{"id":2524,"date":"2020-03-14T15:17:52","date_gmt":"2020-03-14T11:17:52","guid":{"rendered":"http:\/\/fedai.az\/?p=2524"},"modified":"2020-03-14T15:18:23","modified_gmt":"2020-03-14T11:18:23","slug":"koronavirus-pandemiya-elan-edilm%c9%99si-n%c9%99-dem%c9%99kdir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=2524","title":{"rendered":"Koronavirus: pandemiya elan edilm\u0259si n\u0259 dem\u0259kdir?"},"content":{"rendered":"\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\"><p>Pandemiya elan olunanda h\u00f6kum\u0259tl\u0259r v\u0259 \u0259hali n\u0259 etm\u0259lidir &#8212; icmal<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n<p>Mart\u0131n 11-d\u0259 ax\u015fam \u00dcmumd\u00fcnya S\u0259hiyy\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131 (\u00dcST) COVID-19&nbsp;<a href=\"https:\/\/jam-news.net\/category\/theme-pages-az\/koronavirus\/?lang=az-AZ\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">koronavirusunun<\/a>&nbsp;qlobal pandemiyas\u0131 haqda elan edib.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130ndiy\u0259 q\u0259d\u0259r virusun d\u00fcnyaya s\u00fcr\u0259tl\u0259 yay\u0131lmas\u0131 r\u0259sm\u0259n epidemiya adland\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>COVID-19 d\u00fcnyaya c\u0259mi \u00fc\u00e7 ay \u0259vv\u0259l m\u0259lum olub, amma mart\u0131n 11-\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada 121 min n\u0259f\u0259rd\u0259n \u00e7ox insan bu virusa yoluxub.<\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>\u201cSon iki h\u0259ft\u0259 \u0259rzind\u0259 \u00c7in h\u00fcdudlar\u0131ndan k\u0259narda yoluxma hallar\u0131 13 d\u0259f\u0259 \u00e7oxal\u0131b, \u0259hat\u0259 olunan \u00f6lk\u0259l\u0259r is\u0259 \u00fc\u00e7qat art\u0131b\u201d<\/em><\/strong>, \u2013 \u00dcST-\u00fcn ba\u015f direktoru h\u0259kim Tedros Adxanom Qebreyesus mart\u0131pn 11-d\u0259 Cenevr\u0259d\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n q\u0259rargah\u0131nda ke\u00e7iril\u0259n m\u0259tbuat konfrans\u0131nda deyib.<\/p>\n\n\n\n<p>O, v\u0259ziyy\u0259tin iki x\u00fcsusiyy\u0259tini qeyd edib:<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cBiz daha \u0259vv\u0259l he\u00e7 vaxt koronavirusun do\u011furdu\u011fu pandemiya g\u00f6rm\u0259mi\u015fik. V\u0259 biz daha \u0259vv\u0259l he\u00e7 vaxt n\u0259zar\u0259t alt\u0131nda saxlan\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olan pandemiya g\u00f6rm\u0259mi\u015fik\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>\u00dcST r\u0259hb\u0259ri deyib ki, bir ne\u00e7\u0259 \u00f6lk\u0259 epidemiyan\u0131 n\u0259zar\u0259td\u0259 saxlaya bildiyini n\u00fcmayi\u015f etdirib.<\/p>\n\n\n\n<p>Amma eyni zamanda virusun yay\u0131lmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn kifay\u0259t q\u0259d\u0259r s\u00fcr\u0259tli v\u0259 ya kifay\u0259t q\u0259d\u0259r radikal add\u0131mlar ata bilm\u0259y\u0259n bir \u00e7ox d\u00fcnya liderl\u0259rinin \u00fcnvan\u0131na kifay\u0259t q\u0259d\u0259r s\u0259rt fikir s\u0259sl\u0259ndirib.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00dcST r\u0259hb\u0259ri bildirib ki, t\u0259\u015fkilat&nbsp;<em>\u201cucadan v\u0259 ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 ham\u0131ya h\u0259y\u0259can siqnal\u0131 haqda bildirir\u201d:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cN\u00f6vb\u0259ti g\u00fcnl\u0259rd\u0259 v\u0259 h\u0259ft\u0259l\u0259rd\u0259 biz x\u0259st\u0259lik hallar\u0131n\u0131n, \u00f6l\u00fcml\u0259rin v\u0259 \u0259hat\u0259 olunan \u00f6lk\u0259l\u0259rin artaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6zl\u0259yirik\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Amma bununla bel\u0259 o vur\u011fulay\u0131b ki,&nbsp;<strong>\u201c\u015f\u00fcbh\u0259siz b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259l\u0259r h\u0259l\u0259 d\u0259 bu pandemiyan\u0131n gedi\u015fat\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015f\u0259 bil\u0259r\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\"><strong>Pandemiya, partlay\u0131\u015f v\u0259 epidemiya aras\u0131nda f\u0259rq n\u0259dir?<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<p>Beyn\u0259lxaq epidemiologiyada ad\u0259t\u0259n \u00fc\u00e7 termind\u0259n istifad\u0259 olunur: x\u0259st\u0259liyin partlay\u0131\u015f\u0131, epidemiya v\u0259 pandemiya.<\/p>\n\n\n\n<p>Beyn\u0259lxalq m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r bildirirl\u0259r ki, bu \u00fc\u015f ssenari aras\u0131nda f\u0259rq ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 x\u0259st\u0259liyin yay\u0131lma miqyas\u0131ndan ibar\u0259tdir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Texas Universitetinin epidemiologiya kafedras\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri h\u0259kim Rebekka Fi\u015fer&nbsp;<\/strong><a href=\"https:\/\/edition.cnn.com\/2020\/03\/11\/health\/coronavirus-pandemic-world-health-organization\/index.html\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\"><strong>CNN<\/strong><\/a><strong>-\u0259&nbsp;<\/strong><strong>m\u00fcsahib\u0259sind\u0259 detallar\u0131 bel\u0259 \u015f\u0259rh edib:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>X\u0259st\u0259liyin partlay\u0131\u015f\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7ox da b\u00f6y\u00fck olmayan miqyas\u0131 \u0259hat\u0259 edir, amma qeyri-adi yay\u0131lma formas\u0131 olur v\u0259 yoluxma hallar\u0131n\u0131n g\u00f6zl\u0259nil\u0259n say\u0131 il\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n \u00e7oxalma m\u00fc\u015fahid\u0259 edilir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Epidemiya<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Epidemiya daha b\u00f6y\u00fck \u0259razini \u0259hat\u0259 edir. 2019-cu ilin dekabr\u0131nda \u00c7inin Uhan \u0259yal\u0259tinin h\u00fcdudlar\u0131ndan k\u0259narda virus peyda oldu\u011fu zaman bir \u00e7ox epidemioloqlar art\u0131q epidemiyan\u0131n ba\u015flanmas\u0131 haqda dan\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. S\u0259b\u0259b kimi viirusun qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6r\u00fcl\u0259n t\u0259dbirl\u0259rin yet\u0259rli olmad\u0131\u011f\u0131 v\u0259 ya gecikmi\u015f oldu\u011fu deyilirdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Bununla bel\u0259 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r bildirirl\u0259r ki, hadis\u0259l\u0259rin bu c\u00fcr inki\u015faf\u0131 g\u00f6zl\u0259nilm\u0259z deyildi, \u00e7\u00fcnki \u0259n ba\u015f\u0131ndan n\u0259 m\u00fcalic\u0259, n\u0259 vaksin h\u0259l\u0259 \u0259ld\u0259 olunmam\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Pandemiya<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Epidemiya d\u00fcnyan\u0131n bir ne\u00e7\u0259 \u00f6lk\u0259sind\u0259 v\u0259 ya regionunda yay\u0131landa v\u0259 x\u0259st\u0259lik art\u0131q lokal yay\u0131l\u0131rsa, yoluxma hal\u0131 virusu ba\u015fqa \u00f6lk\u0259d\u0259n \u201cg\u0259tir\u0259nl\u0259rd\u0259\u201d yox, yerli sakinl\u0259rd\u0259 qeyd olunursa \u2013 bu, art\u0131q pandemiya hesab edilir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Bu o dem\u0259kdir ki, virusun yay\u0131lmas\u0131 prosesi n\u0259zar\u0259td\u0259n \u00e7\u0131x\u0131b.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\"><strong>Pandemiya elan olundu\u011fu zaman h\u00f6kum\u0259tl\u0259r v\u0259 \u0259hali n\u0259 etm\u0259lidir?<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<p>\u0130ndiy\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada h\u00f6kum\u0259tl\u0259r\u0259, m\u00fc\u0259ssis\u0259 v\u0259 t\u0259\u015fkilatlara yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259si \u00fczr\u0259 t\u0259klif olunurdu ki, prevensiya, virusun yay\u0131lmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 fokuslans\u0131nlar.<\/p>\n\n\n\n<p>COVID-19 virusunun r\u0259sm\u0259n pandemiya elan olunmas\u0131 \u0259sas fokusu d\u0259yi\u015fm\u0259yi v\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259rin \u00f6hd\u0259sind\u0259n g\u0259lm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fma\u011f\u0131 t\u00f6vsiy\u0259 edir \u2013 ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 \u00e7ox sayda x\u0259st\u0259l\u0259rin \u00f6hd\u0259sind\u0259n g\u0259lm\u0259k laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\"><strong>Hakimiyy\u0259tl\u0259r art\u0131q x\u0259st\u0259xanalarda \u00e7ox sayda yeni yerl\u0259r haz\u0131rlamal\u0131 v\u0259 ya yeni klinikalar a\u00e7mal\u0131d\u0131r, h\u0259m\u00e7inin laz\u0131mi tibbi preparatlar\u0131n ehtiyat\u0131n\u0131 t\u0259dar\u00fck etm\u0259lidir.<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<p>\u018fhaliy\u0259 g\u0259linc\u0259, m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r vur\u011fulay\u0131rlar ki, pandemiyan\u0131n r\u0259sm\u0259n elan olunmas\u0131 qorxu yaratmamal\u0131 v\u0259 ya tibbi maskalar toplama\u011fa vadar etm\u0259m\u0259lidir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Bu o dem\u0259k deyil ki, virus daha yoluxucu v\u0259 ya daha \u00f6l\u00fcmc\u00fcl olub.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u0130ndiy\u0259 q\u0259d\u0259r veril\u0259n t\u00f6vsiy\u0259l\u0259r oldu\u011fu kimi qal\u0131r, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259: tez-tez v\u0259 yax\u015f\u0131ca \u0259ll\u0259ri yumaq; insanlar\u0131n \u00e7ox oldu\u011fu yerl\u0259rd\u0259n uzaq durmaq; m\u00fcmk\u00fcn yoluxma yerl\u0259rind\u0259 oldu\u011funuz zaman g\u00f6zl\u0259ri, burunu v\u0259 a\u011f\u0131z\u0131 qorumaq. T\u00f6vsiy\u0259l\u0259r haqda daha \u0259trafl\u0131 bu q\u0131sa videoda:<\/p>\n\n\n\n<p>Amma pandemiya elan olunmas\u0131 tarixi hadis\u0259dir v\u0259 ciddi iqtisadi, siyasi v\u0259 sosial f\u0259sadlar\u0131 olacaq.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\"><strong>Koronavirus pandemiyas\u0131n\u0131n mart\u0131n 11-\u0259 olan statistikas\u0131:<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<p>\u2022 2019-cu ilin dekabr\u0131nda m\u0259rk\u0259zi \u00c7ind\u0259 ilk yoluxma hallar\u0131 qeyd olunandan bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r d\u00fcnyada 121,564 n\u0259f\u0259r koronavirusa yoluxub&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u2022 onlardan 4,373 n\u0259f\u0259r \u00f6l\u00fcb.<\/p>\n\n\n\n<p>\u2022 66,239 n\u0259f\u0259r is\u0259 sa\u00f6al\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>QAFQAZ<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/jam-news.net\/az%c9%99rbaycanda-koronavirus-daha-iki-n%c9%99f%c9%99r-yoluxub-uc-n%c9%99f%c9%99r-sagalib\/?lang=az-AZ\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">\u2022Az\u0259rbaycanda 14 n\u0259f\u0259r x\u0259st\u0259l\u0259nib<\/a>, onlardan \u00fc\u00e7\u00fcn art\u0131q sa\u011falaraq x\u0259st\u0259xanadan ev\u0259 burax\u0131l\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p>\u2022Koronavirusun d\u00fcnyada yay\u0131lmas\u0131 statistikas\u0131n\u0131&nbsp;<a href=\"https:\/\/gisanddata.maps.arcgis.com\/apps\/opsdashboard\/index.html?fbclid=IwAR0p969bUhyvZpETpmPgrAP_oFhlp1-p9PmWUFa9GDUSg6-8GcRFrbBVJOQ#\/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">buradan<\/a>&nbsp;izl\u0259m\u0259k olar.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\"><strong>Ke\u00e7mi\u015f pandemiyalar<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<p>\u018fsrl\u0259r boyu pandemiya b\u0259\u015f\u0259r tarixinin bir hiss\u0259si olub. \u018fn q\u0259dim pandemiyalardan biri 1580-ci ill\u0259r\u0259 aiddir.<\/p>\n\n\n\n<p>O zamandan b\u0259ri Beyn\u0259lxalq X\u0259st\u0259likl\u0259r\u0259 N\u0259zar\u0259t M\u0259rk\u0259zinin (CDC)&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.cdc.gov\/vaccines\/pubs\/pinkbook\/flu.html\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">m\u0259lumat\u0131na \u0259sas\u0259n<\/a>, 19-cu \u0259srd\u0259 az\u0131 d\u00f6rd, 20-ci \u0259srd\u0259 is\u0259 \u00fc\u00e7 qrip pandemiyas\u0131 ya\u015fan\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>1918-ci il<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>CDC-in m\u0259lumat\u0131na \u0259sas\u0259n, \u0259n yeni tarixd\u0259 \u0259n ciddi pandemiya 1918-ci ild\u0259 ya\u015fanan qrip pandemiyas\u0131 olub, bunu h\u0259m d\u0259 \u201cispan qripi\u201d adland\u0131r\u0131r\u0131ar. O zaman 500 milyon n\u0259f\u0259r\u0259 yax\u0131n insan, y\u0259ni planet \u0259halisinin \u00fc\u00e7d\u0259 biri bu virusa yoluxmu\u015fdu. \u201c\u0130span qripind\u0259n\u201d b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada 50 milyona yax\u0131n insan t\u0259l\u0259f olub.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>1957-ci il<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Daha sonra 1957-ci ild\u0259 \u015e\u0259rqi Asiyada yeni A H2N2 qrip virusu peyda oldu v\u0259 pandemiya do\u011furdu. Onu \u201cqu\u015f qripi\u201d aldland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131lar, \u00e7\u00fcnki o zaman q\u0259d\u0259r qu\u015flar \u00fc\u00e7\u00fcn xarakterik olan virusun genl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t idi. Beyn\u0259lxalq X\u0259st\u0259likl\u0259r\u0259 N\u0259zar\u0259t M\u0259rk\u0259zinin m\u0259lumat\u0131na g\u00f6r\u0259 bu virus d\u00fcnyada 1,1 milyon insan\u0131n h\u0259yat\u0131na son qoyub.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>1968-ci il<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>1968-ci ild\u0259 \u00c7ind\u0259 meydana g\u0259l\u0259n A H3N2 qrip virusunun do\u011furdu\u011fu pandemiya elan olunmu\u015fdu. CDC-nin m\u0259lumat\u0131na \u0259sas\u0259n, bu virus A qu\u015f qripi virusunun iki genind\u0259n ibar\u0259t idi. O zaman b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada milyon n\u0259f\u0259r\u0259 yax\u0131n insan \u00f6lm\u00fc\u015fd\u00fc.<\/p>\n\n\n\n<p>Virus H3N2 bu g\u00fcn d\u0259 d\u00fcnyada d\u00f6rv edir, amma art\u0131q m\u00f6vs\u00fcm qripi kimi.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>2009-cu il<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>2009-cu ilin yaz\u0131nda yeni A H1N1 qrip virusu peyda oldu. \u018fvv\u0259lc\u0259 virus Birl\u0259\u015fmi\u015f \u015etatlarda a\u015fkarland\u0131, daha sonra is\u0259 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya yay\u0131ld\u0131. CDC-nin m\u0259lumat\u0131na \u0259sas\u0259n, virus \u201c\u0259vv\u0259ll\u0259r heyvanlarda v\u0259 ya insanlarda rast g\u0259linm\u0259y\u0259n qrip genl\u0259rinin unikal kombinasiyas\u0131ndan\u201d ibar\u0259t idi. Virusun donuz m\u0259n\u015f\u0259li oldu\u011fu a\u015fkarlanm\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 pandemiya \u201cdonuz qripi\u201d ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>CDC-nin d\u0259y\u0259rl\u0259ndirm\u0259sin\u0259 \u0259sas\u0259n, h\u0259min pandemiya zaman\u0131 d\u00fcnyada 152 min n\u0259f\u0259rd\u0259n 576 min n\u0259f\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r insan \u00f6l\u00fcb, onlardan 80 faizi 65 ya\u015f\u0131ndan ki\u00e7ik olub. Bu virus da d\u00fcnyada d\u00f6vr edir, amma art\u0131q m\u00f6vs\u00fcm qripi kimi.<strong>\/JAMnews\/<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Pandemiya elan olunanda h\u00f6kum\u0259tl\u0259r v\u0259 \u0259hali n\u0259 etm\u0259lidir &#8212; icmal Mart\u0131n 11-d\u0259 ax\u015fam \u00dcmumd\u00fcnya S\u0259hiyy\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131 (\u00dcST) COVID-19&nbsp;koronavirusunun&nbsp;qlobal pandemiyas\u0131 haqda elan edib.&nbsp; \u0130ndiy\u0259 q\u0259d\u0259r<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-2524","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-siyast"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2524","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2524"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2524\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2526,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2524\/revisions\/2526"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2524"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2524"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2524"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}