\u043c, 1986, 192 \u0441.<br>11. Az\u0259rbaycan tarixi \u00fczr\u0259 qaynaqlar (S.\u018fliyarov v\u0259 Y.Mahmudovun redakt\u0259sil\u0259), Bak\u0131, Az\u0259rbaycan Universiteti n\u0259\u015friyyat\u0131, 1989, 328 s.<br>12. \u0414\u0430\u0432\u0440\u0438\u0436\u0435\u0446\u0438 \u0410\u0440\u0430\u043a\u0435\u043b. \u041a\u043d\u0438\u0433\u0430 \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438. (\u043f\u0435\u0440\u0435\u0432\u043e\u0434 \u041b.\u0410.\u0425\u0430\u043d\u043b\u0430\u0440\u044f\u043d\u0430), \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430, \u041d\u0430\u0443\u043a\u0430, 1973, 410 \u0441.<br>13. Y\u00fczba\u015fov R.M., \u018fliyev K.H., S\u0259diyev \u015e.M. Az\u0259rbaycan\u0131n co\u011frafi adlar\u0131 (o\u00e7erkl\u0259r). Bak\u0131, Maarif n\u0259\u015friyyat\u0131, 1972, 100 s.<br>14. M\u0259mm\u0259dova F.C. Az\u0259rbaycan\u0131n (Albaniyan\u0131n) siyasi tarixi v\u0259 tarixi co\u011frafiyas\u0131. Bak\u0131, Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t N\u0259\u015friyyat\u0131, 1993, 262 s.<br>15. Xaqani \u018fd\u0259bo\u011flu (Rzaquliyev) Unudulmu\u015f Turan\u0131n \u00e7\u00f6l \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259ri. Bak\u0131, Nurlan n\u0259\u015friyyat\u0131, 2006, 558 s.<br>16. C\u0259m\u015fidov \u015e.A. \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud kitab\u0131\u201dnda co\u011frafi m\u00fchit. \/\/ D\u0259d\u0259 Qorqud d\u00fcnyas\u0131 (M\u0259qal\u0259l\u0259r), Bak\u0131, \u00d6nd\u0259r n\u0259\u015friyyat\u0131, 2004, s.109-124.<br>17. \u018fliyev \u0130.H. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f: Tarix. Faktlar. Hadis\u0259l\u0259r. Bak\u0131, Elm, 1989, 120 s.<br>18. Kalankatuklu M. Albaniya tarixi. Mxitar Qo\u015f. Alban salnam\u0259si. (M\u00fcq\u0259ddim\u0259, t\u0259rc\u00fcm\u0259, qeyd v\u0259 \u015f\u0259rhl\u0259r akademik Ziya B\u00fcnyadovundur.), Bak\u0131, Elm, 1993, 270 s.<br>19. Az\u0259rbaycan tarixi (\u0259n q\u0259dim zamanlardan XX \u0259sr\u0259d\u0259k), Z.M.B\u00fcnyadov v\u0259 Y.B.Yusifovun redakt\u0259sil\u0259, I cild, Bak\u0131, Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t N\u0259\u015friyyat\u0131, 1994, 688 s.<br>20. \u0130bn \u0259l-\u018fsir. \u018fl-kamil fi-t-tarix. (T\u0259rc\u00fcm\u0259 Muxtar \u018ff\u0259ndizad\u0259nindir.) Bak\u0131, Az\u0259rbayan SSR EA n\u0259\u015friyyat\u0131, 1959, 216 s.<br>21. V\u0259lixanl\u0131 N. M. \u018fr\u0259b xilaf\u0259ti v\u0259 Az\u0259rbaycan. Bak\u0131, Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t N\u0259\u015friyyat\u0131, 1993, 157 s.<br>22. Ba\u011f\u0131rzad\u0259 C.V. A\u011fd\u0259r\u0259 IV \u2013 XIII \u0259srl\u0259rd\u0259 (tarixi-arxeoloji t\u0259dqiqat), Bak\u0131, Elm v\u0259 t\u0259hsil n\u0259\u015friyyat\u0131, 2014, 126 s.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Cavid V\u0259kil o\u011flu Ba\u011f\u0131rzad\u0259G\u0259nc\u0259 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin Az\u0259rbaycan tarixikafedras\u0131n\u0131n dosenti, tarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktorucavid.bagirzade@gdu.edu.az (M\u0259nb\u0259 m\u0259lumatlar\u0131 v\u0259 tarixi-arxeoloji t\u0259dqiqatlar \u0259sas\u0131nda) (\u018fvv\u0259li: https:\/\/fedai.az\/?p=21105) T\u0259sad\u00fcfi deyil ki,<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":21168,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-21161","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21161","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=21161"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21161\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21169,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21161\/revisions\/21169"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/21168"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=21161"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=21161"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=21161"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}