{"id":26155,"date":"2021-01-11T03:07:49","date_gmt":"2021-01-10T23:07:49","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=26155"},"modified":"2021-01-11T03:09:26","modified_gmt":"2021-01-10T23:09:26","slug":"erm%c9%99nilik-xisl%c9%99tinin-mahiyy%c9%99ti-v%c9%99-ya-onun-insanlarda-oyatdigi-fikirl%c9%99r","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=26155","title":{"rendered":"Erm\u0259nilik xisl\u0259tinin mahiyy\u0259ti v\u0259 ya onun insanlarda oyatd\u0131\u011f\u0131 fikirl\u0259r"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>\u018fmir Teymur<\/strong> &#8212; \u201cErm\u0259nil\u0259ri (Haylar) bir mill\u0259t kimi yer \u00fcz\u00fcnd\u0259n silm\u0259diyim \u00fc\u00e7\u00fcn g\u0259l\u0259c\u0259k xalqlar ya m\u0259ni alq\u0131\u015flayacaq, ya da ki, l\u0259n\u0259tl\u0259y\u0259c\u0259k\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Tatsit (Roma tarix\u00e7isi)<\/strong> &#8212; \u201cBu xalq xasiyy\u0259tin\u0259, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 co\u011frafi v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 q\u0259dimd\u0259n iki\u00fczl\u00fc v\u0259 riyakard\u0131r. Bunlar daim romal\u0131lara nifr\u0259td\u0259n, parfiyal\u0131lara is\u0259 h\u0259s\u0259dd\u0259n az qala partlay\u0131rlar\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Vilson (\u0130ngilis s\u0259yyah\u0131)<\/strong> &#8212; \u201cErm\u0259nil\u0259r acg\u00f6z v\u0259 tamahkard\u0131rlar, fitn\u0259kar v\u0259 araqar\u0131\u015fd\u0131rand\u0131rlar, he\u00e7 k\u0259si b\u0259y\u0259nmirl\u0259r. Onlar x\u0131rda bir i\u015fi \u015fi\u015firtm\u0259kd\u0259 istedad sahibidirl\u0259r, intriqa yaratma\u011f\u0131 sevirl\u0259r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u0130.Dyakonov (Rus alimi) &#8212;<\/strong> \u201cQ\u0259dim \u201chay\u201dlar t\u0259qrib\u0259n bizim eradan \u0259vv\u0259l 1-ci minillikd\u0259 F\u0259rat \u00e7ay\u0131n\u0131n yuxar\u0131 vadisind\u0259 v\u0259h\u015fi t\u0259bi\u0259tli \u201cnair\u201dl\u0259r kimi meydana g\u0259lmi\u015fl\u0259r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Maqde Neqma (tarix\u00e7i alimin \u201cArmeniya\u201d \u0259s\u0259rind\u0259n)<\/strong> &#8212; \u201cT\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sind\u0259n (10 fevral 1828) d\u0259rhal sonra Paskevi\u00e7in r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 \u0130randan 40 min erm\u0259ni, 1829-cu ild\u0259 is\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n 90 min erm\u0259ni Az\u0259rbaycana g\u0259tirilmi\u015fdir. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, 1828-1896-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 \u0130randan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n bir milyon 200 mind\u0259n art\u0131q erm\u0259ni Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>V.L.Veli\u00e7ko (\u201cQafqaz\u201d \u0259s\u0259rind\u0259n<\/strong>) &#8212; \u201cErm\u0259ni qad\u0131nlar\u0131 dig\u0259r xalqlarla zorla, m\u0259cbur\u0259n d\u0259 olsa, \u0259laq\u0259d\u0259 olmu\u015flar. D\u00f6vl\u0259tini v\u0259 \u015f\u0259r\u0259fini \u00e7oxdan itirmi\u015f erm\u0259ni qad\u0131nlar\u0131 il\u0259 m\u00fcnasib\u0259td\u0259 \u0130ran \u0259sg\u0259rl\u0259ri, t\u00fcrkl\u0259r, g\u00fcrc\u00fcl\u0259r v\u0259 da\u011fl\u0131lar, g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, he\u00e7 bir \u0259d\u0259b-\u0259rkan g\u00f6zl\u0259m\u0259mi\u015fl\u0259r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n erm\u0259nil\u0259rin damar\u0131ndan h\u0259r c\u00fcr qan ax\u0131r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Fridrix Engels <\/strong>&#8212; \u201cErm\u0259ni qul v\u0259 k\u0259nizl\u0259ri, K\u0259rinfd\u0259 Afrodita k\u0259nizl\u0259ri, habel\u0259 Hindistan\u0131n m\u0259b\u0259dl\u0259rind\u0259 xidm\u0259t ed\u0259n dini r\u0259qqaslar ilk fahi\u015f\u0259l\u0259r idi\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>A.D\u00fcma (Ata) (\u201cQafqaz s\u0259f\u0259ri\u201d \u0259s\u0259rind\u0259n)<\/strong> &#8212; \u201cErm\u0259nil\u0259r h\u0259mi\u015f\u0259 ba\u015fqa din\u0259 qulluq ed\u0259n h\u00f6kmdarlar\u0131n hakimiyy\u0259ti alt\u0131nda olmu\u015flar. N\u0259tic\u0259d\u0259 \u00f6z fikir, niyy\u0259t v\u0259 duy\u011fular\u0131n\u0131 gizli saxlayan, hiyl\u0259g\u0259r v\u0259 k\u0259l\u0259kbaz adamlara \u00e7evrilmi\u015fl\u0259r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>N.Qarosoyan (Kolumbiya Universitetinin professoru)<\/strong> &#8212; \u201cErm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259r Favstos Buzandatsi (5-ci \u0259sr), Novses Xorenatsi (8-ci \u0259sr) v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 Artsax haqq\u0131nda h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri t\u0259hrif etmi\u015fl\u0259r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>A.Mikoyan (22 may 1922-ci il) &#8212;<\/strong> \u201cErm\u0259ni h\u00f6kum\u0259tin\u0259 xidm\u0259t ed\u0259n da\u015fnak c\u0259suslar Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Lakin bu, Qaraba\u011f \u0259halisinin Bak\u0131 il\u0259 b\u00fct\u00fcn \u0259laq\u0259l\u0259rinin k\u0259silm\u0259si v\u0259 he\u00e7 bir vaxt \u0259laq\u0259d\u0259 olmad\u0131\u011f\u0131 \u0130r\u0259vana ba\u011flanmas\u0131 dem\u0259k olard\u0131\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Atropat (Az\u0259ri t\u00fcrkl\u0259rin B\u00f6y\u00fck Midiya d\u00f6vl\u0259tinin varisi)<\/strong> &#8212; Atropatena az\u0259rt\u00fcrkl\u0259rin B\u00f6y\u00fck Midiya d\u00f6vl\u0259tinin varisi kimi G\u00fcney Az\u0259rbaycan, Quzey Az\u0259rbaycan, haz\u0131rda K\u00fcrd\u00fcstan (\u0130randa) adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 v\u0259 s. \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 edirdi. H\u00f6kmdar Atropat\u0131 (412-318) Bat\u0131da v\u0259 do\u011fuda mah\u0131r ov\u00e7u, h\u0259m d\u0259 at h\u0259v\u0259skar\u0131 kimi tan\u0131y\u0131rd\u0131lar. Onun Tuma adl\u0131 dilboz cinsli at\u0131 vard\u0131 ki, h\u0259yat\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 idi. Bunu dem\u0259k kifay\u0259tdir ki, o, at\u0131na qulluqlar\u0131ndan naraz\u0131 qald\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn 8 meht\u0259r d\u0259yi\u015fmi\u015f, 9-cu atabaxan\u0131 Qazakaya \u00e7\u00f6r\u0259kpulu qazanma\u011fa g\u0259l\u0259n a\u015fa\u011f\u0131 D\u0259cl\u0259alt\u0131l\u0131 hayklar aras\u0131ndan se\u00e7mi\u015fdi. Meht\u0259r qoca Karo adl\u0131 ah\u0131l ki\u015fi idi. T\u0259sad\u00fcf bel\u0259 g\u0259tirdi ki, bir g\u00fcn g\u00f6zl\u0259nilm\u0259d\u0259n Misirin Luksor \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n \u0259silzad\u0259 yunan h\u0259rb\u00e7il\u0259rind\u0259n biri Tarikos h\u00f6kmdara qonaq g\u0259ldi. \u00dc\u00e7 g\u00fcnl\u00fck saray ziyaf\u0259tl\u0259rind\u0259n sonra ova \u00e7\u0131xma\u011fa haz\u0131rla\u015fan qonaqlar v\u0259 saray xidm\u0259t\u00e7il\u0259ri s\u0259h\u0259r erk\u0259n meydana y\u0131\u011f\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131lar. G\u00fcnorta vaxt\u0131 me\u015f\u0259 talas\u0131nda q\u0131vraql\u0131\u011f\u0131n\u0131 itirm\u0259mi\u015f qoca h\u00f6kmdar dilboz Tumas\u0131n\u0131n belin\u0259 s\u0131\u00e7rayanda at\u0131n narahat oldu\u011funu hiss edib yer\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc. At\u0131n qarn\u0131 \u015fi\u015fmi\u015f, ayaq \u00fcst\u0259 duru\u015fu \u00e7\u0259tinl\u0259\u015fmi\u015fdi. Bir azdan at\u0131n qarn\u0131 i\u015fl\u0259di v\u0259 at yer\u0259 y\u0131x\u0131ld\u0131. Qonaqlar\u0131n g\u00fcl\u00fc\u015fl\u0259ri alt\u0131nda p\u0259rt olmu\u015f Atropat at\u0131 d\u0259yi\u015fdi v\u0259 ovu h\u0259v\u0259ssiz sona yetirdikd\u0259n sonra \u015f\u0259r qar\u0131\u015fanda saraya d\u00f6nd\u00fc. El\u0259 ilk dindirm\u0259 g\u00f6st\u0259rdi ki, ovdak\u0131 biyab\u0131r\u00e7\u0131l\u0131q qoca hayk (erm\u0259ni) meht\u0259rin a\u011fas\u0131na d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik hissind\u0259n do\u011fan bir m\u0259nfur hiyl\u0259 v\u0259 cinay\u0259tdir. O, s\u0259h\u0259r alatoranl\u0131\u011f\u0131nda at\u0131 xeyli \u00e7apm\u0131\u015f, bol arpa il\u0259 yeml\u0259mi\u015f, soyuq bulaq suyu il\u0259 sulam\u0131\u015f, t\u0259rli at\u0131 ov x\u0259ttin\u0259 \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131. Qara\u00e7\u0131 g\u0259lm\u0259 hindlil\u0259rd\u0259n t\u00f6r\u0259mi\u015f nairi x\u0259t\u0259kar\u0131 b\u00f6y\u00fck bir \u00f6lk\u0259nin \u00f6nd\u0259rini r\u00fcsvay etm\u0259kl\u0259 \u0259cdadlar\u0131n\u0131n \u00e7irkin m\u0259n\u0259viyyatlar\u0131n\u0131 t\u0259krarlad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn c\u0259llad baltas\u0131 alt\u0131na g\u00f6nd\u0259rildi. P\u0259ri\u015fanl\u0131q yaradan bu x\u0259bis olay miladdan qabaq 377-ci ilin 27-si sentyabrda ba\u015f vermi\u015fdir. El\u0259 ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc t\u0259miz qanl\u0131 t\u00fcrk sayan cavanlar\u0131m\u0131z murdar qanlardan \u00f6z\u00fcn\u00fc v\u0259 mill\u0259tini qorumal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Uzun H\u0259s\u0259n &#8212;<\/strong> A\u011fqoyunlu d\u00f6vl\u0259tinin (1370-1503) azman h\u00f6kmdarlar\u0131ndan olan Uzun H\u0259s\u0259n (Hakimiyy\u0259t ill\u0259ri 1453-78) G\u00fcney Az\u0259rbaycan, indi Erm\u0259nistan deyil\u0259n O\u011fuz torpaqlar\u0131, Bat\u0131, \u0130ran, \u0130raq, do\u011fu G\u00fcrc\u00fcstan olmaqla m\u0259ml\u0259k\u0259tin s\u00fclal\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131yd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Uzun H\u0259s\u0259n \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n bir il \u00f6nc\u0259 G\u00fcrc\u00fcstana h\u0259ml\u0259 etmi\u015f, ba\u015f k\u0259ndi T\u0259briz \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 z\u0259f\u0259rl\u0259 qay\u0131dan g\u00fcn\u00fc hakimi 6-c\u0131 Baqratla Tiflisd\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 ayaq\u00fcst\u00fc dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131 r\u0259smil\u0259\u015fdirm\u0259k ehtiyac\u0131 duyaraq, h\u00fcquq\u015f\u00fcnaslar\u0131n\u0131 yan\u0131na \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131 v\u0259 d\u00fcn\u0259nki r\u0259qibl\u0259rin\u0259 g\u00f6nd\u0259r\u0259c\u0259yi s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si \u015f\u0259rtl\u0259rini t\u0259rtib etm\u0259yi tap\u015f\u0131rd\u0131. Saray\u0131n ba\u015f mirz\u0259si, \u00fc\u00e7 Qafqaz dill\u0259rini yax\u015f\u0131 bil\u0259n g\u00fcmr\u00fcl\u00fc Hayk Ovakim\u0259 tap\u015f\u0131rd\u0131 ki, m\u00fcqavil\u0259 m\u0259tnini iki dild\u0259 &#8212; Az\u0259rbaycan v\u0259 georgi dill\u0259rind\u0259 t\u0259rtib etsin, baxmayaraq ki, Tiflis saray\u0131nda az\u0259rt\u00fcrkc\u0259ni yax\u015f\u0131 bilirdil\u0259r. \u00dcst\u00fcnd\u0259n 20 g\u00fcn ke\u00e7m\u0259mi\u015f Uzun H\u0259s\u0259n art\u0131q Ovakimi saray zirz\u0259misind\u0259 dindirirdi. S\u0259n dem\u0259, h\u00f6kmdar\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 hakim olacaq \u015eahzad\u0259 o\u011flu Yaqub atas\u0131ndan gizli x\u0131rda k\u0259\u015fviyyat v\u0259 \u0259ks-k\u0259\u015fviyyat d\u0259st\u0259si saxlay\u0131rm\u0131\u015f. Bu qurumun bilikl\u0259rin\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259n, Ovakimin yazd\u0131\u011f\u0131 m\u00fcqavil\u0259 m\u0259tninin g\u00fcrc\u00fcc\u0259sind\u0259 az\u0259rt\u00fcrkc\u0259y\u0259 uy\u011fun g\u0259lm\u0259y\u0259n bir vacib ifad\u0259 burax\u0131lm\u0131\u015f, ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, diplomatik g\u00f6nd\u0259ri\u015fin siyasi ruhu a\u011fqoyunlular\u0131n z\u0259r\u0259rin\u0259 t\u0259hrif\u0259 m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131r. \u201cDo\u011fu G\u00fcrc\u00fcstan torpaqlar\u0131 qanuni \u015f\u0259kild\u0259 \u0259b\u0259di olaraq Az\u0259rbaycan A\u011fqoyunlular d\u00f6vl\u0259tinin t\u0259rkibind\u0259 qalacaqd\u0131r\u201d c\u00fcml\u0259sind\u0259 \u201c\u0259b\u0259di olaraq\u201d ifad\u0259si g\u00fcrc\u00fc m\u0259tnind\u0259 \u00f6z yerini tapmam\u0131\u015f, g\u0259l\u0259c\u0259k az\u0259rit\u00fcrk n\u0259sill\u0259rin\u0259 ba\u015f a\u011fr\u0131s\u0131 ver\u0259c\u0259k Hayk t\u0259xribat \u0259m\u0259li t\u00f6r\u0259nmi\u015f, dolay\u0131s\u0131yla, q\u0259l\u0259b\u0259nin m\u00fcv\u0259qq\u0259ti olmas\u0131 \u015f\u0259raiti yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Hadis\u0259ni 1477-ci ilin 27 sentyabr\u0131nda t\u00f6r\u0259tmi\u015f Az\u0259rbaycan\u0131n quzey Bat\u0131s\u0131ndak\u0131 G\u00fcmr\u00fc \u015f\u0259h\u0259r sakini, T\u0259briz saray\u0131n\u0131n ba\u015f mirz\u0259si Ovakim as\u0131lmaq c\u0259zas\u0131yla m\u0259hkumland\u0131. Sahibin\u0259 qar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilikl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan Hayk g\u0259d\u0259si \u015f\u0259r\u0259fsiz \u00f6l\u00fcm\u00fcyl\u0259 \u00f6z soyunun kimliyini bir daha b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya m\u0259lum etdi. \u00c7ox t\u0259\u0259ss\u00fcfl\u0259r olsun ki, indi d\u0259 b\u0259zil\u0259rimiz erm\u0259nil\u0259rin ba\u015f\u0131m\u0131za g\u0259tirdikl\u0259rind\u0259n d\u0259rs alm\u0131r\u0131q, tarixi d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyi yaddan \u00e7\u0131xar\u0131r\u0131q.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi (\u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zetinin ba\u015f redaktoru) &#8212;<\/strong> M\u0259lum oldu\u011fu kimi, 1875-ci ilin fevral ay\u0131nda Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sind\u0259 ilk q\u0259zet \u2013 \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d n\u0259\u015fr\u0259 ba\u015flad\u0131. \u00d6z soyumuzdan y\u0131\u011f\u0131c\u0131 m\u00fcr\u0259ttib tapa bilm\u0259diyind\u0259n Z\u0259rdabi Bak\u0131da ya\u015fayan, \u00f6nc\u0259 Tiflisd\u0259 haykca (erm\u0259nic\u0259) \u00e7\u0131xan \u201cM\u015fak\u201d q\u0259zetind\u0259 i\u015fl\u0259mi\u015f A\u015fot Minasyan\u0131 q\u0259zet\u0259 d\u0259v\u0259t etdi. Az ke\u00e7m\u0259mi\u015f \u201c\u018fkin\u00e7i\u201dnin n\u00fcfuzu b\u00f6y\u00fcd\u00fc v\u0259 qabaqc\u0131l ziyal\u0131lar\u0131 \u0259traf\u0131na toplama\u011f\u0131 bacard\u0131. M.F.Axundov, S.\u018f.\u015eirvani, \u018fsg\u0259r A\u011fa Ad\u0131g\u00f6z\u0259lli v\u0259 onlarca dig\u0259r ziyal\u0131lar\u0131m\u0131z \u0259kin\u00e7inin s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259 \u00f6z yaz\u0131lar\u0131n\u0131 h\u0259yat i\u015f\u0131\u011f\u0131na \u00e7\u0131xard\u0131lar. \u018fsl\u0259n \u015famax\u0131l\u0131 olan bir n\u0259f\u0259rin yaz\u0131s\u0131 h\u0259r \u015feyi alt-\u00fcst etdi. O, yaz\u0131rd\u0131 ki, \u201cbizim mill\u0259tin nicat yolu oxumaqdad\u0131r, zira oxumaq v\u0259 yen\u0259 d\u0259 oxumaq bizi azad \u00fcf\u00fcql\u0259r\u0259 apara bil\u0259r\u201d. El\u0259 ki bu yaz\u0131 i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6rd\u00fc, m\u00fcr\u0259ttib Minasyan he\u00e7 k\u0259s\u0259 bir s\u00f6z dem\u0259d\u0259n Bak\u0131 general-qubernatorunun yan\u0131na ged\u0259r\u0259k, haray-h\u0259\u015fir sald\u0131. \u00c7ar cani\u015finin hayk g\u0259d\u0259sind\u0259n bu x\u0259b\u0259ri e\u015fid\u0259n kimi b\u0259yi yan\u0131na \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131 v\u0259 bel\u0259 \u201ct\u0259hl\u00fck\u0259li\u201d bilikl\u0259ri insanlara \u00e7atd\u0131rd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 onu danlad\u0131 v\u0259 q\u0259zetin ba\u011flanmas\u0131yla h\u0259d\u0259l\u0259di. G\u00f6r\u00fcn xalq\u0131m\u0131z\u0131n elm\u0259, t\u0259hsil\u0259 h\u0259v\u0259sini ifad\u0259 ed\u0259n quruca bir fikir nankor erm\u0259ni d\u0131\u011fas\u0131n\u0131 v\u0259 rus qubernatorunu nec\u0259 d\u0259 t\u0259\u015fvi\u015f\u0259 salm\u0131\u015fd\u0131. Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rini savads\u0131z k\u00fctl\u0259 kimi g\u00f6rm\u0259k ist\u0259y\u0259n \u00e7arizm, \u0259l k\u00f6p\u0259kl\u0259ri olan b\u0259dnam g\u0259lm\u0259 hayk d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rimizl\u0259 dil-bo\u011faza qoymayaraq, biz\u0259 c\u0259hal\u0259t taleyi haz\u0131rlam\u0131\u015flar. M\u00f6vqeyind\u0259n d\u00f6nm\u0259y\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi qubernatorun ota\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131x\u0131b i\u015f yerin\u0259 g\u0259l\u0259n\u0259c\u0259n q\u0259zetin ba\u011flanmas\u0131na dair \u0259mr art\u0131q imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. Yediyi \u00e7\u00f6r\u0259yin\u0259 b\u0131\u00e7aq sancan xain Minasyan bu satq\u0131nl\u0131\u011f\u0131 1877-ci ilin 27-si sentyabr\u0131nda t\u00f6r\u0259tmi\u015f, el\u0259 h\u0259min g\u00fcn d\u0259 \u201c\u018fkin\u00e7i\u201d q\u0259zeti ba\u011flad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cQabusnam\u0259\u201d-XII \u0259srin yadigar\u0131 &#8212;<\/strong> \u201cQabusnam\u0259\u201dd\u0259 g\u00f6st\u0259rilir ki, \u201cerm\u0259nil\u0259rin eyibl\u0259ri-b\u0259dfel, k\u00fcnd\u0259b\u0259d\u0259n, o\u011fru, g\u00f6z\u00fcg\u00f6t\u00fcrm\u0259y\u0259n, bir aya\u011f\u0131 qa\u00e7maqda olan, \u0259mr\u0259 baxmayan, yersiz hay-k\u00fcy salan, v\u0259fas\u0131z, riyakar, s\u00f6y\u00fc\u015f s\u00f6y\u0259n, \u00fcr\u0259yi x\u0131ltl\u0131, a\u011fas\u0131na d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilikdir. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, onlar ba\u015fdan-aya\u011fa m\u00fcsb\u0259td\u0259n \u00e7ox m\u0259nfiy\u0259 yax\u0131nd\u0131rlar\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Adam Mets (\u0130sve\u00e7r\u0259 \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnas\u0131)<\/strong> &#8212; Erm\u0259nil\u0259r a\u011f d\u0259rili qullar\u0131n \u0259n pisidir. Onlar\u0131n ab\u0131rlar\u0131 yoxdur. Onlar yaln\u0131z d\u0259y\u0259n\u0259k v\u0259 qorxu alt\u0131nda yax\u015f\u0131 i\u015fl\u0259yirl\u0259r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>A.Frenkel &#8212; erm\u0259nil\u0259r haqq\u0131nda demi\u015fdir:<\/strong> &#8212; El\u0259 bil h\u0259r \u015fey\u0259 t\u0259m\u0259nnal\u0131 yana\u015fma, \u00e7\u0259ki\u015fm\u0259, ziddiyy\u0259t, \u0259hdipozma, satq\u0131nl\u0131q, yar\u0131nmaq bu qurumun ba\u015fl\u0131ca milli x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ridir. Bu keyfiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u0259 erm\u0259ni xalq\u0131 h\u0259mi\u015f\u0259 hakim xalqla assimilyasiyaya meyil etmi\u015f, \u015f\u0259xsi maddi m\u0259nafeyi namin\u0259 \u0259ld\u0259 al\u0259t olma\u011fa, qulluq g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 can atm\u0131\u015fd\u0131r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Lord Kerzonla Lloyd Corcun m\u00fcbahis\u0259si:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Lord Kerzon &#8212; \u201cT\u00fcrkiy\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 il\u0259 dig\u0259r \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259rinin m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 aras\u0131nda bir zolaq yaratmaq z\u0259ruridir. Bel\u0259 bir zolaq yeni erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti formas\u0131nda xristian icmas\u0131 ola bil\u0259r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Lloyd Corc: &#8230; M\u0259n bel\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m ki, \u201cb\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d yarad\u0131lmas\u0131 Hindistan v\u0259 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 aras\u0131nda arzuolunmaz \u0259hval-ruhiyy\u0259 do\u011furacaqd\u0131r. Bundan ba\u015fqa, bu, etnik prinsip\u0259 zidd olard\u0131\u201d. (L. Corc \u201cPravda o mirn\u0131x pereqovorax\u201d, 1957, T.2, 427-438).<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Adam Mixnik (<\/strong>m\u0259\u015fhur polyak tarix\u00e7isi v\u0259 h\u00fcquq\u015f\u00fcnas\u0131) &#8212; \u201c&#8230;\u00f6tm\u00fc\u015f d\u00f6vrl\u0259rin iblisl\u0259ri t\u0259dric\u0259n meydana \u00e7\u0131x\u0131r, yenid\u0259n \u015fovinizm, populizm v\u0259 d\u00f6z\u00fclm\u0259zlik \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. Lakin indiki halda \u201cb\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d ideyas\u0131 n\u0259inki \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir, \u0259ksin\u0259 yenid\u0259n q\u00fcvv\u0259tl\u0259nir v\u0259 bu ideyan\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 c\u0259hd edilir. O d\u00f6vrd\u0259 Qars v\u0259 Araz-T\u00fcrk Respublikalar\u0131n\u0131n m\u0259hv edilm\u0259si, qanuni Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n qopar\u0131lmas\u0131 u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259sind\u0259 oldu\u011fu kimi siyasi yalan, b\u00f6htan, iki\u00fczl\u00fcl\u00fck, al\u00e7aql\u0131q v\u0259 m\u0259kr\u0259 \u0259l atan erm\u0259ni \u015fovinistl\u0259ri indi d\u0259 el\u0259 h\u0259min himay\u0259darlar\u0131na arxalanaraq tarixin yeni bir m\u0259rh\u0259l\u0259sind\u0259 k\u00f6hn\u0259, naftalin iyi ver\u0259n s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n Az\u0259rbaycanla misli g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f m\u00fcnaqi\u015f\u0259ni geni\u015fl\u0259ndirmi\u015fl\u0259r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>A.S.Qriboyedovun rus imperatoruna m\u0259ktubundan: <\/strong>\u201c\u018flah\u0259zr\u0259t, erm\u0259nil\u0259rin m\u0259rk\u0259zi rus torpaqlar\u0131nda m\u0259skunla\u015fmas\u0131na icaz\u0259 verm\u0259yin! Onlar el\u0259 tayfad\u0131rlar ki, h\u0259min yerl\u0259rd\u0259 bir ne\u00e7\u0259 on il ya\u015fad\u0131qdan sonra d\u00fcnyaya hay-k\u00fcy salaraq bura bizim q\u0259dim d\u0259d\u0259-baba torpaqlar\u0131m\u0131zd\u0131r dey\u0259c\u0259kl\u0259r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Akademik N. Y. Marr &#8212;<\/strong> VI \u0259srd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f erm\u0259ni m\u00fc\u0259llifi Zelob Qlakin \u0259s\u0259rin\u0259 \u0259saslan\u0131b yaz\u0131r ki, \u201cerm\u0259nil\u0259rin k\u00f6k\u00fc Hindistandan bu vadiy\u0259 g\u0259lib \u00e7\u0131xan (F\u0259rat \u00e7ay\u0131n\u0131n Suriyaya aid olan hiss\u0259sin\u0259) qara\u00e7\u0131lar\u0131n bir qolu olmu\u015flar\u201d.(Respublika)<\/p>\n\n\n\n<p><em><strong>(davam\u0131 n\u00f6vb\u0259ti saylar\u0131m\u0131zda)<\/strong><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u018fmir Teymur &#8212; \u201cErm\u0259nil\u0259ri (Haylar) bir mill\u0259t kimi yer \u00fcz\u00fcnd\u0259n silm\u0259diyim \u00fc\u00e7\u00fcn g\u0259l\u0259c\u0259k xalqlar ya m\u0259ni alq\u0131\u015flayacaq, ya da ki, l\u0259n\u0259tl\u0259y\u0259c\u0259k\u201d. Tatsit (Roma tarix\u00e7isi)<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":26158,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-26155","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-atmaca"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/26155","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=26155"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/26155\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":26157,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/26155\/revisions\/26157"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/26158"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=26155"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=26155"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=26155"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}