{"id":24764,"date":"2020-12-29T01:53:15","date_gmt":"2020-12-28T21:53:15","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=24764"},"modified":"2020-12-29T01:53:18","modified_gmt":"2020-12-28T21:53:18","slug":"az%c9%99rbaycan-tarixinin-qarqar-tayfasi-v%c9%99-alban-%c9%99lifbasi-problemi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=24764","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycan tarixinin Qarqar tayfas\u0131 v\u0259 Alban \u0259lifbas\u0131 problemi"},"content":{"rendered":"\n<div class=\"wp-block-media-text alignwide is-stacked-on-mobile\" style=\"grid-template-columns:27% auto\"><figure class=\"wp-block-media-text__media\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"508\" height=\"789\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/128572096_2915272005409642_4241765000346304747_n.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-24765 size-full\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/128572096_2915272005409642_4241765000346304747_n.jpg 508w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/128572096_2915272005409642_4241765000346304747_n-193x300.jpg 193w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/128572096_2915272005409642_4241765000346304747_n-97x150.jpg 97w\" sizes=\"auto, (max-width: 508px) 100vw, 508px\" \/><\/figure><div class=\"wp-block-media-text__content\">\n<p class=\"has-large-font-size\"><strong>Tofiq \u018fzizb\u0259yli<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>Tarix\u00e7i, arxeoloq<\/em><\/strong><\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n<p><strong>Alban \u0259lifbas\u0131 haqq\u0131nda q\u0131sa m\u0259lumat. \u0130tmi\u015f hesab edil\u0259n 52 h\u0259rfd\u0259n ibar\u0259t Alban \u0259lifbas\u0131n\u0131 1937 \u2013 ci ild\u0259 g\u00fcrc\u00fc alimi \u0130lya Abuladze Matenadaranda 1442 \u2013 ci ild\u0259 yazilm\u0131\u015f MS 7117 \u015fifr\u0259li erm\u0259nic\u0259 bir \u0259lyazmas\u0131da tapm\u0131\u015fd\u0131r. Alban \u0259lifbas\u0131 10 sait v\u0259 42 samit h\u0259rfd\u0259n ibar\u0259tdir. Az\u0259rbaycanda bu \u0259lifba il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f yaz\u0131lar 1948 \u2013 1952 &#8212; ci ill\u0259rd\u0259 Ming\u0259\u00e7evird\u0259 apar\u0131lm\u0131\u015f arxeoloji qaz\u0131nt\u0131lar zaman\u0131 a\u015fkar edilmi\u015fdir v\u0259 8 \u0259d\u0259ddir. <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Onlardan \u0259n b\u00f6y\u00fcy\u00fc V \u2013 VI \u0259sr\u0259 aid Alban xristian m\u0259b\u0259dinin mehrab\u0131ndak\u0131 da\u015f l\u00f6vh\u0259nin \u00fcz\u0259rind\u0259dir v\u0259 bu yaz\u0131 56 h\u0259rfd\u0259n ibar\u0259tdir. Dig\u0259r yaz\u0131lar gil \u015famdanlar v\u0259 k\u00fcp q\u0131r\u0131qlar\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259dir. Bu yaz\u0131lar\u0131n oxunmas\u0131na mane olan \u0259sas s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n biri d\u0259, onlar\u0131n \u00e7ox q\u0131sa v\u0259 b\u0259zi h\u0259rfl\u0259rin z\u0259d\u0259li olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p> <strong>Az\u0259rbaycan aliml\u0259ri Alban \u0259lifbas\u0131n\u0131n m\u0259n\u015f\u0259yi haqq\u0131nda.<\/strong> <\/p>\n\n\n\n<p>Firudin A\u011fas\u0131o\u011flu: ,,Hay tarix\u00e7il\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, hay, g\u00fcrc\u00fc v\u0259 alban \u0259lifbalar\u0131n\u0131 g\u00fcya Mesrop Ma\u015ftos yaratm\u0131\u015fd\u0131r. G\u00fcrc\u00fc \u0259lifbas\u0131n\u0131n aramey \u0259lifbas\u0131 \u0259sas\u0131nda formala\u015fmas\u0131 b\u0259llidir. Hay \u0259lifbas\u0131 da aramey \u2013 yunan v\u0259 t\u00fcrk runik \u0259lifbalar\u0131n\u0131n qar\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131ndan yaran\u0131b. Ma\u015ftosun xidm\u0259ti bundad\u0131r ki, kalliqraf yunan Rufanla birlikd\u0259 hay \u0259lifbas\u0131n\u0131n h\u0259rfl\u0259rini \u0259vv\u0259lki \u0259lifbalara nisb\u0259t\u0259n daha uyumlu bi\u00e7im\u0259 salm\u0131\u015fd\u0131r. O ki, qald\u0131 alban \u0259lifbas\u0131na, sad\u0259c\u0259 bu, hay tarix\u00e7il\u0259rinin uydurmas\u0131, sonrak\u0131 hay \u015f\u0259rh\u00e7il\u0259rinin yozumu v\u0259 yanl\u0131\u015f t\u0259rc\u00fcm\u0259l\u0259rin n\u0259tic\u0259sind\u0259 ortaya at\u0131lm\u0131\u015f qondarma bir fikirdir\u201d (<strong>F. A\u011fas\u0131o\u011flu. Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin \u0130slamaq\u0259d\u0259r tarixi. I bitik. Bak\u0131 \u2013 2014, s. 161 \u2013 162)<\/strong>. <\/p>\n\n\n\n<p>Yusif Yusifov: ,,Son t\u0259dqiqatlar g\u00f6st\u0259rir ki, bu \u0259lifba erm\u0259ni v\u0259 g\u00fcrc\u00fc \u0259lifbalar\u0131n\u0131n i\u015far\u0259l\u0259ri \u0259sas\u0131nda t\u0259rtib olunmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p> &#8230; B\u0259zi t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar m\u00fcvafiq (52 i\u015far\u0259lik) \u0259lifban\u0131n albanlara m\u0259nsub oldu\u011funu s\u00f6yl\u0259mi\u015fl\u0259r. B\u0259zil\u0259ri is\u0259 bu fakt\u0131 inkar edirl\u0259r. Do\u011furdan da, h\u0259min \u0259lifba il\u0259 alban v\u0259 qarqarlar\u0131n \u0259lifbas\u0131 aras\u0131nda y\u0259qin ki, he\u00e7 bir \u0259laq\u0259 yoxdur\u201d<strong> (Az\u0259rbaycan tarixi. Ali m\u0259kt\u0259bl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259rslik. Bak\u0131 &#8212; 1994, s. 219)<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<p> F\u0259rid\u0259 M\u0259mm\u0259dova: ,,V \u0259srin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131nda arami qrafikas\u0131 \u0259sas\u0131nda alban yaz\u0131s\u0131 &#8212; \u0259lifbas\u0131 t\u0259kmill\u0259\u015fdirildi. Antik m\u00fc\u0259llifl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, albanlar h\u0259l\u0259 e. \u0259. I \u0259srd\u0259 \u00f6z yaz\u0131lar\u0131ndan istifad\u0259 edirdil\u0259r. V y\u00fczilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 t\u0259kmill\u0259\u015fdirilmi\u015f 52 fonemli alban \u0259lifbas\u0131 f\u0131\u015f\u0131lt\u0131l\u0131 v\u0259 bo\u011faz s\u0259sl\u0259ri il\u0259 z\u0259ngin idi\u201d<strong> (Az\u0259rbaycan tarixi. Yeddi cildd\u0259. II cild. Bak\u0131 \u2013 2007, s. 127).<\/strong> <\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259lumat \u00fc\u00e7\u00fcn dey\u0259k ki, Finikiya \u0259lifbas\u0131 \u0259sas\u0131nda yarad\u0131lm\u0131\u015f Arami \u0259lifbas\u0131 yaln\u0131z samit s\u0259sl\u0259ri ifad\u0259 ed\u0259n 22, Yunan \u0259lifbas\u0131 24, G\u00fcrc\u00fc v\u0259 Hay \u0259lifbalar\u0131 is\u0259 38 h\u0259rfd\u0259n ibar\u0259tdir. Alban \u0259lifbas\u0131 haqq\u0131nda yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259ki \u0259sas m\u0259lumatlar v\u0259 onlardan \u00e7\u0131xan n\u0259tic\u0259l\u0259r. \u00d6z\u00fcnd\u0259n \u0259vv\u0259lki m\u00fc\u0259llifl\u0259rin verdiyi m\u0259lumatlarla tan\u0131\u015f olan Moisey Kalankatuklu ,,Alban tarixi\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131r: ,,XVI f\u0259sil. Mesropun Albaniya \u00e7ar\u0131 Arsvagenin yan\u0131na g\u0259lm\u0259si, burada \u0259lifban\u0131 t\u0259kmil etm\u0259si, m\u0259kt\u0259bl\u0259ri yenid\u0259n a\u00e7mas\u0131, \u00f6lk\u0259d\u0259 qalm\u0131\u015f b\u00fctp\u0259r\u0259st m\u0259zh\u0259bl\u0259rin k\u00f6k\u00fcn\u00fcn k\u0259silm\u0259si v\u0259 Albaniyada xa\u00e7p\u0259r\u0259stliyin m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259si.<\/p>\n\n\n\n<p> &#8230; Albaniyaya, bizim patriarx\u0131m\u0131z Yeremiya v\u0259 \u00e7ar\u0131m\u0131z Arsvagenin yan\u0131na h\u0259min Mesrop g\u0259ldi. Onlar\u0131n h\u0259r ikisi (Arsvagen v\u0259 Yeremiya) ona maarif\u00e7ilik f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259y\u0259 raz\u0131l\u0131q verib (o, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Ruhun k\u00f6m\u0259yi il\u0259 erm\u0259ni v\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259r\u0259 \u0259lifba yarad\u0131b) v\u0259 m\u0259muniyy\u0259tl\u0259 ona \u015fagirdliy\u0259 f\u0259ras\u0259tli g\u0259ncl\u0259ri t\u0259hkim etdil\u0259r. Onlar S\u00fcnikd\u0259n (Z\u0259ng\u0259zurdan) B\u0259ncamin adl\u0131 t\u0259rc\u00fcm\u0259\u00e7ini d\u0259v\u0259t etdil\u0259r v\u0259 onu S\u00fcnikin g\u0259nc knyaz\u0131 Vasaq yepiskop Ananiyan\u0131n xahi\u015fi il\u0259 Albaniyaya g\u00f6nd\u0259rdi. Onlar Mesropun yan\u0131na g\u0259lib, onunla birlikd\u0259 q\u0131rtlaq, qaba, barbar v\u0259 \u00e7\u0259tin s\u0259sl\u0259n\u0259n qarqar dilinin \u0259lifbas\u0131n\u0131 yaratd\u0131lar. Bundan sonra Ma\u015ftos, burada \u00f6z \u015fagirdi Yovnatan\u0131 dini q\u0259yyum v\u0259zif\u0259sind\u0259 qoyub v\u0259 \u00e7ar saray\u0131na ke\u015fi\u015fl\u0259r t\u0259yin edib, Erm\u0259niyy\u0259y\u0259 qay\u0131d\u0131r\u201d (<strong>Moisey Kalankatuklu. Albaniya tarixi. Bak\u0131 \u2013 1993, s. 32 \u2013 33<\/strong>). <\/p>\n\n\n\n<p>F. A\u011fas\u0131o\u011flu M. Xorenatsinin Qarqar \u0259lifbas\u0131n\u0131n yaranmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 verdiyi \u00e7ox qiym\u0259tli bu m\u0259lumat\u0131 \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131b, ona verdiyi \u015f\u0259rhl\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck bir i\u015f g\u00f6r\u0259r\u0259k yaz\u0131r: ,,B\u00fct\u00fcn ehtimal v\u0259 g\u00fcmanlar\u0131 bir t\u0259r\u0259f\u0259 qoyub, \u0259sas m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259, hay tarixinin atas\u0131 say\u0131lan M. Xorenatsinin ilkin m\u0259tnin\u0259 qay\u0131d\u0131b, buradak\u0131 s\u00f6zl\u0259r\u0259 baxaq: <strong>Ste\u011fts n\u015fanaqirs kokordaxos a\u011fxazur xjakan xetsbekazunin aynorik qarqaratsvots lezun. <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Bu c\u00fcml\u0259nin q\u0259dim haycadan h\u0259rfi t\u0259rc\u00fcm\u0259si bel\u0259dir: <strong>,,bo\u011fazda dan\u0131\u015fan yabani a\u011fx\u0259z\u0259r pozuq \u0259lifbas\u0131n\u0131 qarqarlar\u0131n dilin\u0259 uy\u011fun d\u00fcz\u0259ltdi\u201d<\/strong> <strong>(F. A\u011fas\u0131o\u011flu. Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin \u0130slamaq\u0259d\u0259r tarixi. I bitik. s. 164). <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259ki bu m\u0259lumatlardan bel\u0259 bir n\u0259tic\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r ki, Mesrop Ma\u015ftosun yaratd\u0131\u011f\u0131 bu \u0259lifba Albaniya d\u00f6vl\u0259tinin yarad\u0131c\u0131s\u0131 Alban tayfas\u0131n\u0131n dilinin yox, Albaniyaya k\u0259nardan g\u0259lmi\u015f Qarqar tayfas\u0131n\u0131n qafqazdilli hiss\u0259sinin dilinin \u0259lifbas\u0131d\u0131r. M. Ma\u015ftos bu \u0259lifban\u0131 h\u0259min vaxt t\u00fcrk Alban tayfas\u0131n\u0131n da istifad\u0259 etdiyi A\u011f x\u0259z\u0259rl\u0259rin \u0259lifbas\u0131na Qarqar tayfas\u0131n\u0131n dilin\u0259 m\u0259xsus bo\u011faz s\u0259sl\u0259rini ifad\u0259 ed\u0259n h\u0259rfl\u0259ri \u0259lav\u0259 etm\u0259kl\u0259 d\u00fcz\u0259ltmi\u015fdir. M. Ma\u015ftosun bu \u0259lifban\u0131 d\u00fcz\u0259ltm\u0259kd\u0259 yegan\u0259 m\u0259qs\u0259di, qarqarlar v\u0259 dig\u0259r qafqazdilli tayfalar aras\u0131nda Xristianl\u0131\u011f\u0131 geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 yaymaqdan \u00f6tr\u00fc Xristian dinin\u0259 aid kitablar\u0131n onlar\u0131n dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259sin\u0259, t\u0259bli\u011fin\u0259 v\u0259 m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 t\u0259drisin\u0259 nail olmaq olmu\u015fdur. Bel\u0259likl\u0259, elmd\u0259 Alban \u0259lifbas\u0131 ad\u0131 alm\u0131\u015f bu \u0259lifban\u0131n h\u0259qiqi tarixi ad\u0131 Q a r q a r  \u0259 l i f b a s \u0131 d \u0131 r v\u0259 bel\u0259 d\u0259 adland\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. <\/p>\n\n\n\n<p><strong>P.S. Mesrop Ma\u015ftots bir erm\u0259ni uydurmas\u0131d\u0131r. Yaz\u0131lar runik (t\u00fcrk), arami v\u0259 h\u0259b\u0259\u015f \u0259lifbalar\u0131 \u0259sas\u0131nda yarad\u0131l\u0131b. \u018flifbaya erm\u0259ni iddialar\u0131n\u0131 he\u00e7 bir tarixi yaz\u0131 n\u00fcmun\u0259si t\u0259sdiql\u0259mir. Alban \u0259lifbas\u0131nda da runik \u0259lifban\u0131n i\u015far\u0259l\u0259ri \u00fcst\u00fcnl\u00fck t\u0259\u015fkil edir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-1 is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"750\" height=\"476\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/1407391777272441233-1.jpg\" alt=\"\" data-id=\"24766\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=24766\" class=\"wp-image-24766\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/1407391777272441233-1.jpg 750w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/1407391777272441233-1-300x190.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/1407391777272441233-1-150x95.jpg 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/1407391777272441233-1-115x73.jpg 115w\" sizes=\"auto, (max-width: 750px) 100vw, 750px\" \/><\/figure><\/li><\/ul><figcaption class=\"blocks-gallery-caption\"><strong>Alban \u0259lifbas\u0131yla yaz\u0131lm\u0131\u015f yaz\u0131<\/strong><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/Caucasian_Albanian_Palimpstet.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-24767\" width=\"1036\" height=\"1392\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/Caucasian_Albanian_Palimpstet.png 437w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/Caucasian_Albanian_Palimpstet-223x300.png 223w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/Caucasian_Albanian_Palimpstet-112x150.png 112w\" sizes=\"auto, (max-width: 1036px) 100vw, 1036px\" \/><figcaption><strong>Runik T\u00fcrk yaz\u0131lar\u0131<\/strong><\/figcaption><\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Tofiq \u018fzizb\u0259yli Tarix\u00e7i, arxeoloq Alban \u0259lifbas\u0131 haqq\u0131nda q\u0131sa m\u0259lumat. \u0130tmi\u015f hesab edil\u0259n 52 h\u0259rfd\u0259n ibar\u0259t Alban \u0259lifbas\u0131n\u0131 1937 \u2013 ci ild\u0259 g\u00fcrc\u00fc alimi \u0130lya<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":24769,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-24764","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/24764","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=24764"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/24764\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":24770,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/24764\/revisions\/24770"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/24769"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=24764"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=24764"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=24764"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}