{"id":2678,"date":"2020-03-17T12:22:43","date_gmt":"2020-03-17T08:22:43","guid":{"rendered":"http:\/\/fedai.az\/?p=2678"},"modified":"2020-03-17T12:22:50","modified_gmt":"2020-03-17T08:22:50","slug":"r%c9%99sulzad%c9%99nin-finlandiya-h%c9%99yati-s%c9%99f%c9%99rim-bir-milyarda-basa-g%c9%99ldi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=2678","title":{"rendered":"R\u0259sulzad\u0259nin Finlandiya h\u0259yat\u0131 \u2013 \u201cS\u0259f\u0259rim bir milyarda ba\u015fa g\u0259ldi\u201d"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259tinin qurucusu M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259min R\u0259sulzad\u0259nin iki illik (1920-1922) Moskva h\u0259yat\u0131 v\u0259 q\u0131sa m\u00fcdd\u0259tli Finlandiya ya\u015fam\u0131 bioqrafiyas\u0131nda \u0259n az t\u0259dqiq olunan d\u00f6vrl\u0259rdir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Stalinin bol\u015fevizm\u0259 xidm\u0259tl\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259klifl\u0259rini q\u0259bul etm\u0259diyi \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259tic\u0259d\u0259 h\u0259yat\u0131na t\u0259hl\u00fck\u0259 yaranaca\u011f\u0131n\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u0259n R\u0259sulzad\u0259 i\u015f\u011faldan sonra Bak\u0131da yarad\u0131lan gizli M\u00fcsavat t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n v\u0259 tatar m\u00fccahidl\u0259rinin d\u0259st\u0259yi il\u0259 Finlandiyaya m\u00fchacir\u0259t etm\u0259 plan\u0131 haz\u0131rlay\u0131r. 1922-ci ilin yay\u0131nda o, N.Marr, V.Bartold kimi aliml\u0259rl\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 Peterburqa yollan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Qa\u00e7\u0131\u015f plan\u0131<br>R\u0259sulzad\u0259 Finlandiyaya m\u00fchacir\u0259ti bar\u0259d\u0259 \u201cStalinl\u0259 ixtilal xatir\u0259l\u0259ri\u201d silsil\u0259 m\u0259qal\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00fch\u00fcm m\u0259lumatlar verib. \u201cMoskvadan f\u0259rar\u201d ba\u015fl\u0131ql\u0131 yaz\u0131s\u0131n\u0131n giri\u015find\u0259 bildirir: \u201cTam bu g\u00fcnl\u0259rd\u0259 Bak\u0131dan yolda\u015flar g\u0259lmi\u015f, orada t\u0259\u015fkilat\u0131n v\u0259ziyy\u0259tinin d\u00fcz\u0259ldiyini, M\u00fcsavat qeyri-leqal h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n canland\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirmi\u015fdil\u0259r. T\u0259\u015fkilat arzu ed\u0259rs\u0259, m\u0259nim xaric\u0259 \u00e7\u0131xaraq orada milli h\u0259r\u0259kat\u0131 t\u0259msil ed\u0259r\u0259k f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flaman\u0131n faydal\u0131 olaca\u011f\u0131 q\u0259na\u0259tind\u0259 oldu\u011funu bildirirdi\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Gizli M\u00fcsavat\u0131n Bak\u0131ya g\u00f6nd\u0259rdiyi bu \u015f\u0259xs Dada\u015f H\u0259s\u0259nzad\u0259 idi. Ayd\u0131n \u018flizad\u0259 D.H\u0259s\u0259nzad\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259qal\u0259sind\u0259 bunlar\u0131 qeyd edir: \u201c1922-ci ild\u0259 gizli M\u00fcsavat\u0131n M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259si ke\u00e7mi\u015f Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259min R\u0259sulzad\u0259ni T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 m\u00fchacir\u0259t\u0259 yollamaq q\u0259rar\u0131n\u0131 q\u0259bul edib\u2026 D.H\u0259s\u0259nov Sovet x\u00fcsusi xidm\u0259t orqanlar\u0131 \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131n\u0131 \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259ndirm\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn 3 ay \u0259rzind\u0259 Moskvada ya\u015fay\u0131b, D\u00f6vl\u0259t Universitetinin t\u0259l\u0259b\u0259si olub, ya da orada i\u015f\u0259 d\u00fcz\u0259lib. Bu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 d\u0259 h\u0259min plan\u0131 t\u0259dric\u0259n yerin\u0259 yetirib\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>D.H\u0259s\u0259nzad\u0259nin bu planda yer almas\u0131n\u0131 h\u0259m gizli M\u00fcsavat\u0131n dig\u0259r \u00fczv\u00fc \u018fbd\u00fclvahab M\u0259h\u0259mm\u0259dzad\u0259, h\u0259m d\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259t t\u0259l\u0259b\u0259si \u0130smay\u0131l Saryal yaz\u0131lar\u0131nda qeyd edibl\u0259r.<br>R\u0259sulzad\u0259 plana uy\u011fun olaraq Peterburqa g\u0259lir. \u018fsl m\u0259qs\u0259dini gizl\u0259tm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bir alimin etm\u0259li oldu\u011fu f\u0259aliyy\u0259tl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olur: \u201cLeninqrad \u015e\u0259rq Dill\u0259ri \u0130nstitutunun yayda bo\u015f olan sinif otaqlar\u0131ndan birind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259r\u0259k Akademiya kitabxanas\u0131na gedir v\u0259 ba\u015fda prof.Marr, Bartold v\u0259 sair\u0259 olmaq \u00fczr\u0259 akademiya professorlar\u0131 il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259r\u0259k, Az\u0259rbaycan tarixi v\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131na aid m\u00f6vzular \u00fczr\u0259 s\u00f6hb\u0259tl\u0259r etm\u0259kl\u0259 Leninqrada g\u0259li\u015fin h\u0259qiqi m\u0259qs\u0259dini p\u0259rd\u0259l\u0259y\u0259 bildim\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Plana \u0259sas\u0259n R\u0259sulzad\u0259 Finlandiyaya getm\u0259li idi. \u00c7\u00fcnki \u00f6z\u00fcn\u00fcn d\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 kimi daha \u00f6nc\u0259 bu yolla tatarlar\u0131n m\u0259\u015fhur liderl\u0259ri S\u0259dri M\u0259qsudi Arsal v\u0259 Abdullah Battal Taymas Fin k\u00f6rf\u0259zi \u00fcz\u0259rind\u0259n ke\u00e7\u0259r\u0259k xilas olmu\u015fdular.<\/p>\n\n\n\n<p>Yen\u0259 tatar m\u00fccahidl\u0259rind\u0259n, din alimi Musa C\u0259rullah Begiyevin t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 R\u0259sulzad\u0259 bir tatar evin\u0259 yerl\u0259\u015fdirilir. Lakin h\u0259min g\u00fcn\u00fcn gec\u0259si fin qay\u0131q\u00e7\u0131lar g\u0259lmirl\u0259r. T\u0259cili yeni plan haz\u0131rlan\u0131r. R\u0259sulzad\u0259 yaz\u0131r: \u201c\u0130kinci bir qay\u0131q\u00e7\u0131 tutuldu. Bu d\u0259f\u0259 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnd\u0259ki ba\u011f evind\u0259 deyil, \u015f\u0259h\u0259r k\u0259nar\u0131ndak\u0131 bir fin k\u0259ndind\u0259 qalacaq, gec\u0259nin ham\u0131n\u0131n yatd\u0131\u011f\u0131 bir vaxt\u0131nda kims\u0259y\u0259 sezdirm\u0259d\u0259n sahil\u0259 en\u0259c\u0259k v\u0259 qam\u0131\u015fl\u0131qda \u0259vv\u0259ld\u0259n gizl\u0259dilmi\u015f qay\u0131\u011fa min\u0259r\u0259k d\u0259niz\u0259 \u00e7\u0131xacaq v\u0259 bel\u0259likl\u0259 Fin k\u00f6rf\u0259zini ke\u00e7\u0259r\u0259k qar\u015f\u0131dak\u0131 Finlandiya sahilin\u0259 \u00e7\u0131xaca\u011f\u0131q\u201d.<br>Amma R\u0259sulzad\u0259 son anda bu s\u0259yah\u0259td\u0259 t\u0259k olmayaca\u011f\u0131n\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcr. Bir o\u011flan, bir q\u0131z tatar u\u015faq da onunla birg\u0259 qay\u0131\u011fa mindirilir. Xatir\u0259sind\u0259 \u201c\u018fvv\u0259lc\u0259 bils\u0259ydim, t\u0259bii, \u00fcz\u0259rim\u0259 bel\u0259 bir k\u00fclf\u0259ti almazd\u0131m\u201d dey\u0259n R\u0259sulzad\u0259 art\u0131q bu t\u0259hl\u00fck\u0259li yol\u00e7uluqda u\u015faqlar\u0131 da \u00f6z\u00fc il\u0259 birg\u0259 aparmal\u0131 idi. Qa\u00e7\u0131\u015f qoca qay\u0131q\u00e7\u0131n\u0131n x\u0259b\u0259rdarl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda ke\u00e7ir v\u0259 o, m\u00fchacirl\u0259ri sa\u011f-salamat qar\u015f\u0131 sahil\u0259 \u00e7\u0131xara bilir.<\/p>\n\n\n\n<p>R\u0259sulzad\u0259 yaz\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cGec\u0259 saat 12-d\u0259n sonra d\u0259niz\u0259 \u00e7\u0131xm\u0131\u015f, s\u0259h\u0259r saat 7 rad\u0259l\u0259rind\u0259 dan yeri a\u011farark\u0259n fin sahilin\u0259 yax\u0131nla\u015f\u0131rd\u0131q. Yandan \u0259s\u0259n nam\u00fcnasib bir k\u00fcl\u0259k bizi t\u0259krar rus s\u0259rh\u0259din\u0259 apara bil\u0259r narahatl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7ind\u0259yik. Qay\u0131\u011f\u0131m\u0131z sahil\u0259 yana\u015far-yana\u015fmaz silahl\u0131 fin g\u00f6z\u0259t\u00e7il\u0259ri bizi tuturlar. Oradan Feriokid\u0259ki karantind\u0259 on be\u015f g\u00fcn qald\u0131qdan sonra Helsinkiy\u0259; Helsinkid\u0259 bir aya q\u0259d\u0259r tatar koloniyas\u0131n\u0131n m\u00fcsafiri olduqdan sonra Almaniyaya, oradan Paris\u0259, Parisd\u0259n d\u0259 \u0130stanbula g\u0259ldim\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>R\u0259sulzad\u0259ni kiml\u0259r qar\u015f\u0131lay\u0131b?<br>R\u0259sulzad\u0259 \u201cStalinl\u0259 ixtilal xatir\u0259l\u0259ri\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 Finlandiyaya qa\u00e7\u0131\u015fa q\u0259d\u0259rki d\u00f6n\u0259mi yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 Helsinkid\u0259ki h\u0259yat\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat verm\u0259yib. Bu bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat\u0131 ondan daha \u00f6nc\u0259 Finlandiyaya ged\u0259n tatar m\u00fccahidi Abdullah Battal Taymas\u0131n xatir\u0259l\u0259rind\u0259n \u00f6yr\u0259nirik. A.B.Taymas \u201cQ\u0131z\u0131l d\u00fcnya. M\u0259n bir i\u015f\u0131q axtar\u0131rd\u0131m\u201d adl\u0131 kitab\u0131n\u0131n R\u0259sulzad\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 hiss\u0259sind\u0259 yaz\u0131r: \u201c1921-ci ilin pay\u0131z\u0131nda m\u0259n gizlic\u0259 Finlandiyaya ke\u00e7dim. Ert\u0259si ilin yay\u0131nda, avqustun \u0259vv\u0259lind\u0259 Peterburq imam\u0131 L\u00fctfi \u0259f\u0259ndi il\u0259 birlikd\u0259 Finlandiyan\u0131n q\u0259rbind\u0259 Botnie k\u00f6rf\u0259zi sahilind\u0259 bir sanatoriya, m\u00fcalic\u0259 yeri olan Nantali q\u0259s\u0259b\u0259sind\u0259 oldu\u011fumuz \u0259snada Helsinkid\u0259ki kazanl\u0131 tacirl\u0259rd\u0259n \u00d6m\u0259r \u018fbd\u00fcrr\u0259him R\u0259sulzad\u0259nin Petroqraddan qa\u00e7araq Finlandiyaya g\u0259ldiyini v\u0259 indi Killomekid\u0259ki karantind\u0259 oldu\u011funu telefonla biz\u0259 bildirmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu telefon dan\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131ndan bir m\u00fcdd\u0259t sonra biz d\u0259 Finlandiya paytaxt\u0131na d\u00f6nd\u00fcy\u00fcm\u00fcz vaxt R\u0259sulzad\u0259 d\u0259 oraya g\u0259lmi\u015fdi. O, Finlandiyan\u0131n paytaxt\u0131nda bir m\u00fcdd\u0259t qald\u0131, Parisd\u0259ki m\u00fchacir siyasi dostlar\u0131 il\u0259 x\u0259b\u0259rl\u0259\u015fdikd\u0259n v\u0259 oradak\u0131 bir Az\u0259rbaycan Milli Komit\u0259sind\u0259n pasport ald\u0131qdan sonra 16 sentyabr 1922-ci ild\u0259 d\u0259niz yolu il\u0259 Almaniyaya getdi\u201d.<br>Taymas R\u0259sulzad\u0259 il\u0259 daha \u00f6nc\u0259 Moskvada g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc. 1925-ci ild\u0259 Finlandiyadan sonra bu d\u0259f\u0259 \u0130stanbulda bir araya g\u0259ldil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Taymas\u0131n xatir\u0259l\u0259rind\u0259n R\u0259sulzad\u0259nin s\u00f6hb\u0259t zaman\u0131 y\u00fcks\u0259k s\u0259sl\u0259 dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 da \u00f6yr\u0259nirik: \u201cXo\u015fs\u00f6hb\u0259tti, amma bir az g\u0259r\u0259yind\u0259n \u00e7ox y\u00fcks\u0259k s\u0259sl\u0259 dan\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Yoxsa daha a\u015fa\u011f\u0131 p\u0259rd\u0259d\u0259n dan\u0131\u015fma\u011fa al\u0131\u015fm\u0131\u015f olan m\u0259n \u015fimall\u0131yam\u0131 el\u0259 g\u0259lirdi? Yad\u0131mda qald\u0131\u011f\u0131 q\u0259d\u0259r, R\u0259sulzad\u0259nin Helsinki tramvay\u0131nda \u00e7\u0259kinm\u0259d\u0259n y\u00fcks\u0259k s\u0259sl\u0259 dan\u0131\u015fmas\u0131 \u00fcmumi yerl\u0259rd\u0259 ad\u0259t\u0259n f\u0131s\u0131lt\u0131 il\u0259 dan\u0131\u015fan finl\u0259rin d\u0259 \u00e7ox diqq\u0259tini \u00e7\u0259kmi\u015fdi\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Pasport m\u0259s\u0259l\u0259si<br>A.B.Taymas\u0131n qeyd etdiyi pasport m\u0259s\u0259l\u0259si R\u0259sulzad\u0259nin m\u0259ktublar\u0131nda \u0259ksini tap\u0131b. R\u0259sulzad\u0259nin Kellomyakid\u0259 karantind\u0259 qald\u0131\u011f\u0131 zaman Paris\u0259 \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015f\u0131ya g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259ktubdan onun Finlandiyaya n\u0259 zaman g\u0259ldiyini \u00f6yr\u0259nirik: \u201cFinlandiyadan, karantind\u0259n yaz\u0131ram. Sizin \u00fcnvan\u0131n\u0131z\u0131 bilm\u0259diyimd\u0259n Helsinqforsdak\u0131 dostlar t\u0259r\u0259find\u0259n x\u0259b\u0259r ald\u0131\u011f\u0131m Fuad Tuktarov vasit\u0259si il\u0259 m\u0259ktubu siz\u0259 g\u00f6nd\u0259rir\u0259m. Avqustun 11-d\u0259 qay\u0131q il\u0259 Petroqraddan buraya g\u0259ldim. Be\u015f saat su \u00fcz\u0259rind\u0259 qald\u0131q. \u0130ndi Kellomyaki karantinind\u0259y\u0259m. Ay\u0131n 24-d\u0259 karantin m\u00fcdd\u0259ti bitir. \u0130caz\u0259 ka\u011f\u0131zlar\u0131 haz\u0131r olduqdan sonra \u0130stanbula ged\u0259c\u0259y\u0259m\u2026 \u0130ki s\u0259n\u0259lik bir girdardan sonra Rusiya h\u00fcdudlar\u0131 xaricind\u0259y\u0259m. H\u0259l\u0259lik karantind\u0259 azadl\u0131q havas\u0131n\u0131 tam hiss ed\u0259 bilm\u0259s\u0259m d\u0259, tezlikl\u0259 birg\u0259 m\u00fcbariz\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn dostlara qovu\u015faca\u011f\u0131ma \u00fcmid edir\u0259m\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu m\u0259ktubdan onun Finlandiyaya g\u0259lm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn x\u0259rcl\u0259diyi pulun miqdar\u0131n\u0131 da \u00f6yr\u0259nirik: \u201cM\u0259nim Moskvadan buraya s\u0259f\u0259rim bir milyard rus-sovet rubluna ba\u015fa g\u0259ldi\u201d. Ard\u0131nca Battal\u0131n qeyd etdiyi pasport m\u0259s\u0259l\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 hadis\u0259y\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirmi\u015f olur: \u201cT\u0259bii ki, m\u0259n buraya pasportsuz v\u0259 gizli g\u0259ldim. Pasport almaq \u00fc\u00e7\u00fcn v\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q m\u0259s\u0259l\u0259si ortaya \u00e7\u0131xd\u0131. Buradak\u0131 Rus komit\u0259si m\u0259ni m\u00fctl\u0259q \u015f\u0259kild\u0259 rus t\u0259b\u0259\u0259si kimi qeyd\u0259 almaq ist\u0259yir. M\u0259n is\u0259 onlara bununla raz\u0131la\u015fmad\u0131\u011f\u0131m\u0131 bildirdim. Bizimkil\u0259r hans\u0131 pasportla ya\u015fay\u0131rlar? Bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 sizin m\u0259sl\u0259h\u0259tiniz\u0259 ehtiyac\u0131m var. M\u0259n Az\u0259rbaycan v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131 kimi qeyd\u0259 al\u0131nma\u011f\u0131mda israr etdim. G\u00f6r\u0259k, Helsinqforsda n\u0259 etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olacaq\u2026 Rus komit\u0259si s\u0259drinin bildirdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259, \u0130stanbula getm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ingilis vizas\u0131 t\u0259l\u0259b olunur. Helsinqforsdak\u0131 \u0130ngilt\u0259r\u0259 konsullu\u011fu is\u0259 yaln\u0131z rus pasportum oldu\u011fu halda m\u0259n\u0259 viza ver\u0259 bil\u0259r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259tinin qurucusu rus t\u0259b\u0259\u0259si kimi s\u0259yah\u0259t etm\u0259m\u0259kd\u0259 haql\u0131yd\u0131\u2026<br>29 avqust 1922-ci ild\u0259 \u018flim\u0259rdan b\u0259y\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 n\u00f6vb\u0259ti m\u0259ktubunda Finlandiyadak\u0131 h\u0259yat\u0131ndan v\u0259 pasport m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259n daha geni\u015f b\u0259hs edir:<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAvqustun 25-d\u0259 karantini t\u0259rk etdim v\u0259 \u201cZiviki\u201d adlanan stansiyaya g\u0259ldim. Orada bir g\u00fcnlik Nijnid\u0259ki qurultaylardan sizi \u00e7ox yax\u015f\u0131 tan\u0131yan Camal\u0259ddin baban\u0131n qona\u011f\u0131 oldum. Zati-aliniz\u0259 salam v\u0259 ehtiramlar\u0131 vard\u0131r. 27-d\u0259 Helsinqforsa g\u0259ldim. M\u0259n g\u0259ldiyim g\u00fcn S\u0259dri Maqsudov \u0259f\u0259ndi Berlin\u0259 yola d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc. Onunla g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259 bilm\u0259s\u0259k d\u0259, yaz\u0131\u015fd\u0131q. Buran\u0131n m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 m\u0259ni mehribanl\u0131qla qar\u015f\u0131lad\u0131lar. Tan\u0131d\u0131qlar\u0131mdam Abdulla Battal il\u0259 imam L\u00fctfi \u0130shaqov h\u0259zr\u0259tl\u0259ri buradad\u0131rlar. Helsinqfors imam\u0131 H\u0259kim \u0259f\u0259ndi m\u0259n\u0259 laz\u0131m olan s\u0259n\u0259dl\u0259ri v\u0259 icaz\u0259ni \u0259ld\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox b\u00f6y\u00fck k\u00f6m\u0259klik etdi. Finlandiya Xarici i\u015fl\u0259r nazirliyind\u0259n burada iki ay qalma\u011f\u0131ma icaz\u0259 ver\u0259n raz\u0131l\u0131q s\u0259n\u0259dini ald\u0131. Lakin Helsinqforsda ya\u015famaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lav\u0259 olaraq qubernatorun da icaz\u0259si t\u0259l\u0259b olunur ki, bu da m\u0259nd\u0259 yoxdur. M\u0259nim yaln\u0131z \u015f\u0259h\u0259r\u0259 daxil olmaq icaz\u0259si ver\u0259n m\u00fcv\u0259qq\u0259ti s\u0259n\u0259dim vard\u0131r. \u0130ndi dostlar qubernatordan Helsinqforsda ya\u015fama\u011f\u0131ma icaz\u0259 ver\u0259n s\u0259n\u0259din al\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. S\u0259dri \u0259f\u0259ndid\u0259n \u00f6yr\u0259ndim ki, xaricd\u0259 ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lara bizim Parisd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n n\u00fcm\u0259y\u0259nd\u0259lik t\u0259r\u0259find\u0259n r\u0259smi pasport verilir. Sizd\u0259n \u00e7ox xahi\u015f ed\u0259rdim ki, m\u00fcmk\u00fcn q\u0259d\u0259r tez bel\u0259 bir pasportu m\u0259n\u0259 g\u00f6nd\u0259r\u0259siniz. Onunla Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 getm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259l\u0259b olunan vizan\u0131 daha rahatl\u0131qla ala bil\u0259r\u0259m&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>Moskvadan Petroqrada, oradan is\u0259 Helsinqforsa s\u0259f\u0259rim t\u0259qrib\u0259n s\u0259kkiz min fin markas\u0131 v\u0259 bir milyard sovet puluna ba\u015fa g\u0259ldi. Paltarlar\u0131m\u0131n bir hiss\u0259si Petroqradda qald\u0131. \u00d6z\u00fcml\u0259 he\u00e7 n\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u0259 bilm\u0259dim. \u018f\u015fyalar\u0131m\u0131 sonradan g\u00f6nd\u0259r\u0259c\u0259kl\u0259rin\u0259 s\u00f6z veribl\u0259r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>R\u0259sulzad\u0259 n\u00f6vb\u0259ti m\u0259ktubu 7 sentyabr 1922-ci ild\u0259 Helsinkid\u0259n Parisd\u0259ki n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin \u00fczv\u00fc Ceyhun b\u0259y Hac\u0131b\u0259yliy\u0259 g\u00f6nd\u0259rib. M\u0259ktubdan anla\u015f\u0131l\u0131r ki, o, h\u0259l\u0259 d\u0259 viza ala bilm\u0259yib: \u201cSalam v\u0259 ehtiram\u0131m\u0131 yetirdikd\u0259n sonra Sizd\u0259n m\u0259ktublar g\u00f6zl\u0259m\u0259kd\u0259 oldu\u011fumu bildirir\u0259m. B\u0259lk\u0259 burada bir az daha qalas\u0131 oldum. \u00c7\u00fcnki viza h\u0259l\u0259 al\u0131nmad\u0131\u201d.<br>Battal\u0131n qeydl\u0259rind\u0259 is\u0259 R\u0259sulzad\u0259nin 16 sentyabrda art\u0131q Finlandiyadan yola d\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fcn\u00fc \u00f6yr\u0259nirik. Dem\u0259k ki, laz\u0131mi pasportu \u0259ld\u0259 etdikd\u0259n sonra s\u0259yah\u0259t\u0259 \u00e7\u0131x\u0131b.<br>R\u0259sulzad\u0259nin Finlandiya h\u0259yat\u0131ndan biz\u0259 m\u0259lum olan h\u0259l\u0259 ki bir foto\u015f\u0259kil var. Foto\u015f\u0259kil yuxar\u0131da ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kdiyimiz xatir\u0259l\u0259rin m\u00fc\u0259llifi Abdullah Battal Taymas v\u0259 onun dostu L\u00fctfi \u0130shaqi v\u0259 Mustafa Salah adl\u0131 bir tacirl\u0259 \u00e7\u0259kilib. \u015e\u0259klin sa\u011f k\u00fcnc\u00fcnd\u0259 Finlandiyan\u0131n H\u00fcvink\u0259\u0259 \u015f\u0259h\u0259rinin ad\u0131 qeyd edilib.<br>L\u00fctfi \u0130shaki m\u00fct\u0259r\u0259qqi din xadimi idi. A.B.Taymasla birg\u0259 iki il Finlandiyada qal\u0131b, daha sonra \u0130stanbula d\u00f6n\u00fcb, 1925-ci ild\u0259 orada v\u0259fat edib. Taymas is\u0259 1921-1925-ci ill\u0259rd\u0259 Finlandiyada bir tatar m\u0259kt\u0259bind\u0259 m\u00fc\u0259llimlik edib, o da 1925-ci ild\u0259 \u0130stanbula qay\u0131d\u0131b. Finlandiyada ik\u0259n R\u0259sulzad\u0259nin \u0130stanbulda \u00e7ap etdiyi \u201cYeni Kafkasya\u201d jurnal\u0131na \u201cKazanl\u0131\u201d imzas\u0131yla yaz\u0131lar g\u00f6nd\u0259rib. Onlar\u0131n dostlu\u011fu T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 d\u0259 davam edib. Battal bir konfransdak\u0131 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda deyir: \u201c1925-ci ilin sonlar\u0131na do\u011fru \u0130stanbula g\u0259ldim. \u00c7antamda \u201cKazan t\u00fcrkl\u0259ri\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rimin \u0259lyazmas\u0131n\u0131 g\u0259tirmi\u015fdim. Bu \u0259s\u0259rin n\u0259\u015frind\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259min b\u0259yin xeyli m\u0259n\u0259vi yard\u0131m\u0131 toxundu. \u018fs\u0259r \u00e7\u0131xd\u0131qdan sonra \u201cXalq\u201d q\u0259zetind\u0259 ona dair uzun bir yaz\u0131 q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u201d.<br>1953-c\u00fc ild\u0259 R\u0259sulzad\u0259nin v\u0259 dig\u0259rl\u0259rinin \u0259d\u0259bi f\u0259aliyy\u0259tinin 50-ci ild\u00f6n\u00fcm\u00fc t\u0259dbirind\u0259 Battal R\u0259sulzad\u0259 il\u0259 yana\u015f\u0131 \u0259yl\u0259\u015fib. Battal 70 ya\u015f\u0131 m\u00fcnasib\u0259til\u0259 R\u0259sulzad\u0259y\u0259 t\u0259brik m\u0259ktubu g\u00f6nd\u0259rib, 18 aprel 1955-ci ild\u0259 Ankara T\u00fcrk Oca\u011f\u0131nda R\u0259sulzad\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fchazir\u0259 oxuyub. Taymas 1969-cu ild\u0259 \u0130stanbulda v\u0259fat edib.<br>\u015e\u0259kild\u0259ki dig\u0259r \u015f\u0259xs haqq\u0131nda is\u0259 \u0259lav\u0259 m\u0259lumatm\u0131z yoxdur.<\/p>\n\n\n\n<p>Qaynaq:<br>1. Ayd\u0131n Balayev. \u201cM\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 (1884-1955)\u201d, Bak\u0131, 2012.<br>2. Abdullah Battal Taymas. \u201cQ\u0131z\u0131l d\u00fcnya. M\u0259n bir i\u015f\u0131q axtar\u0131rd\u0131m\u201d, \u0130stanbul, 1962.<br>3. M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259. \u201cM\u0259ktublar. \u015e\u0259fib\u0259y\u00e7ilik\u201d, Bak\u0131, 2017. T\u0259rtib ed\u0259n: Ayd\u0131n Balayev.<br>4. M.R\u0259sulzad\u0259. \u201cStalinl\u0259 ixtilal xatir\u0259l\u0259ri\u201d. \u201cD\u00fcnya\u201d q\u0259zeti, 1954-c\u00fc il.<br>5. \u201cAz\u0259rbaycan\u201d jurnal\u0131, 1955, 37-ci say.<br>6. Ayd\u0131n \u018flizad\u0259. \u201cDada\u015f H\u0259s\u0259nzad\u0259. M\u00fcst\u0259qilliyin b\u0259rpas\u0131 u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259\u201d. \u201c\u00c7apar\u201d d\u0259rgisi, 10-cu say.|Teleqraf.com |<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259tinin qurucusu M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259min R\u0259sulzad\u0259nin iki illik (1920-1922) Moskva h\u0259yat\u0131 v\u0259 q\u0131sa m\u00fcdd\u0259tli Finlandiya ya\u015fam\u0131 bioqrafiyas\u0131nda \u0259n az t\u0259dqiq olunan d\u00f6vrl\u0259rdir. Stalinin bol\u015fevizm\u0259 xidm\u0259tl\u0259<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-2678","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2678","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2678"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2678\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2680,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2678\/revisions\/2680"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2678"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2678"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2678"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}