{"id":25546,"date":"2021-01-05T03:42:35","date_gmt":"2021-01-04T23:42:35","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=25546"},"modified":"2021-01-05T03:44:58","modified_gmt":"2021-01-04T23:44:58","slug":"atab%c9%99yl%c9%99rin-xristian-tarixi-turk-qipcaqlarin-slavyan-v%c9%99-erm%c9%99ni-qriqorian-ozunutanimi-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=25546","title":{"rendered":"Atab\u0259yl\u0259rin xristian tarixi: t\u00fcrk-q\u0131p\u00e7aqlar\u0131n slavyan v\u0259 erm\u0259ni-qriqorian \u00f6z\u00fcn\u00fctan\u0131m\u0131\u2026"},"content":{"rendered":"\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"146\" height=\"200\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/1600500232_1-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-25547\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/1600500232_1-1.jpg 146w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/1600500232_1-1-110x150.jpg 110w\" sizes=\"auto, (max-width: 146px) 100vw, 146px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Namiq Atab\u0259yli<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>B\u0130R\u0130NC\u0130 H\u0130SS\u018f<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>(\u018fvv\u0259li: <a href=\"https:\/\/fedai.az\/?p=25446\">https:\/\/fedai.az\/?p=25446<\/a>)<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Q\u0131p\u00e7aq, k\u0259ng\u0259rli tayfalar\u0131n\u0131n \u015eirvan Az\u0259rbaycan\u0131 \u0259razisind\u0259 son m\u0259skunla\u015fmas\u0131 tarixind\u0259 elm \u00fc\u00e7\u00fcn qaranl\u0131q he\u00e7 n\u0259 yoxdur. Bel\u0259 ki, XII \u0259srin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc onilliyind\u0259 D\u0259rb\u0259ndd\u0259 varyaqlar \u00fcz\u0259rind\u0259 z\u0259f\u0259r \u00e7alm\u0131\u015f \u015eirvan\u015fah III M\u0259nu\u00e7\u00f6hr t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0131p\u00e7aq s\u0259rk\u0259rd\u0259si Qara B\u0259yin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda indiki Nax\u00e7\u0131van \u0259razisind\u0259 200 min \u0259sir Q\u0131p\u00e7aq-K\u0259ng\u0259rli \u0259halisi yerl\u0259\u015fdirilmi\u015f v\u0259 onlar \u00fc\u00e7\u00fcn burada &#171;Qarab\u0259yl\u0259r\u201d (Qaraba\u011flar) adland\u0131r\u0131lan b\u00f6y\u00fck bir \u015f\u0259h\u0259r sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. Bu tarix Nax\u00e7\u0131van\u0131n \u0259n q\u0259dim memarl\u0131q abid\u0259l\u0259ri siyah\u0131s\u0131na sal\u0131nm\u0131\u015f Qaraba\u011flar kompleksind\u0259 Qo\u015fa minar\u0259l\u0259rin \u00fcz\u0259rind\u0259ki kitab\u0259d\u0259 d\u0259qiqlikl\u0259 qeyd edilmi\u015fdir. XVII \u0259sr tarix\u00e7isi \u00d6vliya \u00c7\u0259l\u0259bi \u00f6z &#171;S\u0259yah\u0259tnam\u0259\u201dsind\u0259 \u015eirvan\u015fah III M\u0259n\u00fc\u00e7\u00f6hr t\u0259r\u0259find\u0259n sal\u0131nm\u0131\u015f h\u0259min \u015f\u0259h\u0259rin Osmanl\u0131 ordusu t\u0259r\u0259find\u0259n tamamil\u0259 da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 x\u0259b\u0259r vermi\u015fdir. Dem\u0259li, h\u0259min q\u0131p\u00e7aq-k\u0259ng\u0259rlil\u0259r da\u011f\u0131nt\u0131dan sonra \u0259ks\u0259riyy\u0259tl\u0259 Araz \u00e7ay\u0131 \u0259traf\u0131na yay\u0131laraq, indiki Qaraba\u011f b\u00f6lg\u0259sin\u0259 kimi g\u0259lib \u00e7\u0131xm\u0131\u015flar&#8230; &#171;Qaraba\u011f\u201d etnotoponimin\u0259 q\u0259d\u0259r bu \u0259razi da\u011f v\u0259 d\u00fcz\u0259n Arran v\u0259 ya A\u011fvan olaraq tan\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. Bu \u0259razi Alban-Mehranil\u0259r\u0259d\u0259k Arran\u015fahlar t\u0259r\u0259find\u0259n idar\u0259 olunmu\u015fdur. N\u0259d\u0259ns\u0259, Adurbadaqan tarix\u00e7il\u0259ri parfiya \u0259silli Arran\u015fahlar s\u00fclal\u0259sinin hakimiyy\u0259tini ara\u015fd\u0131rmaqdan tamamil\u0259 \u00e7\u0259kin\u0259r\u0259k, onu \u015eirvan\u015f\u00fcnasl\u0131q \u0259leyhin\u0259 icad etdikl\u0259ri &#171;Alban\u015f\u00fcnasl\u0131q tarixi\u201dnin i\u00e7\u0259risind\u0259 \u0259ritm\u0259yi daha m\u00fcnasib bilmi\u015fl\u0259r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Q\u0259dim massaget-sak Z\u0259ngi torpa\u011f\u0131 olmu\u015f Nax\u00e7\u0131van\u0131 siyasi-inzibati m\u0259rk\u0259z\u0259 ilk d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycan Atab\u0259yl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin dahi qurucusu \u015e\u0259ms\u0259ddin Atab\u0259y Eld\u0259niz \u00e7evirmi\u015fdir. Atab\u0259y Eld\u0259niz S\u0259lcuqlu \u0130slam D\u00f6vl\u0259tinin Xilaf\u0259t ordusunun Ba\u015f komandan\u0131 v\u0259 paytaxt Ba\u011fdad\u0131n Komendant\u0131 (-indiki dill\u0259 Meri) v\u0259zif\u0259l\u0259rini icra etdikd\u0259n sonra, 1136-c\u0131 ild\u0259 \u018frm\u0259niyy\u0259 v\u0259 Arrana cani\u015fin g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f, lakin az sonra S\u0259lcuqlu s\u00fclal\u0259sinin siyasi s\u00fcqutunu hiss ed\u0259r\u0259k, indi \u015fimall\u0131-c\u0259nublu &#171;Az\u0259rbaycan\u201d adlanan \u0259razid\u0259 Az\u0259rbaycan Atab\u0259yl\u0259r D\u00f6vl\u0259tinin istiqlaliyy\u0259tini elan etmi\u015fdir. Bundan \u0259lav\u0259, o, \u00f6z hakimiyy\u0259tinin siyasi t\u0259sirini art\u0131raraq, son S\u0259lcuq pad\u015fah\u0131-o\u011fullu\u011fu Sultan III To\u011fruldan etibar\u0259n b\u00fct\u00fcn \u0130slam xilaf\u0259tini m\u00fcst\u0259qil AZ\u018fRBAYCAN D\u00d6VL\u018fT\u0130nd\u0259n as\u0131l\u0131 v\u0259ziyy\u0259t\u0259 salm\u0131\u015fd\u0131r. Hakimiyy\u0259tinin siyasi-co\u011frafi \u0259razisini geni\u015fl\u0259ndir\u0259n Atab\u0259y \u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz \u00f6z d\u00f6vl\u0259tinin paytaxt\u0131n\u0131 B\u0259rd\u0259-G\u0259nc\u0259-Nax\u00e7\u0131van-T\u0259briz-H\u0259m\u0259dan istiqam\u0259tind\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259k yolu il\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tini q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 ad\u0131n co\u011frafiyas\u0131 il\u0259 ehtiva etm\u0259yi bacarm\u0131\u015fd\u0131r. Xar\u0259zim\u015fah C\u0259lal\u0259ddin M\u0259nqiburunun Az\u0259rbaycan \u00fcz\u0259rin\u0259 y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcn\u0259d\u0259k Nax\u00e7\u0131van vilay\u0259tinin hakimi Atab\u0259y Eld\u0259nizin ilk q\u0131z n\u0259v\u0259si C\u0259laliyy\u0259 Xatun \u00fcmb\u00fcl Atab\u0259y Cahan P\u0259hl\u0259van olmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p>Tarixi faktlar ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6st\u0259rir ki, B\u00f6y\u00fck Atab\u0259yin siyasi m\u0259ram\u0131 yaln\u0131z Az\u0259rbaycan-\u0130slam d\u00fcnyas\u0131 il\u0259 m\u0259hdudla\u015fmam\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259hz \u018frm\u0259niyy\u0259 M\u00fcs\u0259lman Z\u0259ngi D\u00f6vl\u0259tinin yenid\u0259n b\u0259rq\u0259rar edilm\u0259si d\u0259 onun tarixi xidm\u0259tl\u0259rind\u0259n biri idi. \u0130slam f\u00fctuhat\u0131ndan sonra \u018frm\u0259niyy\u0259y\u0259 ilk m\u00fcs\u0259lman Z\u0259ngi-massaget hakimi t\u0259yin ed\u0259n Atab\u0259y Eld\u0259niz demi\u015fdi: &#171;Onun buna haqq\u0131 \u00e7at\u0131r. \u00c7\u00fcnki \u018frm\u0259niyy\u0259 z\u0259ngil\u0259rin v\u0259t\u0259nidir.\u201d Bildiyimiz kimi, Z\u0259ngil\u0259r q\u0131p\u00e7aq k\u00f6k\u0259nli Turani \u0259hali olub,&nbsp;<strong>Massaget xaqan\u0131 B\u00f6y\u00fck Tomris<\/strong>in xalq\u0131d\u0131r. El\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259, Tomris miladdan alt\u0131 \u0259sr \u00f6nc\u0259 s\u0259rh\u0259d Araz \u00e7ay\u0131n\u0131 ke\u00e7\u0259r\u0259k, onun o\u011flunu \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015f ilk \u0130ran \u015fah\u0131 Kirin (-Kirius, Kiru\u015f) ba\u015f\u0131n\u0131 k\u0259s\u0259r\u0259k, m\u0259hz Araz \u00e7ay\u0131na atm\u0131\u015fd\u0131r. Z\u0259ng\u0259zur, Z\u0259ngilan, Z\u0259ngibasar, Z\u0259ncan, Z\u0259ng\u0259\u00e7al, Z\u0259ngibar, Z\u0259ngibut v\u0259 s. kimi b\u00f6y\u00fck \u0259razi-inzibati qurulu\u015flar s\u00fcbut edir ki, \u015e\u0259rqd\u0259 massaget-q\u0131p\u00e7aq xalq\u0131n\u0131n yay\u0131lma areal\u0131 \u00e7ox geni\u015f olmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/1600500248_5.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-25548\" width=\"968\" height=\"567\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/1600500248_5.jpg 258w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/1600500248_5-150x88.jpg 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/1600500248_5-184x109.jpg 184w\" sizes=\"auto, (max-width: 968px) 100vw, 968px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>(Piter Paul Rubensin &#171;Tomris \u0259fsan\u0259si\u201d<\/strong> <strong>r\u0259smi. \u018fhm\u0259ni \u015fah\u0131 Kirin ba\u015f\u0131n\u0131n k\u0259silm\u0259si.)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Onu da qeyd edim ki, d\u00f6vl\u0259t qullu\u011fundan yenid\u0259n pe\u015f\u0259kar jurnalistikaya qay\u0131td\u0131\u011f\u0131m d\u00f6vrd\u0259 yaz\u0131b d\u0259rc etdirdiyim ilk m\u0259qal\u0259l\u0259rd\u0259n biri &#171;Sultan S\u0259lah\u0259ddini yenmi\u015f xatun: \u018frm\u0259n\u015fah Z\u00fcbeyd\u0259 Atab\u0259yli\u201d olmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p>Qafqazda mifik-tarixi etibaril\u0259 4000 \u0130llik \u00f6mr\u00fc olmu\u015f \u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259tinin ist\u0259r m\u00fcs\u0259lman, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 xristian \u0259halisinin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti Z\u0259ngi tayfalar\u0131 olmu\u015flar. M\u00fcs\u0259lman-K\u0259sranil\u0259r \u015eirvan\u015fahl\u0131\u011f\u0131nda da daim iki bir-birin\u0259 qar\u015f\u0131 duran q\u00fcvv\u0259 yadelli Deyl\u0259mi-Gilanil\u0259rl\u0259 yerli Turani-Z\u0259ngil\u0259r idil\u0259r. Bu g\u00fcn el aras\u0131nda n\u0259d\u0259ns\u0259 Z\u0259ngil\u0259ri daha \u00e7ox &#171;da\u011fl\u0131\u201d (kord) anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 ver\u0259n K\u00fcrd kimi \u00e7a\u011f\u0131rma\u011f\u0131 sevirl\u0259r. Lakin onlar\u0131, y\u0259ni turani \u0259silli Z\u0259ngil\u0259ri \u0259sla at\u0259\u015fp\u0259r\u0259st-yezidil\u0259rin &#171;k\u00fcrd\u201d etnonimi il\u0259 qar\u0131\u015f\u0131q salmaq olmaz. Onlar\u0131n xristian hiss\u0259sin\u0259 d\u0259 &#171;erm\u0259ni\u201d, yaxud &#171;alban\u201d dem\u0259yin elmi tarix\u015f\u00fcnasl\u0131q bax\u0131m\u0131ndan he\u00e7 bir m\u0259nas\u0131 yoxdur. Yezidil\u0259rin Hind m\u0259n\u015f\u0259li olmas\u0131 \u00e7oxdan s\u00fcbut edilmi\u015f bir m\u0259s\u0259l\u0259dir. Yunan v\u0259 Roma q\u0259dim elmi m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 &#171;alban\u201d v\u0259 &#171;Albaniya\u201d kimi \u00e7a\u011fr\u0131lm\u0131\u015f \u015eirvan kils\u0259l\u0259ri turani-z\u0259ngi xalq\u0131n\u0131n bir m\u00fcdd\u0259t xristianl\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul etmi\u015f hiss\u0259sinin dini abid\u0259l\u0259ri olmu\u015fdur. Bunlar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti \u0130slam\u0131n q\u0259bulundan sonra &#171;pir\u201d kimi sitayi\u015f yeri say\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Tarix\u015f\u00fcnasl\u0131qda n\u0259 q\u0259d\u0259r ki, &#171;\u015eirvan xristian icmas\u0131\u201d v\u0259 &#171;\u015eirvan kils\u0259l\u0259ri\u201d s\u00f6zl\u0259ri yasaqlanm\u0131\u015fd\u0131r, dem\u0259li, T\u00fcrk-q\u0131p\u00e7aq m\u0259sihiliyi d\u0259 k\u00f6lg\u0259 alt\u0131nda qalaraq, yadda\u015flardan silin\u0259c\u0259kdir. Bu is\u0259 T\u00fcrk Xristianl\u0131\u011f\u0131 tarixin\u0259 vurulmu\u015f \u0259n a\u011f\u0131r z\u0259rb\u0259 dem\u0259kdir. Roma Papas\u0131n\u0131n m\u0259sihi missionerl\u0259rinin Rusiya q\u0131p\u00e7aqlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlatd\u0131\u011f\u0131 d\u00fcnyaca m\u0259\u015fhur &#171;Kodeks Komanenius\u201d dini abid\u0259si D\u0259\u015fti-Q\u0131p\u00e7aq\u0131n bir-ba\u015fa \u015eirvan xristian d\u00fcnyas\u0131na uzant\u0131s\u0131ndan ba\u015fqa bir \u015fey deyildir. M\u0259nim q\u0259ti fikrimc\u0259, tarix\u015f\u00fcnasl\u0131qda xristian q\u0131p\u00e7aq Atab\u0259kiyy\u0259 problemi d\u0259 Rus provaslaviyas\u0131ndan daha \u00e7ox, \u015eirvan\u015fahlar\u0131n m\u0259sihi tarixi il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir m\u0259s\u0259l\u0259dir. Bu problemi &#171;alban\u015f\u00fcnasl\u0131q\u201d \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 h\u0259ll etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcns\u00fczd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>Bildiyimiz kimi \u015eirvan (-alban) Apostol kils\u0259si \u015e\u0259rq kils\u0259l\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 \u0259n q\u0259dim hesab olunur. \u015eirvan\u0131n Arran vilay\u0259tinin ilk yepiskopu Maarif\u00e7i Qriqorid\u0259n etibar\u0259n Qafqazda xristianl\u0131q s\u00fcr\u0259tl\u0259 yay\u0131lma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. \u015eir tin\u0259tlil\u0259r \u00f6lk\u0259sin\u0259 h\u0259varil\u0259rin (-apostollar\u0131n) ilk g\u0259li\u015fi arami M\u00fcq\u0259dd\u0259s Faddey, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Varfolomey v\u0259 M\u00fcq\u0259dd\u0259s Yelisey (-Eli\u015fe) il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. IV \u0259sr\u0259 kimi s\u00fcrm\u00fc\u015f bu m\u0259rh\u0259l\u0259 suriyanip\u0259r\u0259st-aramey d\u00f6vr\u00fc adland\u0131r\u0131l\u0131r. \u0130kinci m\u0259rh\u0259l\u0259 is\u0259 Maarif\u00e7i Qriqorinin v\u0259 Q\u0131p\u00e7aq-alban h\u00f6kmdar\u0131 Urnayr\u0131n ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 Yunanp\u0259r\u0259st d\u00f6vr hesab edilir. Erm\u0259ni qriqoryan kils\u0259sind\u0259n f\u0259rqli olaraq, \u015eirvan (-Alban) apostol kils\u0259si m\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 g\u00f6r\u0259 Yerus\u0259lim patriarxl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 idi. H\u0259vari (aramey) M\u00fcq\u0259dd\u0259s Yelisey t\u0259r\u0259find\u0259n I \u0259srd\u0259 (74-c\u00fc ild\u0259) tikilmi\u015f xristian Ki\u015f (-indiki \u015e\u0259ki rayonu \u0259razisind\u0259dir) m\u0259b\u0259di b\u00fct\u00fcn Qafqazda \u0259n q\u0259dim kils\u0259dir v\u0259 \u015e\u0259rq kils\u0259l\u0259rinin anas\u0131 say\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8230;Bu ki\u00e7ik tarixi g\u0259zintid\u0259n sonra, Atab\u0259yl\u0259r m\u00f6vzusuna qay\u0131daraq dem\u0259k ist\u0259yir\u0259m ki, B\u00f6y\u00fck Atab\u0259y (-\u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz) D\u0259rb\u0259ndin h\u0259rrac bazar\u0131nda azya\u015fl\u0131 ik\u0259n qul kimi sat\u0131lm\u0131\u015f bir xristian q\u0131p\u00e7aq u\u015fag\u0131 idi. &#171;el-Tenqiz\u201d ismi onun \u0259cdadlar\u0131n\u0131n \u00f6z k\u00f6k\u00fc etibaril\u0259 tolerant X\u0259z\u0259r Y\u0259hudi D\u00f6vl\u0259tind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f bir xristian q\u0131p\u00e7a\u011f\u0131 oldu\u011funu t\u0259sdiql\u0259m\u0259y\u0259 imkan verir. \u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259nizin D\u0259rb\u0259ndin H\u0259rrac bazar\u0131na nec\u0259 g\u0259lib d\u00fc\u015fm\u0259si ciddi ara\u015fd\u0131rma m\u00f6vzusudur. M\u0259nc\u0259, bunun daha d\u00fczg\u00fcn cavab\u0131 h\u0259min d\u00f6vr\u00fcn S\u0259lib m\u00fcharib\u0259l\u0259ri fonunda veril\u0259 bil\u0259r. Bu hadis\u0259 eynil\u0259 \u0130brahim \u018fli o\u011flu Xaqani \u015eirvaninin Toqatl\u0131 m\u0259sihi anas\u0131n\u0131n taleyi il\u0259 \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr. O d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 D\u0259rb\u0259nd, Qaffa v\u0259 Genuya bazarlar\u0131nda \u0259sas\u0259n \u0259sir g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f xristian q\u0131p\u00e7aqlar h\u0259rraca \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131b m\u00fcs\u0259lman v\u0259 y\u0259hudi tacirl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n al\u0131n\u0131b sat\u0131l\u0131rd\u0131&#8230; T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, ticar\u0259t tarixi elml\u0259\u015fm\u0259diyind\u0259n bu kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r h\u0259l\u0259 d\u0259 qaranl\u0131q qalm\u0131\u015fd\u0131r. Atab\u0259ylik institutu, ilk m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259, \u00fcnl\u00fc kral v\u0259 xaqan u\u015faqlar\u0131na H\u0259rb s\u0259n\u0259tini \u00f6yr\u0259d\u0259n m\u00fc\u0259llim anlam\u0131n\u0131 vermi\u015fdir. Az\u0259rbaycan\u0131n ilk atab\u0259yi d\u0259, S\u0259lcuq sultan\u0131n\u0131n o\u011fluna h\u0259rb s\u0259n\u0259tini \u00f6yr\u0259d\u0259n biri olmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/1600500223_4.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-25549\" width=\"978\" height=\"563\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/1600500223_4.jpg 297w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/1600500223_4-150x86.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 978px) 100vw, 978px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>G\u00fcrc\u00fc Baqrationil\u0259r qon\u015fu Moskva-Rurikl\u0259r knyazl\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u0259nc \u00fczv\u00fc Yuri Boqolyubski il\u0259 g\u00fcrc\u00fc \u00e7ari\u00e7a Tamara Baqrationinin izdivac\u0131n\u0131 pozaraq, \u00e7ari\u00e7an\u0131 osetin David Soslan il\u0259 evl\u0259ndir\u0259rk\u0259n, rus knyaz\u0131n\u0131 G\u00fcrc\u00fcstan\u0131 t\u0259rk etm\u0259y\u0259 m\u0259cbur etmi\u015fl\u0259r. Moskva \u015f\u0259h\u0259rinin binas\u0131n\u0131 qoymu\u015f Vladimir-Suzdal knyazl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 Andrey Boqolyubskinin o\u011flu Yuri Andreyevi\u00e7 Boqolyubski q\u0131sa Konstantinopol m\u00fchacir\u0259tind\u0259n sonra, ya\u015famaq \u00fc\u00e7\u00fcn V\u0259t\u0259n olaraq m\u0259hz Az\u0259rbaycan Atab\u0259yl\u0259rinin paytaxt \u015f\u0259h\u0259ri G\u0259nc\u0259ni se\u00e7mi\u015fdi. Ona Atab\u0259yl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 \u018fbub\u0259kr Eld\u0259niz yaa\u015famaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r c\u00fcr \u015f\u0259rait yaratm\u0131\u015fd\u0131. Bunun bir s\u0259b\u0259bi knyaz Yuri Boqolyubovskinin anas\u0131n\u0131n bir q\u0131p\u00e7aq q\u0131z\u0131 olmas\u0131 idis\u0259, dig\u0259r m\u00fch\u00fcm s\u0259b\u0259bi d\u0259 G\u00fcrc\u00fc Saray\u0131n\u0131n tez-tez s\u0259ng\u0259r d\u0259yi\u015f\u0259r\u0259k Provaslav Bizansa v\u0259 Rusiyaya qar\u015f\u0131 Katolik Roma Papas\u0131n\u0131n S\u0259lib c\u0259bh\u0259sind\u0259 yer tutmas\u0131 idi. G\u0259nc rus knyaz\u0131na Atab\u0259yl\u0259r d\u00f6vl\u0259tind\u0259 h\u0259r c\u00fcr maddi \u015f\u0259rait yarad\u0131lm\u0131\u015f, h\u0259tta G\u00fcrc\u00fcstan taxt\u0131na yenid\u0259n oturmaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259rbi yard\u0131mlar da edilmi\u015fdir. Tarixd\u0259n o da m\u0259lumdur ki, Yuri Boqolyubskinin G\u00fcrc\u00fc taxt\u0131na yenid\u0259n yiy\u0259l\u0259nm\u0259k c\u0259hdi u\u011furla n\u0259tic\u0259l\u0259nm\u0259mi\u015fdir&#8230; 1190\/91-ci ild\u0259 o, \u00f6z t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 il\u0259 Kutaisiy\u0259d\u0259k g\u0259lib \u00e7\u0131xaraq, Qequti saray\u0131nda tac qoyma m\u0259rasimi ke\u00e7irmi\u015f, lakin tezlikl\u0259 m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 u\u011frayaraq, \u0259sir d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc. Lakin Tamara sabiq \u0259rini ba\u011f\u0131\u015flam\u0131\u015f, o is\u0259 q\u0131p\u00e7aq-k\u0259ng\u0259rli yurdu olan Arran\u0131n ba\u015f \u015f\u0259h\u0259ri G\u0259nc\u0259y\u0259 g\u0259lmi\u015f, Az\u0259rbaycan Atab\u0259yl\u0259r d\u00f6vl\u0259tin\u0259 s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. Dem\u0259li, Yuri Boqolyubsini qoruyan hiss\u0259- Arran q\u0131p\u00e7aklar\u0131 idis\u0259, m\u0259\u011flub ed\u0259nl\u0259r d\u0259 bir zaman \u00e7ar Qurucu David t\u0259r\u0259find\u0259n D\u0259\u015fti-q\u0131p\u00e7aqdan G\u00fcrc\u00fcstana \u00f6z\u00fcn\u00fcn Q\u0131p\u00e7aq xan\u0131m\u0131 Quranduxt il\u0259 birlikd\u0259 cehiz kimi g\u0259tizdirdiyi m\u00fcs\u0259lman q\u0131p\u00e7aqlar olmu\u015flar. Bu hadis\u0259l\u0259r kinossenarist Merabi Qedevanovun &#171;\u0426\u0430\u0440\u0438\u0446\u0430 \u0422\u0430\u043c\u0430\u0440\u0430 \u0438 \u042e\u0440\u0438\u0439 \u0411\u043e\u0433\u043e\u043b\u044e\u0431\u0441\u043a\u0438\u0439\u201d \u0259s\u0259rind\u0259, habel\u0259 Aleksandr Voinovun &#171;\u0422\u0430\u043c\u0430\u0440\u0430 \u0438 \u0414\u0430\u0432\u0438\u0434\u201d roman\u0131nda geni\u015f i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u018flb\u0259tt\u0259, provaslav rus knyaz\u0131n\u0131n m\u0259hz Az\u0259rbaycan Atab\u0259yl\u0259r d\u00f6vl\u0259tin\u0259 s\u0131\u011f\u0131nmas\u0131 t\u0259sad\u00fcfi xarakterli olmam\u0131\u015fd\u0131r. Bu inam\u0131n k\u00f6k\u00fcnd\u0259 Atab\u0259yl\u0259rin m\u0259n\u015f\u0259c\u0259, Rusiyan\u0131n provaslav m\u0259zh\u0259bli q\u0131p\u00e7aq \u0259halisi i\u00e7\u0259risind\u0259n \u00e7\u0131xmas\u0131 idi: bu tarixi fakt Az\u0259rbaycan\u0131n q\u0131p\u00e7aq Atab\u0259yl\u0259ri il\u0259 Moskva (-Vladimir) Rus knyazl\u0131\u011f\u0131 aras\u0131ndak\u0131 tarixi \u0259laq\u0259l\u0259rin yeid\u0259n \u00f6yr\u0259nilm\u0259si bax\u0131m\u0131ndan da m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259tind\u0259n qopar\u0131lm\u0131\u015f q\u0259dim Arran vilay\u0259tind\u0259 \u0130slam f\u00fctuhat\u0131ndan sonra ilk xristian abid\u0259l\u0259rinin tikilm\u0259si haqq\u0131nda F\u0259rman ver\u0259n pad\u015fah da Atab\u0259y \u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz olmu\u015fdur. B\u00f6y\u00fck Atab\u0259y n\u0259inki Kils\u0259 tikilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn icaz\u0259 vermi\u015f, h\u0259tta onun \u0259traf\u0131ndak\u0131 geni\u015f \u0259razil\u0259ri d\u0259 Arran (-alban, a\u011fvan) xristian-provaslav icmas\u0131na v\u0259qf torpaqlar\u0131 olaraq ba\u011f\u0131\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. Bu m\u00f6vzu akademik Ziya B\u00fcnyadovun m\u0259lum \u0259s\u0259rind\u0259 az da olsa, i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Lakin yet\u0259rli deyildir.<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;Kitabi-D\u0259d\u0259 Qurqud\u201d dastan\u0131nda (baxmayaraq ki, bu dastan\u0131 m\u0259\u015fhur rus \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnas\u0131 Bartold &#171;paralel tarix\u201d yap\u0131s\u0131 hesab ed\u0259r\u0259k, monqol dastan\u0131 saym\u0131\u015f v\u0259 onun ilkin variant\u0131n\u0131n Monqol xanlar\u0131n\u0131n v\u0259ziri (\u015eirvan\u015fahlar\u0131n k\u00fcr\u0259k\u0259ni) R\u0259\u015fid\u0259ddin t\u0259r\u0259find\u0259n yaz\u0131ya al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>X-XII \u0259srl\u0259r\u0259 aid edil\u0259n bu Dastanda bir-biri il\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparan iki c\u0259bh\u0259 vard\u0131r: Xristian Q\u0131p\u00e7aq M\u0259lik b\u0259y v\u0259 M\u00fcs\u0259lman O\u011fuz Qazan xan. Dastan\u0131 ara\u015fd\u0131rm\u0131\u015f aliml\u0259rd\u0259n Kamil V\u0259liyev, Tofiq Hac\u0131yev v\u0259 b. onun leksik t\u0259rkibind\u0259 &#171;erm\u0259ni\u201d s\u00f6zl\u0259ri oldu\u011funu qeyd etmi\u015fl\u0259r. Aliml\u0259rimiz h\u0259min lekseml\u0259rin Sibir t\u00fcrkl\u0259rinin d\u0259 dilind\u0259 i\u015fl\u0259dildiyini bildir\u0259r\u0259k, Erm\u0259ni xalq\u0131n\u0131n Sibir\u0259d\u0259k nec\u0259 gedib \u00e7\u0131xd\u0131\u011f\u0131ndan t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259ndikl\u0259rini bildirmi\u015fl\u0259r. \u018fslind\u0259, bu s\u00f6zl\u0259rin &#171;erm\u0259nil\u0259\u015fmi\u015f\u201d Q\u0131p\u00e7aklara m\u0259xsus olmas\u0131 onlar\u0131n a\u011fl\u0131na g\u0259lm\u0259mi\u015fdir?!<\/p>\n\n\n\n<p>B\u0259zi tarix\u00e7i aliml\u0259r is\u0259 &#171;Alban\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn ifas\u0131nda yunan izl\u0259ri axtararaq, onun ger\u00e7\u0259k elmi izah\u0131ndan \u00e7\u0259kinirl\u0259r. Bildiyimiz kimi &#171;r, l, \u011f\/q\u201d h\u0259rfl\u0259ri q\u0259dim Arran ad\u0131nda &#171;r\u201d samitinin m\u0259xr\u0259c d\u0259yi\u015fikliyind\u0259n savay\u0131 bir \u015fey deyil: aran, alban, a\u011fvan&#8230; Eyni v\u0259ziyy\u0259t Q\u0259dim X\u0259z\u0259r d\u00f6vl\u0259ti il\u0259 \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tinin s\u0259rh\u0259dind\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f azad bazar zonas\u0131 say\u0131lan &#171;\u00c7\u00f6l\u201d \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 d\u0259 aiddir: \u00c7\u00f6l, \u00c7ora, \u00c7o\u011fa&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>Tarix\u0259 yaln\u0131z t\u0259r\u0259fsiz elmi rakursdan yana\u015fmaqla xalq\u0131m\u0131z\u0131n \u0259d\u0259biyyat\u0131nda F\u0259rhad-\u015eirin, \u018fsli-K\u0259r\u0259m, \u015eeyx S\u0259nan-Xumar xristian-m\u00fcs\u0259lman m\u0259h\u0259bb\u0259tinin n\u0259d\u0259n bu q\u0259d\u0259r ilahil\u0259\u015fdirildiyini ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. M\u0259nim &#171;\u015eirvan\u015fahlar\u201d saqam\u0131n ikinci tarixi roman\u0131 &#171;\u015eirvan\u015fah \u015eeyx \u0130brahim D\u0259rb\u0259ndi\u201d-nin ikinci cildi onun &#171;H\u00f6kmdarl\u0131q ill\u0259ri\u201d adlan\u0131r. Burada \u015firvanl\u0131 \u015fair \u0130mad\u0259ddin N\u0259siminin xristian-erm\u0259ni q\u0131z\u0131na m\u0259h\u0259bb\u0259ti geni\u015f t\u0259svir edilmi\u015fdir. M\u0259n dahi N\u0259siminin bu ilahi m\u0259h\u0259bb\u0259tini onun &#171;Erm\u0259ni\u201d r\u0259difli q\u0259z\u0259lin\u0259 \u0259saslanaraq yazm\u0131\u015fam. Burada &#171;erm\u0259ni\u201d s\u00f6z\u00fc milli-etnik deyil, dini-m\u0259zh\u0259b ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifad\u0259 etmi\u015fdir. Dem\u0259li, \u015fairin ilk v\u0259 son m\u0259h\u0259bb\u0259ti xristian q\u0131p\u00e7aq q\u0131z\u0131na ba\u011fl\u0131 idi v\u0259 o da \u00f6z s\u0259l\u0259fl\u0259ri-F\u0259rhad v\u0259 K\u0259r\u0259m kimi e\u015fqind\u0259 u\u011fursuzlu\u011fa d\u00fc\u00e7ar olmu\u015fdur. &#171;Qibl\u0259md\u0259 \u0130nsan vard\u0131r!\u201d devizi il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n \u015eirvan \u015fairi \u015eeyx \u0130mad\u0259ddin N\u0259siminin \u015firvanl\u0131 erm\u0259ni-q\u0131p\u00e7aq q\u0131z\u0131ndan savay\u0131, daha he\u00e7 bir qad\u0131na \u00f6z\u0259l \u015feir yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u00fcr\u00fck:<\/p>\n\n\n\n<p>D\u0259dim\u0259nd etdin m\u0259ni, ey d\u0259rd\u0259 d\u0259rman, erm\u0259ni!<\/p>\n\n\n\n<p>Olmu\u015fam e\u015fqin yolunda b\u0259nd\u0259f\u0259rman, erm\u0259ni!<\/p>\n\n\n\n<p>N\u0259 p\u0259ri, n\u0259 ad\u0259mi bu \u015f\u0259kl il\u0259 m\u0259n g\u00f6rm\u0259dim,<\/p>\n\n\n\n<p>C\u0259nn\u0259ti hurimis\u0259n, yosa ki rizvan, erm\u0259ni?!<\/p>\n\n\n\n<p>Anca kim s\u0259y eyl\u0259dim nazik camal\u0131n g\u00f6rm\u0259y\u0259,<\/p>\n\n\n\n<p>Z\u0259rr\u0259c\u0259 yum\u015falmad\u0131n, ey k\u00f6nl\u00fc zindan, erm\u0259ni!<\/p>\n\n\n\n<p>\u00d6rtgil ol ay \u00fcz\u00fcn\u00fc kim, \u00e7e\u015fmi nam\u0259hr\u0259m g\u00f6r\u0259r,<\/p>\n\n\n\n<p>Yoxsa ki, dind\u0259n d\u00f6n\u0259r \u00e7ox-\u00e7ox m\u00fcs\u0259lman, erm\u0259ni.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130sayi-M\u0259ry\u0259m h\u0259qi\u00e7\u00fcn he\u00e7 q\u0259rar\u0131m qalmad\u0131,<\/p>\n\n\n\n<p>Did\u0259mi giryan ed\u0259rs\u0259n, ba\u011fr\u0131m\u0131 qan, erm\u0259ni!<\/p>\n\n\n\n<p>Qorxuram m\u0259n d\u0259rvi\u015f\u0259 s\u0259n dey\u0259s\u0259n: &#171;Din t\u0259rkin et!..\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Nec\u0259 ki, ba\u011flad\u0131 z\u00fcnnar \u015eeyx S\u0259nan, erm\u0259ni.<\/p>\n\n\n\n<p>Harda bir Xa\u00e7 \u0259hli varsa, ham\u0131s\u0131n seyr eyl\u0259dim,<\/p>\n\n\n\n<p>Bulmad\u0131m m\u0259n s\u0259n t\u0259ki bir can\u0131-canan, erm\u0259ni!<\/p>\n\n\n\n<p>Bir sual etdi N\u018fS\u0130M\u0130 s\u0259n b\u00fcti-mehpar\u0259d\u0259n,<\/p>\n\n\n\n<p>L\u00fctf il\u0259 s\u00f6yl\u0259\u015f\u0259 g\u00f6r, ey l\u0259li-x\u0259ndan, erm\u0259ni.<\/p>\n\n\n\n<p>Atab\u0259yl\u0259rin xristian-provaslaviyas\u0131 il\u0259 ba\u011flant\u0131lar\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259rk\u0259n, ilk B\u00f6y\u00fck Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti Atab\u0259kiyy\u0259nin Rusiya il\u0259 tarixi \u0259laq\u0259l\u0259rini d\u0259 yaddan \u00e7\u0131xarmaq olmaz. Bildiyimiz kimi, XII \u0259srd\u0259 G\u00fcrc\u00fc \u00e7ar\u0131 IV (Qurucu) Davidin s\u00fclal\u0259si kimi tarix\u0259 q\u0259d\u0259m qoymu\u015f Baqrationil\u0259r n\u0259sli il\u0259 Az\u0259rbaycan Atab\u0259yl\u0259rinin qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259ri h\u0259m s\u00fclh, h\u0259m d\u0259 m\u00fcharib\u0259l\u0259r il\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t olunmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fri III M\u0259nu\u00e7\u00f6hr\u00fcn 1160-c\u0131 ild\u0259 q\u0259fil \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra, \u015eirvan\u015fahlar D\u00f6vl\u0259tini qon\u015fu g\u00fcrc\u00fc \u00e7arl\u0131\u011f\u0131na birl\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 c\u0259hd etmi\u015f \u015fahbanu Tamar David q\u0131z\u0131 Baqrationinin \u00f6z v\u0259li\u0259hd o\u011fluna qar\u015f\u0131 d\u00f6vl\u0259t \u00e7evrili\u015finin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaqla, B\u00f6y\u00fck Axsitan\u0131 \u015eirvan taxt\u0131na otuzduran Atab\u0259y \u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259nizin syasi m\u00f6vqeyi, he\u00e7 \u015f\u00fcbh\u0259siz ki, \u00dcmums\u0259lib y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 \u00dcmumislam m\u00f6vqeyi bax\u0131m\u0131ndan ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fclm\u0259lidir. Lakin bu tarixi fakt he\u00e7 d\u0259 Az\u0259rbaycan Atab\u0259yl\u0259rinin Xristian-provaslav d\u00fcnyas\u0131na qar\u015f\u0131 q\u0259r\u0259zli v\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n m\u00f6vqed\u0259 durdu\u011funu \u0259ks etdirmir.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-3.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-25550\" width=\"980\" height=\"598\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-3.jpg 287w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-3-150x91.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 980px) 100vw, 980px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>G\u00fcrc\u00fc Baqrationil\u0259r qon\u015fu Moskva-Rurikl\u0259r knyazl\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u0259nc \u00fczv\u00fc Yuri Boqolyubski il\u0259 g\u00fcrc\u00fc \u00e7ari\u00e7a Tamara Baqrationinin izdivac\u0131n\u0131 pozaraq, \u00e7ari\u00e7an\u0131 osetin David Soslan il\u0259 evl\u0259ndir\u0259rk\u0259n, rus knyaz\u0131n\u0131 G\u00fcrc\u00fcstan\u0131 t\u0259rk etm\u0259y\u0259 m\u0259cbur etmi\u015fl\u0259r. Moskva \u015f\u0259h\u0259rinin binas\u0131n\u0131 qoymu\u015f Vladimir-Suzdal knyazl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 Andrey Boqolyubskinin o\u011flu Yuri Andreyevi\u00e7 Boqolyubski q\u0131sa Konstantinopol m\u00fchacir\u0259tind\u0259n sonra, ya\u015famaq \u00fc\u00e7\u00fcn V\u0259t\u0259n olaraq m\u0259hz Az\u0259rbaycan Atab\u0259yl\u0259rinin paytaxt \u015f\u0259h\u0259ri G\u0259nc\u0259ni se\u00e7mi\u015fdi. Ona Atab\u0259yl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 \u018fbub\u0259kr Eld\u0259niz yaa\u015famaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r c\u00fcr \u015f\u0259rait yaratm\u0131\u015fd\u0131. Bunun bir s\u0259b\u0259bi knyaz Yuri Boqolyubovskinin anas\u0131n\u0131n bir q\u0131p\u00e7aq q\u0131z\u0131 olmas\u0131 idis\u0259, dig\u0259r m\u00fch\u00fcm s\u0259b\u0259bi d\u0259 G\u00fcrc\u00fc Saray\u0131n\u0131n tez-tez s\u0259ng\u0259r d\u0259yi\u015f\u0259r\u0259k Provaslav Bizansa v\u0259 Rusiyaya qar\u015f\u0131 Katolik Roma Papas\u0131n\u0131n S\u0259lib c\u0259bh\u0259sind\u0259 yer tutmas\u0131 idi. G\u0259nc rus knyaz\u0131na Atab\u0259yl\u0259r d\u00f6vl\u0259tind\u0259 h\u0259r c\u00fcr maddi \u015f\u0259rait yarad\u0131lm\u0131\u015f, h\u0259tta G\u00fcrc\u00fcstan taxt\u0131na yenid\u0259n oturmaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259rbi yard\u0131mlar da edilmi\u015fdir. Tarixd\u0259n o da m\u0259lumdur ki, Yuri Boqolyubskinin G\u00fcrc\u00fc taxt\u0131na yenid\u0259n yiy\u0259l\u0259nm\u0259k c\u0259hdi u\u011furla n\u0259tic\u0259l\u0259nm\u0259mi\u015fdir&#8230; <\/p>\n\n\n\n<p>1190\/91-ci ild\u0259 o, \u00f6z t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 il\u0259 Kutaisiy\u0259d\u0259k g\u0259lib \u00e7\u0131xaraq, Qequti saray\u0131nda tac qoyma m\u0259rasimi ke\u00e7irmi\u015f, lakin tezlikl\u0259 m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 u\u011frayaraq, \u0259sir d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc. Lakin Tamara sabiq \u0259rini ba\u011f\u0131\u015flam\u0131\u015f, o is\u0259 q\u0131p\u00e7aq-k\u0259ng\u0259rli yurdu olan Arran\u0131n ba\u015f \u015f\u0259h\u0259ri G\u0259nc\u0259y\u0259 g\u0259lmi\u015f, Az\u0259rbaycan Atab\u0259yl\u0259r d\u00f6vl\u0259tin\u0259 s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. Dem\u0259li, Yuri Boqolyubsinin qoruyan hiss\u0259- Arran q\u0131p\u00e7aklar\u0131 idis\u0259, m\u0259\u011flub ed\u0259nl\u0259r d\u0259 bir zaman \u00e7ar Qurucu David t\u0259r\u0259find\u0259n D\u0259\u015fti-q\u0131p\u00e7aqdan G\u00fcrc\u00fcstana \u00f6z\u00fcn\u00fcn Q\u0131p\u00e7aq xan\u0131m\u0131 Quranduxt il\u0259 birlikd\u0259 cehiz kimi g\u0259tizdirdiyi m\u00fcs\u0259lman q\u0131p\u00e7aqlar olmu\u015flar. Bu hadis\u0259l\u0259r kinossenarist Merabi Qedevanovun &#171;\u0426\u0430\u0440\u0438\u0446\u0430 \u0422\u0430\u043c\u0430\u0440\u0430 \u0438 \u042e\u0440\u0438\u0439 \u0411\u043e\u0433\u043e\u043b\u044e\u0431\u0441\u043a\u0438\u0439\u201d \u0259s\u0259rind\u0259, habel\u0259 Aleksandr Voinovun &#171;\u0422\u0430\u043c\u0430\u0440\u0430 \u0438 \u0414\u0430\u0432\u0438\u0434\u201d roman\u0131nda geni\u015f i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u018flb\u0259tt\u0259, provaslav rus knyaz\u0131n\u0131n m\u0259hz Az\u0259rbaycan Atab\u0259yl\u0259r d\u00f6vl\u0259tin\u0259 s\u0131\u011f\u0131nmas\u0131 t\u0259sad\u00fcfi xarakterli olmam\u0131\u015fd\u0131r. Bu inam\u0131n k\u00f6k\u00fcnd\u0259 Atab\u0259yl\u0259rin m\u0259n\u015f\u0259c\u0259, Rusiyan\u0131n provaslav m\u0259zh\u0259bli q\u0131p\u00e7aq \u0259halisi i\u00e7\u0259risind\u0259n \u00e7\u0131xmas\u0131 idi: bu tarixi fakt Az\u0259rbaycan\u0131n q\u0131p\u00e7aq Atab\u0259yl\u0259ri il\u0259 Moskva (-Vladimir) Rus knyazl\u0131\u011f\u0131 aras\u0131ndak\u0131 tarixi \u0259laq\u0259l\u0259rin yeid\u0259n \u00f6yr\u0259nilm\u0259si bax\u0131m\u0131ndan m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir.<\/p>\n\n\n\n<p>G\u00fcrc\u00fc qon\u015fular\u0131n ke\u00e7mi\u015fin\u0259 t\u0259krar qay\u0131tmaqla, h\u0259min tarix\u0259 q\u0131sa bir s\u0259yah\u0259t\u0259 \u00e7\u0131xmaq pis olmazd\u0131: &#171;\u0412 6683 (1175) \u0433\u043e\u0434\u0443 \u043d\u043e\u0432\u0433\u043e\u0440\u043e\u0434\u0446\u044b \u0438\u0437\u0433\u043d\u0430\u043b\u0438 (\u00ab\u0432\u044b\u0432\u0435\u0434\u043e\u0448\u0430\u00bb) \u0441\u0432\u043e\u0435\u0433\u043e \u043a\u043d\u044f\u0437\u044f \u0438 \u043f\u043e\u0441\u0430\u0434\u0438\u043b\u0438 \u0421\u0432\u044f\u0442\u043e\u0441\u043b\u0430\u0432\u0430 \u041c\u0441\u0442\u0438\u0441\u043b\u0430\u0432\u0438\u0447\u0430. \u0421\u043e\u0433\u043b\u0430\u0441\u043d\u043e \u00ab\u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438 \u0420\u043e\u0441\u0441\u0438\u0439\u0441\u043a\u043e\u0439\u00bb \u0422\u0430\u0442\u0438\u0449\u0435\u0432\u0430, \u0441\u0443\u0437\u0434\u0430\u043b\u044c\u0441\u043a\u0438\u0435 \u0431\u043e\u044f\u0440\u0435 \u0440\u0435\u0448\u0438\u043b\u0438 \u043f\u0440\u0438\u0437\u0432\u0430\u0442\u044c \u0438\u0437 \u041d\u043e\u0432\u0433\u043e\u0440\u043e\u0434\u0430 \u042e\u0440\u0438\u044f \u0410\u043d\u0434\u0440\u0435\u0435\u0432\u0438\u0447\u0430, \u043d\u043e \u0434\u043e \u0442\u043e\u0433\u043e \u0432\u0440\u0435\u043c\u0435\u043d\u0438, \u043f\u043e\u043a\u0430 \u043e\u043d \u043d\u0435 \u043f\u043e\u0432\u0437\u0440\u043e\u0441\u043b\u0435\u0435\u0442, \u043a\u043d\u044f\u0436\u0438\u0442\u044c \u0434\u043e\u043b\u0436\u0435\u043d \u041c\u0438\u0445\u0430\u0438\u043b \u042e\u0440\u044c\u0435\u0432\u0438\u0447. \u041a\u0430\u043a \u043e\u0442\u043c\u0435\u0442\u0438\u043b \u0435\u0449\u0435 \u041d. \u041c. \u041a\u0430\u0440\u0430\u043c\u0437\u0438\u043d, \u0441\u0432\u0435\u0434\u0435\u043d\u0438\u044f \u0422\u0430\u0442\u0438\u0449\u0435\u0432\u0430 \u0432 \u0441\u043e\u0445\u0440\u0430\u043d\u0438\u0432\u0448\u0438\u0445\u0441\u044f \u043b\u0435\u0442\u043e\u043f\u0438\u0441\u044f\u0445 \u043e\u0442\u0441\u0443\u0442\u0441\u0442\u0432\u0443\u044e\u0442. \u0412\u043e \u0432\u0440\u0435\u043c\u044f \u0432\u043e\u0439\u043d\u044b \u041c\u0438\u0445\u0430\u0438\u043b\u0430 \u0438 \u0412\u0441\u0435\u0432\u043e\u043b\u043e\u0434\u0430 \u042e\u0440\u044c\u0435\u0432\u0438\u0447\u0435\u0439 \u043f\u0440\u043e\u0442\u0438\u0432 \u0438\u0445 \u043f\u043b\u0435\u043c\u044f\u043d\u043d\u0438\u043a\u043e\u0432 \u041c\u0441\u0442\u0438\u0441\u043b\u0430\u0432\u0430 \u0438 \u042f\u0440\u043e\u043f\u043e\u043b\u043a\u0430 \u0420\u043e\u0441\u0442\u0438\u0441\u043b\u0430\u0432\u0438\u0447\u0435\u0439 \u042e\u0440\u0438\u0439 \u0410\u043d\u0434\u0440\u0435\u0435\u0432\u0438\u0447 \u043d\u0430\u0445\u043e\u0434\u0438\u043b\u0441\u044f \u0432 \u0432\u043e\u0439\u0441\u043a\u0435 \u0432\u043b\u0430\u0434\u0438\u043c\u0438\u0440\u0446\u0435\u0432 , \u043e\u0434\u043d\u0430\u043a\u043e \u0432 \u0431\u043e\u043b\u044c\u0448\u0438\u043d\u0441\u0442\u0432\u0435 \u043b\u0435\u0442\u043e\u043f\u0438\u0441\u0435\u0439, \u043a\u0440\u043e\u043c\u0435 \u0418\u043f\u0430\u0442\u044c\u0435\u0432\u0441\u043a\u043e\u0439, \u044d\u0442\u043e\u0442 \u0444\u0430\u043a\u0442 \u043d\u0435 \u0443\u043f\u043e\u043c\u0438\u043d\u0430\u0435\u0442\u0441\u044f. \u0414\u0430\u043b\u044c\u043d\u0435\u0439\u0448\u0430\u044f \u0441\u0443\u0434\u044c\u0431\u0430 \u042e\u0440\u0438\u044f \u0438\u0437\u0432\u0435\u0441\u0442\u043d\u0430 \u043b\u0438\u0448\u044c \u0438\u0437 \u0433\u0440\u0443\u0437\u0438\u043d\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0438 \u0430\u0440\u043c\u044f\u043d\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0438\u0441\u0442\u043e\u0447\u043d\u0438\u043a\u043e\u0432 (\u043f\u0440\u0438\u0447\u0451\u043c \u0433\u0440\u0443\u0437\u0438\u043d\u0441\u043a\u0438\u0435 \u0438\u0441\u0442\u043e\u0447\u043d\u0438\u043a\u0438 \u0434\u0430\u0436\u0435 \u043d\u0435 \u0443\u043f\u043e\u043c\u0438\u043d\u0430\u044e\u0442 \u0438\u043c\u0435\u043d\u0438 \u043a\u043d\u044f\u0436\u0438\u0447\u0430). \u0421\u043e\u0433\u043b\u0430\u0441\u043d\u043e \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u043e\u0433\u0440\u0430\u0444\u0443 \u0446\u0430\u0440\u0438\u0446\u044b \u0422\u0430\u043c\u0430\u0440\u044b, \u0412\u0441\u0435\u0432\u043e\u043b\u043e\u0434 \u042e\u0440\u044c\u0435\u0432\u0438\u0447 \u0438\u0437\u0433\u043d\u0430\u043b \u0441\u0432\u043e\u0435\u0433\u043e \u043f\u043b\u0435\u043c\u044f\u043d\u043d\u0438\u043a\u0430 \u0438\u0437 \u043a\u043d\u044f\u0436\u0435\u0441\u0442\u0432\u0430, \u0438 \u0442\u043e\u0442 \u0431\u0435\u0436\u0430\u043b \u043a \u043f\u043e\u043b\u043e\u0432\u0446\u0430\u043c. \u041a\u043e\u0433\u0434\u0430 \u0432 1185 \u0433\u043e\u0434\u0443 \u043f\u043e\u0441\u043b\u0435 \u0441\u043c\u0435\u0440\u0442\u0438 \u0433\u0440\u0443\u0437\u0438\u043d\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u0446\u0430\u0440\u044f \u0413\u0435\u043e\u0440\u0433\u0438\u044f \u043d\u0430 \u043f\u0440\u0435\u0441\u0442\u043e\u043b \u0432\u0437\u043e\u0448\u043b\u0430 \u0435\u0433\u043e \u0434\u043e\u0447\u044c \u0422\u0430\u043c\u0430\u0440\u0430, \u043d\u0430 \u0433\u043e\u0441\u0443\u0434\u0430\u0440\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u043e\u043c \u0441\u043e\u0432\u0435\u0442\u0435 (\u0434\u0430\u0440\u0431\u0430\u0437\u0438) \u0440\u0435\u0448\u0435\u043d\u043e \u0431\u044b\u043b\u043e \u0432\u044b\u0431\u0440\u0430\u0442\u044c \u0435\u0439 \u043c\u0443\u0436\u0430. \u0422\u043e\u0433\u0434\u0430 \u0432\u0435\u043b\u044c\u043c\u043e\u0436\u0430 \u0410\u0431\u0443\u043b-\u0410\u0441\u0430\u043d \u0437\u0430\u044f\u0432\u0438\u043b: \u00ab\u042f \u0437\u043d\u0430\u044e \u0426\u0430\u0440\u0441\u043a\u0430\u044f \u0432\u043b\u0430\u0441\u0442\u044c \u0446\u0430\u0440\u0435\u0432\u0438\u0447\u0430, \u0441\u044b\u043d\u0430 \u0432\u0435\u043b\u0438\u043a\u043e\u0433\u043e \u043a\u043d\u044f\u0437\u044f \u0440\u0443\u0441\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u0410\u043d\u0434\u0440\u0435\u044f; \u043e\u043d \u043e\u0441\u0442\u0430\u043b\u0441\u044f \u043c\u0430\u043b\u043e\u043b\u0435\u0442\u043d\u0438\u043c \u043f\u043e\u0441\u043b\u0435 \u043e\u0442\u0446\u0430 \u0438, \u043f\u0440\u0435\u0441\u043b\u0435\u0434\u0443\u0435\u043c\u044b\u0439 \u0434\u044f\u0434\u0435\u0439 \u0441\u0432\u043e\u0438\u043c \u0421\u0430\u0432\u0430\u043b\u0430\u0442\u043e\u043c, \u0443\u0434\u0430\u043b\u0438\u043b\u0441\u044f \u0432 \u0447\u0443\u0436\u0443\u044e \u0441\u0442\u0440\u0430\u043d\u0443, \u0442\u0435\u043f\u0435\u0440\u044c \u043d\u0430\u0445\u043e\u0434\u0438\u0442\u0441\u044f \u0432 \u0433\u043e\u0440\u043e\u0434\u0435 \u043a\u0438\u043f\u0447\u0430\u043a\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u0446\u0430\u0440\u044f \u0421\u0435\u0432\u0435\u043d\u0434\u0436\u0430\u00bb. \u041a\u0430\u043d\u0434\u0438\u0434\u0430\u0442\u0443\u0440\u0430 \u0436\u0435\u043d\u0438\u0445\u0430 \u0431\u044b\u043b\u0430 \u043e\u0434\u043e\u0431\u0440\u0435\u043d\u0430, \u043f\u0440\u0438\u0447\u0451\u043c \u043d\u0443\u0436\u043d\u043e \u0443\u0447\u0438\u0442\u044b\u0432\u0430\u0442\u044c, \u0447\u0442\u043e \u0442\u0451\u0442\u043a\u0430 \u0422\u0430\u043c\u0430\u0440\u044b, \u0446\u0430\u0440\u0435\u0432\u043d\u0430 \u0420\u0443\u0441\u0443\u0434\u0430\u043d, \u043e\u0431\u043b\u0430\u0434\u0430\u0432\u0448\u0430\u044f \u0432\u043b\u0438\u044f\u043d\u0438\u0435\u043c \u043f\u0440\u0438 \u0434\u0432\u043e\u0440\u0435, \u0432 \u0441\u0432\u043e\u0451 \u0432\u0440\u0435\u043c\u044f \u0431\u044b\u043b\u0430 \u0436\u0435\u043d\u043e\u0439 \u043a\u0438\u0435\u0432\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u043a\u043d\u044f\u0437\u044f \u0418\u0437\u044f\u0441\u043b\u0430\u0432\u0430 \u041c\u0441\u0442\u0438\u0441\u043b\u0430\u0432\u0438\u0447\u0430. \u041a\u0443\u043f\u0435\u0446 \u0417\u0430\u043d\u043a\u0430\u043d \u0417\u043e\u0440\u0430\u0431\u0430\u0431\u0435\u043b\u0438 \u043e\u0442\u043f\u0440\u0430\u0432\u0438\u043b\u0441\u044f \u043a \u043f\u043e\u043b\u043e\u0432\u0446\u0430\u043c \u0438 \u043f\u0440\u0438\u0432\u0451\u0437 \u043e\u0442\u0442\u0443\u0434\u0430 \u043a\u043d\u044f\u0436\u0438\u0447\u0430 \u042e\u0440\u0438\u044f, \u00ab\u044e\u043d\u043e\u0448\u0443 \u0434\u043e\u0431\u043b\u0435\u0441\u0442\u043d\u043e\u0433\u043e, \u0441\u043e\u0432\u0435\u0440\u0448\u0435\u043d\u043d\u043e\u0433\u043e \u043f\u043e \u0442\u0435\u043b\u043e\u0441\u043b\u043e\u0436\u0435\u043d\u0438\u044e \u0438 \u043f\u0440\u0438\u044f\u0442\u043d\u043e\u0433\u043e \u0434\u043b\u044f \u0441\u043e\u0437\u0435\u0440\u0446\u0430\u043d\u0438\u044f\u00bb. \u0421\u043e\u0433\u043b\u0430\u0441\u043d\u043e \u0418. \u0410. \u0414\u0436\u0430\u0432\u0430\u0445\u0438\u0448\u0432\u0438\u043b\u0438, \u042e\u0440\u0438\u0439 \u043f\u0440\u0438\u0431\u044b\u043b \u0432 \u0413\u0440\u0443\u0437\u0438\u044e \u0432 \u043a\u043e\u043d\u0446\u0435 1185 \u0433\u043e\u0434\u0430.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Lakin sonrak\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259, bu ba\u015f\u0131 b\u0259lal\u0131 rus knyaz\u0131na qar\u015f\u0131 G\u00fcrc\u00fc saray\u0131nda ziddiyy\u0259tl\u0259r ortaya \u00e7\u0131x\u0131r: bir qrup Saray \u0259hli Yuri Andreyevi\u00e7i uzaqla\u015fd\u0131r\u0131b, \u00e7ari\u00e7a v\u0259 taxt-tac\u0131 ba\u015fqas\u0131na verm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcbariz\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r. Bu &#171;ba\u015fqas\u0131\u201d is\u0259 g\u0259nc osetin k\u00fcbar\u0131 David Soslan idi.<\/p>\n\n\n\n<p>Tamaradan ayr\u0131lan Yuri Andreyevi\u00e7 Boqolyubski G\u00fcrc\u00fc Saray\u0131ndak\u0131 \u0259leyhdarlar\u0131na qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259ni davam etdirm\u0259k fikrind\u0259n geri \u00e7\u0259kilmir. Tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 bu hadis\u0259l\u0259r bel\u0259 t\u0259svir edilmi\u015fdir: &#171;\u0421\u043e\u0433\u043b\u0430\u0441\u043d\u043e \u0430\u0440\u043c\u044f\u043d\u0441\u043a\u043e\u043c\u0443 (-\u0430\u043b\u0431\u0430\u043d\u0441\u043a\u043e\u043c\u0443) \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u043a\u0443 \u041c\u0445\u0438\u0442\u0430\u0440\u0443 \u0413\u043e\u0448\u0443, \u00ab\u0446\u0430\u0440\u0441\u0442\u0432\u043e \u0433\u0440\u0443\u0437\u0438\u043d\u0441\u043a\u043e\u0435 \u043d\u0430\u0445\u043e\u0434\u0438\u043b\u043e\u0441\u044c \u0432 \u0432\u043e\u043b\u043d\u0435\u043d\u0438\u0438, \u0438\u0431\u043e \u0422\u0430\u043c\u0430\u0440\u0430, \u0434\u043e\u0447\u044c \u0446\u0430\u0440\u044f \u0413\u0435\u043e\u0440\u0433\u0438\u044f, \u043e\u0441\u0442\u0430\u0432\u0438\u043b\u0430 \u043f\u0435\u0440\u0432\u043e\u0433\u043e \u043c\u0443\u0436\u0430, \u0441\u044b\u043d\u0430 \u0446\u0430\u0440\u044f \u0440\u0443\u0437\u043e\u0432, \u0438 \u0432\u044b\u0448\u043b\u0430 \u0437\u0430\u043c\u0443\u0436 \u0437\u0430 \u0434\u0440\u0443\u0433\u043e\u0433\u043e \u043c\u0443\u0436\u0430 \u0438\u0437 \u0430\u043b\u0430\u043d\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u0446\u0430\u0440\u0441\u0442\u0432\u0430, \u0438\u043c\u0435\u043d\u0443\u0435\u043c\u043e\u0433\u043e \u043f\u043e \u043c\u0430\u0442\u0435\u0440\u0438\u043d\u0441\u043a\u043e\u043c\u0443 \u0440\u043e\u0434\u0441\u0442\u0432\u0443 \u0421\u043e\u0441\u043b\u0430\u043d\u043e\u043c\u2026\u00bb. \u0427\u0435\u0440\u0435\u0437 \u043d\u0435\u0441\u043a\u043e\u043b\u044c\u043a\u043e \u043b\u0435\u0442, \u0432\u0435\u0440\u043d\u0443\u0432\u0448\u0438\u0441\u044c \u0438\u0437 \u041a\u043e\u043d\u0441\u0442\u0430\u043d\u0442\u0438\u043d\u043e\u043f\u043e\u043b\u044f, \u0413\u0435\u043e\u0440\u0433\u0438\u0439 \u043f\u0440\u0438\u0431\u044b\u043b \u0432 \u041a\u0430\u0440\u043d\u0443-\u041a\u0430\u043b\u0430\u043a (\u042d\u0440\u0437\u0435\u0440\u0443\u043c), \u0433\u0434\u0435 \u043a \u043d\u0435\u043c\u0443 \u043f\u0440\u0438\u0441\u043e\u0435\u0434\u0438\u043d\u0438\u043b\u0438\u0441\u044c \u043c\u043d\u043e\u0433\u0438\u0435 \u0433\u0440\u0443\u0437\u0438\u043d\u0441\u043a\u0438\u0435 \u0432\u0435\u043b\u044c\u043c\u043e\u0436\u0438 \u0441 \u0432\u043e\u0439\u0441\u043a\u0430\u043c\u0438: \u0410\u0431\u0443\u043b-\u0410\u0441\u0430\u043d, \u043c\u0438\u043d\u0438\u0441\u0442\u0440 \u0434\u0432\u043e\u0440\u0430 \u0412\u0430\u0440\u0434\u0430\u043d \u0414\u0430\u0434\u0438\u0430\u043d\u0438, \u0432\u043b\u0430\u0434\u0435\u0442\u0435\u043b\u044c \u041a\u043b\u0430\u0440\u0434\u0436\u0435\u0442\u0438 \u0438 \u0428\u0430\u0432\u0448\u0435\u0442\u0438 \u0413\u0443\u0441\u0430\u043d, \u0411\u043e\u0446\u043e \u0421\u0430\u043c\u0446\u0445\u0438\u0439\u0441\u043a\u0438\u0439 (\u0432 1190 \u0438\u043b\u0438 1191 \u0433\u043e\u0434\u0443) . \u0421\u0442\u043e\u0440\u043e\u043d\u043d\u0438\u043a\u0438 \u042e\u0440\u0438\u044f \u0437\u0430\u043d\u044f\u043b\u0438 \u041a\u0443\u0442\u0430\u0438\u0441\u0438, \u0438 \u043e\u043d \u0431\u044b\u043b \u043a\u043e\u0440\u043e\u043d\u043e\u0432\u0430\u043d \u0432\u043e \u0434\u0432\u043e\u0440\u0446\u0435 \u0413\u0435\u0433\u0443\u0442\u0438, \u0435\u0433\u043e \u0441\u0442\u043e\u0440\u043e\u043d\u043d\u0438\u043a\u0438 \u0441\u043e\u0432\u0435\u0440\u0448\u0430\u043b\u0438 \u043d\u0430\u0431\u0435\u0433\u0438 \u0434\u043e \u0441\u0430\u043c\u043e\u0433\u043e \u0433\u043e\u0440\u043e\u0434\u0430 \u0413\u043e\u0440\u0438. \u041e\u0434\u043d\u0430\u043a\u043e \u0432 \u0445\u043e\u0434\u0435 \u0440\u0430\u0437\u0432\u0435\u0440\u043d\u0443\u0432\u0448\u0438\u0445\u0441\u044f \u0432\u043e\u0435\u043d\u043d\u044b\u0445 \u0434\u0435\u0439\u0441\u0442\u0432\u0438\u0439 \u0430\u0440\u043c\u0438\u044f, \u0432\u0435\u0440\u043d\u0430\u044f \u0446\u0430\u0440\u0438\u0446\u0435 \u0422\u0430\u043c\u0430\u0440\u0435, \u0432\u043e \u0433\u043b\u0430\u0432\u0435 \u0441 \u0417\u0430\u0445\u0430\u0440\u0438\u0435\u0439 \u0438 \u041f\u043e\u0441\u043b\u0435 \u0438\u0437\u0433\u043d\u0430\u043d\u0438\u044f \u0418\u0432\u0430\u043d\u044d \u041c\u0445\u0430\u0433\u0440\u0434\u0437\u0435\u043b\u0438 (\u0414\u043e\u043b\u0433\u043e\u0440\u0443\u043a\u0438\u043c\u0438) \u0417\u0430\u043a\u0430\u0440\u044f\u043d\u0430\u043c\u0438, \u043e\u0434\u0435\u0440\u0436\u0430\u043b\u0430 \u043f\u043e\u0431\u0435\u0434\u0443 \u0432 \u0431\u0438\u0442\u0432\u0435 \u043d\u0430 \u041d\u0438\u0430\u043b\u044c\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0440\u0430\u0432\u043d\u0438\u043d\u0435. \u0413\u0435\u043e\u0440\u0433\u0438\u0439 \u043f\u043e\u043f\u0430\u043b \u0432 \u043f\u043b\u0435\u043d, \u043d\u043e \u0431\u044b\u043b \u043f\u0440\u043e\u0449\u0435\u043d \u0438 \u043e\u0442\u043f\u0443\u0449\u0435\u043d \u0432\u043c\u0435\u0441\u0442\u0435 \u0441 \u0441\u044b\u043d\u043e\u043c \u0412\u0430\u0440\u0434\u0430\u043d\u0430 \u0414\u0430\u0434\u0438\u0430\u043d\u0438 \u0418\u0432\u0430\u043d\u043e\u043c. \u041e\u0434\u043d\u0430\u043a\u043e \u0432\u0441\u043a\u043e\u0440\u0435 \u043e\u043d \u0440\u0435\u0448\u0438\u043b \u043f\u0440\u043e\u0434\u043e\u043b\u0436\u0438\u0442\u044c \u0431\u043e\u0440\u044c\u0431\u0443 \u0437\u0430 \u0432\u043b\u0430\u0441\u0442\u044c \u0438 \u0436\u0435\u043d\u0438\u043b\u0441\u044f \u043d\u0430 \u043f\u043e\u043b\u043e\u0432\u0435\u0446\u043a\u043e\u0439 \u043a\u043d\u044f\u0436\u043d\u0435. \u0413\u0435\u043e\u0440\u0433\u0438\u0439 \u043e\u0442\u043f\u0440\u0430\u0432\u0438\u043b\u0441\u044f \u043a \u0410\u0431\u0443-\u0411\u0435\u043a\u0440\u0443, \u0430\u0442\u0430\u0431\u0435\u043a\u0443 \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0430, \u043a\u043e\u0442\u043e\u0440\u044b\u0439 \u0432\u044b\u0434\u0435\u043b\u0438\u043b \u0435\u043c\u0443 \u0437\u0435\u043c\u043b\u0438 \u0432 \u0410\u0440\u0440\u0430\u043d\u0435. \u0421 \u0432\u043e\u0439\u0441\u043a\u0430\u043c\u0438 \u0413\u044f\u043d\u0434\u0436\u0438 \u0438 \u0410\u0440\u0440\u0430\u043d\u0430 \u0432 1193 \u0433\u043e\u0434\u0443 \u043e\u043d \u0432\u0442\u043e\u0440\u0433\u0441\u044f \u0432 \u041a\u0430\u0445\u0435\u0442\u0438\u044e \u0438 \u0440\u0430\u0437\u043e\u0440\u0438\u043b \u0434\u043e\u043b\u0438\u043d\u0443 \u0410\u043b\u0430\u0437\u0430\u043d\u0438, \u043d\u043e \u043e\u0442\u0440\u044f\u0434 \u0421\u0430\u0433\u0438\u0440\u0430 \u041c\u0430\u0445\u0430\u0442\u0435\u043b\u0438\u0441\u0434\u0437\u0435 \u0440\u0430\u0437\u0431\u0438\u043b \u0435\u0433\u043e. \u0413\u0435\u043e\u0440\u0433\u0438\u0439 \u0431\u0435\u0436\u0430\u043b, \u0438 \u0435\u0433\u043e \u0434\u0430\u043b\u044c\u043d\u0435\u0439\u0448\u0430\u044f \u0441\u0443\u0434\u044c\u0431\u0430 \u043d\u0435\u0438\u0437\u0432\u0435\u0441\u0442\u043d\u0430. \u041f\u043e \u0433\u0438\u043f\u043e\u0442\u0435\u0437\u0435 \u0421. \u0422. \u0415\u0440\u0435\u043c\u044f\u043d\u0430, \u043e\u043d \u0431\u044b\u043b \u043f\u043e\u0433\u0440\u0435\u0431\u0435\u043d \u0432 \u0446\u0435\u0440\u043a\u0432\u0438 \u041b\u0443\u0440\u0434\u0436-\u043c\u043e\u043d\u0430\u0441\u0442\u0435\u0440\u0438 (\u0418\u043e\u0430\u043d\u043d\u043e-\u0411\u043e\u0433\u043e\u0441\u043b\u043e\u0432\u0441\u043a\u043e\u0439) \u0432 \u0422\u0431\u0438\u043b\u0438\u0441\u0438.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-4.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-25551\" width=\"1011\" height=\"673\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-4.jpg 275w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-4-150x100.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 1011px) 100vw, 1011px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>\u015eirvan kils\u0259l\u0259ri v\u0259 xristian icmalar\u0131n\u0131n tarixi \u00dcmumqafqaz tarixinin, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan tarixinin m\u00fch\u00fcm bir hiss\u0259sidir. Onun do\u011fru-d\u00fczg\u00fcn ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 b\u00f6lg\u0259d\u0259 ba\u015f ver\u0259nl\u0259rin vaxt\u0131nda ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131nda b\u00f6y\u00fck \u00f6n\u0259m da\u015f\u0131y\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130st\u0259r \u015eirvan\u015fahlar d\u00f6vl\u0259tinin, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan Atab\u0259yl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin siyasi tarixind\u0259 m\u00fch\u00fcm pollar ounam\u0131\u015f Z\u0259ngi-massaget tayfalar\u0131n\u0131n bu yerl\u0259rd\u0259 q\u0259dim tarixini ara\u015fd\u0131rm\u0131\u015f dil\u00e7i alim professor Firudin A\u011fas\u0131o\u011flunun fikrinc\u0259, &#171;yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259r miladdan \u00f6nc\u0259 III-I minillikl\u0259rd\u0259 \u00d6n Asiyada Subar, Aratta, Kut, Turak (T\u00fcrk), Kumuk, Kuman, Alban, Aran, Saka, Kaspi, Erm\u0259n, Bars, Padar, Azar (Az\u0259r), Qam\u0259r, G\u00f6g\u0259r, Qarqar, Saqi-but Z\u0259ngi boyu, Ka\u015fqay, Urmu, K\u0131z\u0131l-bud (K\u0131z\u0131l boyu), Polad v\u0259 b. Siyasi qurumlar\u0131n (b\u00f6lg\u0259, \u00f6lk\u0259, \u015f\u0259h\u0259r, d\u00f6vl\u0259t, b\u0259ylik) ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kir ki, bunlar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti t\u00fcrk etnoniml\u0259ridir.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Qafqazda v\u0259 \u00d6n Asiyada zaman-zaman m\u00fcxt\u0259lif dini par\u00e7alanmalara m\u0259ruz qalm\u0131\u015f Z\u0259ngi-massaget tayfalar\u0131 burada ya\u015fayan dig\u0259r xalqlar\u0131n da azadl\u0131q tarixin\u0259 xeyli \u015fanl\u0131 s\u0259hif\u0259l\u0259r yazm\u0131\u015flar. M\u0259s\u0259l\u0259n, S\u0259lib m\u00fcharib\u0259l\u0259ri d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Urfa S\u0259lib kontlu\u011fu (1118-1146) Z\u0259ngil\u0259r d\u00f6vl\u0259tini ikiy\u0259 ay\u0131ran bir v\u0259ziyy\u0259td\u0259 v\u0259 ticar\u0259t yolu \u00fcz\u0259rind\u0259 \u00e7ox m\u00fch\u00fcm m\u00f6vqed\u0259 yerl\u0259\u015firdi. \u0130nc\u0259 bir siyas\u0259tl\u0259 Xristianlar\u0131 bir-birind\u0259n ay\u0131r\u0131b, S\u0259lib\u00e7il\u0259r aras\u0131ndak\u0131 t\u0259friq\u0259d\u0259n istifad\u0259 ed\u0259n Z\u0259ngil\u0259r &#171;katolikl\u0259rd\u0259n m\u0259mnun olmayan erm\u0259nil\u0259rin\u201d d\u0259st\u0259yi il\u0259 1144-c\u00fc ild\u0259 Urfan\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irmi\u015fdil\u0259r. Onlar\u0131n bu z\u0259f\u0259ri b\u00fct\u00fcn \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131 sevinc\u0259 q\u0259rq etmi\u015fdi. B\u00fct\u00fcn bu kimi faktlar ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6st\u0259rir ki, &#171;erm\u0259ni-m\u00fcs\u0259lman m\u00fcnaqi\u015f\u0259si\u201d he\u00e7 d\u0259 \u0259b\u0259di xarakterli deyildir. Bu, d\u00fcnya katolizminin uydurdu\u011fu bir \u0259fsan\u0259 v\u0259 ya siyasi fitn\u0259dir.<\/p>\n\n\n\n<p>Tarix\u015f\u00fcnasl\u0131qda n\u0259 q\u0259d\u0259r ki, &#171;\u015eirvan xristian icmas\u0131\u201d v\u0259 &#171;\u015eirvan kils\u0259l\u0259ri\u201d s\u00f6zl\u0259ri yasaqlanm\u0131\u015fd\u0131r, dem\u0259li, T\u00fcrk-q\u0131p\u00e7aq m\u0259sihiliyi d\u0259 k\u00f6lg\u0259 alt\u0131nda qalaraq, yadda\u015flardan silin\u0259c\u0259kdir. Bu is\u0259 T\u00fcrk Xristianl\u0131\u011f\u0131 tarixin\u0259 vurulmu\u015f \u0259n a\u011f\u0131r z\u0259rb\u0259 dem\u0259kdir. Roma Papas\u0131n\u0131n m\u0259sihi missionerl\u0259rinin Rusiya q\u0131p\u00e7aqlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlatd\u0131\u011f\u0131 d\u00fcnyaca m\u0259\u015fhur &#171;Kodeks Komanenius\u201d dini abid\u0259si D\u0259\u015fti-Q\u0131p\u00e7aq\u0131n bir-ba\u015fa \u015eirvan xristian d\u00fcnyas\u0131na uzant\u0131s\u0131ndan ba\u015fqa bir \u015fey deyildir. M\u0259nim q\u0259ti fikrimc\u0259, tarix\u015f\u00fcnasl\u0131qda xristian q\u0131p\u00e7aq Atab\u0259kiyy\u0259 problemi d\u0259 Rus provaslaviyas\u0131ndan daha \u00e7ox, \u015eirvan\u015fahlar\u0131n m\u0259sihi tarixi il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir m\u0259s\u0259l\u0259dir. Bu problemi &#171;alban\u015f\u00fcnasl\u0131q\u201d \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 h\u0259ll etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcns\u00fczd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>(I Hiss\u0259nin sonu, davam ed\u0259c\u0259k)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Namiq Atab\u0259yli B\u0130R\u0130NC\u0130 H\u0130SS\u018f (\u018fvv\u0259li: https:\/\/fedai.az\/?p=25446) Q\u0131p\u00e7aq, k\u0259ng\u0259rli tayfalar\u0131n\u0131n \u015eirvan Az\u0259rbaycan\u0131 \u0259razisind\u0259 son m\u0259skunla\u015fmas\u0131 tarixind\u0259 elm \u00fc\u00e7\u00fcn qaranl\u0131q he\u00e7 n\u0259 yoxdur. Bel\u0259 ki, XII<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":25452,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-25546","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25546","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=25546"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25546\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25553,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25546\/revisions\/25553"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/25452"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=25546"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=25546"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=25546"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}