{"id":28377,"date":"2021-02-01T02:54:51","date_gmt":"2021-01-31T22:54:51","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=28377"},"modified":"2021-02-01T02:54:54","modified_gmt":"2021-01-31T22:54:54","slug":"m%c9%99nd%c9%99n-olsa-qafqazda-c%c9%99mi-bir-kisi-v%c9%99-bir-qadin-olmaqla-iki-erm%c9%99ni-saxlardim","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=28377","title":{"rendered":"&#171;M\u0259nd\u0259n olsa, Qafqazda c\u0259mi bir ki\u015fi v\u0259 bir qad\u0131n olmaqla iki erm\u0259ni saxlard\u0131m\u201d"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>&#171;M\u0259nd\u0259n olsa, Qafqazda c\u0259mi bir ki\u015fi v\u0259 bir qad\u0131n olmaqla iki erm\u0259ni saxlard\u0131m\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Bu s\u00f6zl\u0259rin m\u00fc\u0259llifi Qriqori Sergeyevi\u00e7 Qolitsin: \u201cOnlardan m\u00fcq\u0259vva d\u00fcz\u0259ldib Qafqaz muzeyin\u0259 qoyard\u0131m ki, g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r vaxtil\u0259 Qafqazda ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259rin nec\u0259 xalq oldu\u011funu bilsinl\u0259r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/GolitsynGS.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-28380\" width=\"1003\" height=\"1456\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/GolitsynGS.jpg 365w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/GolitsynGS-207x300.jpg 207w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/GolitsynGS-103x150.jpg 103w\" sizes=\"auto, (max-width: 1003px) 100vw, 1003px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>Erm\u0259nil\u0259r XIX \u0259srin sonu, XX \u0259srin \u0259vv\u0259lind\u0259 Bor\u00e7al\u0131da olmasa da, G\u00fcrc\u00fcstanda \u00f6z siyasi v\u0259 iqtisadi v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rini kifay\u0259t q\u0259d\u0259r m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndir\u0259 bildil\u0259r. Onlar m\u0259skunla\u015fma il\u0259 kifay\u0259tl\u0259nmir, el\u0259c\u0259 d\u0259 h\u0259yati \u0259h\u0259miyy\u0259tli b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rd\u0259 n\u0259zar\u0259ti \u00f6z \u0259ll\u0259rin\u0259 alma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131ldar. Erm\u0259nil\u0259r \u00e7ox zaman buna nail ola bilirdil\u0259r. Art\u0131q XIX \u0259srin sonuna do\u011fru erm\u0259ni varl\u0131lar\u0131 Tiflisd\u0259 \u0259sas h\u0259yati m\u0259nb\u0259l\u0259ri\u2013 banklar\u0131, bazarlar\u0131, dig\u0259r xidm\u0259t sah\u0259l\u0259rini \u0259l\u0259 ke\u00e7ir\u0259 bildil\u0259r. Tiflisd\u0259 erm\u0259ni siyas\u0259tbazl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 hiyl\u0259g\u0259rliyinin \u00e7ul\u011fala\u015fmas\u0131ndan b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rd\u0259 erm\u0259ni n\u00fcfuzu \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rirdi. <\/p>\n\n\n\n<p>Ruslar, az\u0259rbaycanl\u0131lar v\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259r, \u0259slind\u0259, se\u00e7kil\u0259rd\u0259 i\u015ftirakdan v\u0259 se\u00e7ilm\u0259kd\u0259n m\u0259hrum edilmi\u015fdil\u0259r. N\u0259inki yuxar\u0131 v\u0259zif\u0259l\u0259r, h\u0259tta adi i\u015f yerl\u0259ri d\u0259 erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n z\u0259bt olunurdu.Tiflis \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 \u0259halinin say \u00e7oxlu\u011fu da erm\u0259nil\u0259r\u0259 m\u0259xsus idi. Onlar\u0131n Osmanl\u0131 imperiyas\u0131n\u0131n \u015f\u0259rq vilay\u0259tl\u0259rind\u0259 1894\u20131896-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri i\u011fti\u015fa\u015flar sultan \u018fbd\u00fclh\u0259mid t\u0259r\u0259find\u0259n yat\u0131r\u0131ld\u0131qdan sonra i\u011fti\u015fa\u015flar\u0131n t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n v\u0259 icra\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti Qafqaz\u0131n m\u00fcxt\u0259lif regionlar\u0131na k\u00f6\u00e7d\u00fc. 1897\u20131902-ci ill\u0259rd\u0259 G\u00fcrc\u00fcstana t\u0259xmin\u0259n 55 min erm\u0259ni g\u0259ldi, sonrak\u0131 d\u00f6vrd\u0259 d\u0259 erm\u0259ni k\u00f6\u00e7\u00fc davam etdi. <\/p>\n\n\n\n<p>K\u00f6\u00e7k\u00fcn erm\u0259nil\u0259r say\u0259sind\u0259 T\u0131flisd\u0259 \u0259halinin milli t\u0259rkibind\u0259 d\u0259 ciddi d\u0259yi\u015fiklikl\u0259 ba\u015f verdi; m\u0259s\u0259l\u0259n, 1876-c\u0131 ild\u0259 Tiflisd\u0259ki \u0259halinin 36,16 faizi (37,610 n\u0259f\u0259r) erm\u0259nil\u0259rd\u0259n ibar\u0259t idis\u0259, 20 ild\u0259n sonra, y\u0259ni, 1896-c\u0131 ild\u0259 \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisinin 48 faizi erm\u0259nil\u0259rd\u0259n t\u0259\u015fkil olunmu\u015fdu. <\/p>\n\n\n\n<p>XX \u0259srin \u0259vv\u0259lind\u0259 is\u0259 Tiflis \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 \u0259halinin 50 faizd\u0259n \u00e7oxu erm\u0259nil\u0259r (1917-ci ild\u0259 \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 62,337 g\u00fcrc\u00fc, 83,977 erm\u0259ni ya\u015fay\u0131rd\u0131) idi. Onlar Tiflis \u015f\u0259h\u0259rinin erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n sal\u0131nd\u0131\u011f\u0131 v\u0259 onlara m\u0259xsus oldu\u011funu idia etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. Erm\u0259nil\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, Tiflisin ad\u0131 da &#171;Tpxi\u201d olub. 1897-ci ild\u0259 Tiflisd\u0259 n\u0259\u015fr olunan &#171;\u0130veriya\u201d q\u0259zetind\u0259 \u00e7ap edilmi\u015f v\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f bir m\u0259qal\u0259d\u0259 bir \u00e7ox ritorik suallar verilir: &#171;Tiflis hans\u0131 \u0259sasla erm\u0259ni \u015f\u0259h\u0259ridir: co\u011frafi m\u00f6vqeyin\u0259 g\u00f6r\u0259mi, \u0259razi qanunlar\u0131na g\u00f6r\u0259mi, yaxud hans\u0131 d\u00f6vl\u0259t v\u0259 beyn\u0259lxalq h\u00fcquqla? Erm\u0259nil\u0259r haradad\u0131r, Tiflis harada? Onlar\u0131n haradan haraya \u0259ll\u0259ri uzan\u0131r? Onlar\u0131n sat\u0131n ald\u0131qlar\u0131 evl\u0259r onlara m\u0259xsusdurmu, bunu h\u0259l\u0259 ayd\u0131nla\u015fd\u0131rmaq laz\u0131md\u0131r. Lakin Tiflis G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015fir. Burada erm\u0259nil\u0259r\u0259 he\u00e7 n\u0259 m\u0259xsus deyildir. \u0130lya \u00c7av\u00e7avadze v\u0259 Akaki Sereteli kimi g\u00f6rk\u0259mli g\u00fcrc\u00fc ziyal\u0131lar\u0131 da erm\u0259nil\u0259ri b\u00fct\u00fcn x\u0259yan\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 ittiham edibl\u0259r\u201d. <\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7ar Rusiyas\u0131n\u0131n C\u0259nubi Qafqazda, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Bor\u00e7al\u0131da inzibati-siyasi, sosial-iqtisadi v\u0259 m\u0259d\u0259ni inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn geni\u015f imkanlar yaratd\u0131\u011f\u0131 erm\u0259nil\u0259r is\u0259 &#171;B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan&#187; x\u0259st\u0259liyin\u0259 tutulmu\u015fdu v\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fckl\u0259ri \u0259razil\u0259rd\u0259 gizli \u015f\u0259kild\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259tinin yarad\u0131lmas\u0131 plan\u0131n\u0131 haz\u0131rlay\u0131rd\u0131lar. Onlar\u0131n yaratmaq ist\u0259dikl\u0259ri d\u00f6vl\u0259tin \u0259razisin\u0259, yaln\u0131z Osmanl\u0131 imperiyas\u0131n\u0131n \u015f\u0259rq vilay\u0259tl\u0259ri deyil, h\u0259m d\u0259 Zaqafqaziyan\u0131n b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259si daxil idi. Y\u0259ni erm\u0259nil\u0259rin yaratmaq ist\u0259dikl\u0259ri d\u00f6vl\u0259tin \u0259razisinin bir hiss\u0259si \u00e7ar Rusiyas\u0131n\u0131n torpaqlar\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n\n\n\n<p> Qeyd edim ki, erm\u0259nil\u0259rin C\u0259nubi Qafqazda \u0259razi iddialar\u0131\u0131n\u0131n ideoloji \u0259sas\u0131 1885-ci il Fransada yaranm\u0131\u015f &#171;Armenakan&#187;, 1887-ci ild\u0259 Cenevr\u0259d\u0259 yarad\u0131lan &#171;Hn\u00e7ak&#187; v\u0259 1890-c\u0131 ild\u0259 Tiflisd\u0259 \u0259sas\u0131 qoyulan &#171;Da\u015fnaks\u00fctyun&#187; mill\u0259t\u00e7i partiyalar\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 idi. Bu partiyalar Osmanl\u0131 imperiyas\u0131 v\u0259 \u0130randan qa\u00e7m\u0131\u015f erm\u0259nil\u0259rin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u0259razil\u0259ri birl\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn vasit\u0259l\u0259rd\u0259n, \u0259n \u0259sas\u0131 is\u0259 qiyam v\u0259 terror aktlar\u0131ndan geni\u015f istifad\u0259 etm\u0259yi qar\u015f\u0131lar\u0131na m\u0259qs\u0259d qoymu\u015fdu. &#171;Hn\u00e7ak&#187; partiyas\u0131n\u0131n proqramm\u0131 x\u00fcsusil\u0259 bu fikri ifad\u0259 edirdi: &#171;B\u00fct\u00fcn \u015f\u0259raitl\u0259rd\u0259 t\u00fcrkl\u0259ri v\u0259 k\u00fcrdl\u0259ri m\u0259hv etm\u0259k, v\u0259 \u00f6z xalq\u0131n\u0131n rifah\u0131na x\u0259yan\u0259t etmi\u015f erm\u0259nil\u0259r\u0259 aman verm\u0259y\u0259r\u0259k onlardan qisas almaq&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;Da\u015fnaks\u00fctyun&#187; partiyas\u0131n\u0131n proqramlar\u0131nda is\u0259 bildirilirdi ki, partiyan\u0131n m\u0259qs\u0259di bunlard\u0131r: <\/p>\n\n\n\n<p>1) silahl\u0131 qiyam, <\/p>\n\n\n\n<p>2) yaln\u0131z erm\u0259nil\u0259r aras\u0131nda yox, b\u00fct\u00fcn xalqlar aras\u0131nda inqilabi fikrin formala\u015fmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn intensiv i\u015f g\u00f6rm\u0259k, <\/p>\n\n\n\n<p>3) erm\u0259nil\u0259rin silahlanmas\u0131 v\u0259 t\u0259\u015fkilatlanmas\u0131,<\/p>\n\n\n\n<p> 4) h\u00f6kum\u0259t adamlar\u0131na v\u0259 idar\u0259l\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 terror v\u0259 onlar\u0131n m\u0259hv edilm\u0259si&#187;. <\/p>\n\n\n\n<p>&#171;Bu m\u0259qs\u0259d\u0259 nail olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r \u015fey\u0259 icaz\u0259 verilir; propaqanda, terror, az\u011f\u0131n partizan m\u00fcharib\u0259l\u0259ri&#187;. Bu i\u015fd\u0259 onlara kils\u0259 d\u0259 yax\u0131ndan k\u00f6m\u0259klik g\u00f6st\u0259rirdi. Erm\u0259ni-qriqorian kils\u0259sinin \u00abDa\u015fnaks\u00fctyun\u00bb partiyas\u0131 il\u0259 s\u0131x \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 getdikc\u0259 daha \u00e7ox uzla\u015f\u0131rd\u0131. \u015e\u0259rq\u015f\u00fcnas alim T.Svyatoxovskinin erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7iliyinin simvolu sayd\u0131\u011f\u0131 erm\u0259ni kils\u0259si, \u0259slind\u0259, erm\u0259niliyin bel s\u00fctunu idi. Kils\u0259-\u201cDa\u015fnaks\u00fctyun\u201d partiyas\u0131 tandemi erm\u0259nil\u0259r aras\u0131nda ciddi t\u0259bli\u011fat i\u015fi apar\u0131rd\u0131. Kils\u0259 zirz\u0259mil\u0259ri partiyan\u0131n silah c\u0259bb\u0259xanalar\u0131na \u00e7evrilirdi. O.A.Arutyunyan\u0131n 1956-c\u0131 ild\u0259 rus dilind\u0259 \u0130r\u0259vanda n\u0259\u015fr olunmu\u015f &#171;Xatir\u0259l\u0259r&#187; kitab\u0131nda da da\u015fnaklar\u0131n h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 silahdan korluq \u00e7\u0259km\u0259dikl\u0259ri bildirilir. Onlar art\u0131q silahlanm\u0131\u015f v\u0259ziyy\u0259td\u0259 idil\u0259r. H\u0259r bir erm\u0259ni evi, ail\u0259si m\u00fcxt\u0259lif n\u00f6v silahlarla t\u0259chiz edilmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p> Maraql\u0131d\u0131r ki, ilk d\u00f6vrd\u0259 erm\u0259nil\u0259r b\u00fct\u00fcn i\u015fl\u0259ri himay\u0259darlar\u0131 olan ruslardan gizl\u0259dirdil\u0259r. \u0130. Cavaxi\u015fvili bu bar\u0259d\u0259 bel\u0259 yaz\u0131rd\u0131: &#171;&#8230; Erm\u0259nil\u0259rin Zaqafqaziyada m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t qurma\u011f\u0131 ruslar\u0131n he\u00e7 a\u011fl\u0131na da g\u0259lmirdi, buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 erm\u0259nil\u0259rin G\u00fcrc\u00fcstana dolu\u015fmas\u0131n\u0131 qorxulu saym\u0131rd\u0131lar, \u00e7\u00fcnki siyasi c\u0259h\u0259td\u0259n qorxu t\u00f6r\u0259d\u0259n amill\u0259rin say\u0131 azal\u0131rd\u0131, h\u0259m d\u0259 bu \u0259razil\u0259rd\u0259 \u00f6z k\u00f6m\u0259k\u00e7il\u0259rinin (erm\u0259nil\u0259rin) say\u0131 art\u0131rd\u0131&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p>Amma uzun m\u00fcdd\u0259t erm\u0259nil\u0259r niyy\u0259tl\u0259rini gizli saxlaya bilm\u0259dil\u0259r. Az ke\u00e7m\u0259di ki, onlar &#171;B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan&#187; ideyas\u0131n\u0131n realla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 u\u011frunda a\u00e7\u0131q m\u00fcbariz\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. Qriqorian kils\u0259si-\u201cDa\u015fnaks\u00fctyun\u201d partiyas\u0131 tandemi (c\u00fctl\u00fcy\u00fc) C\u0259nubi Qafqaz\u0131 \u201cB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d\u0131n b\u0259rpas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259rk\u0259z, y\u0259ni dayaq region olaraq m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259si, t\u0259bii ki, \u00e7ar h\u00f6kum\u0259ti il\u0259 Rusiya erm\u0259nil\u0259ri aras\u0131nda m\u00fc\u0259yy\u0259n \u00fcst\u00fc\u00f6rt\u00fcl\u00fc v\u0259 b\u0259z\u0259n d\u0259 a\u00e7\u0131q qar\u015f\u0131durma \u015f\u0259raitini yaratd\u0131. Erm\u0259ni-qriqorian kils\u0259sinin, o c\u00fcml\u0259d\u0259n onun d\u0259st\u0259kl\u0259diyi erm\u0259ni t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti v\u0259 f\u0259all\u0131\u011f\u0131 b\u0259zi Rusiya m\u0259murlar\u0131n\u0131 narahat etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. \u0130.Cavaxi\u015fvili bu bar\u0259d\u0259 bel\u0259 yaz\u0131rd\u0131: &#171;&#8230;Ax\u0131r ki, bu siyas\u0259tin (erm\u0259nil\u0259rin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si v\u0259 h\u0259r c\u00fcr d\u0259st\u0259yin verilm\u0259si) t\u0259r\u0259fdar\u0131 olan M.Katkov da erm\u0259nil\u0259rin burada n\u0259s\u0259 bir g\u00f6zba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131q etdikl\u0259rini g\u00f6rd\u00fc&#187;.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Vorontsov-Daskov_with_daughter.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-28381\" width=\"1025\" height=\"1472\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Vorontsov-Daskov_with_daughter.jpg 250w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Vorontsov-Daskov_with_daughter-209x300.jpg 209w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Vorontsov-Daskov_with_daughter-104x150.jpg 104w\" sizes=\"auto, (max-width: 1025px) 100vw, 1025px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Narahat olan \u00e7ar m\u0259murlar\u0131ndan biri d\u0259 Qafqaz cani\u015fini (general-qubernator) Qriqori Sergeyevi\u00e7 Qolits\u0131n idi. Cani\u015fin onlar\u0131n f\u0259aliyy\u0259tini Rusiyan\u0131n sabitliyi \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259 hesab edirdi. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n d\u0259 Qriqori Sergeyevi\u00e7 Qolits\u0131n \u00f6lk\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259 m\u0259nb\u0259yi hesab etdiyi q\u00fcvv\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259ni geni\u015fl\u0259ndirdi. <\/strong>Onun vaxt\u0131nda erm\u0259nil\u0259r\u0259 m\u0259xsus bir ne\u00e7\u0259 ictimai t\u0259\u015fkilat ba\u011fland\u0131, xeyriyy\u0259 c\u0259miyy\u0259tl\u0259rinin f\u0259aliyy\u0259ti xeyli m\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131. Bundan ba\u015fqa, erm\u0259nil\u0259r\u0259 m\u0259xsus d\u00f6vri m\u0259tbuata qar\u015f\u0131 senzura s\u0259rtl\u0259\u015fdirildi v\u0259 b\u0259zil\u0259ri ba\u011fland\u0131. Erm\u0259nil\u0259rin \u00f6nd\u0259 g\u0259l\u0259n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin bir \u00e7oxu t\u0259qib edildi.Cani\u015fin bir ne\u00e7\u0259 d\u0259f\u0259 E\u00e7mi\u0259dzin katolikosunu &#171;b\u00fct\u00fcn erm\u0259nil\u0259rin katolikosu&#187; titulundan m\u0259hrum etm\u0259yi t\u0259klif etdi.1903-c\u00fc il iyunun 12-d\u0259 erm\u0259ni qriqorian kils\u0259sind\u0259 silah tap\u0131lmas\u0131ndan sonra Qolits\u0131n\u0131n inadl\u0131 israr\u0131 il\u0259 \u00e7ar h\u00f6kum\u0259ti erm\u0259ni kils\u0259sinin \u0259mlak\u0131n\u0131n m\u00fcsadir\u0259 edilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 qanun q\u0259bul etdi. Erm\u0259ni-qriqorian kils\u0259sinin varidat\u0131n\u0131n m\u00fcsadir\u0259 olunmas\u0131, Rusiya Torpaq v\u0259 \u018fmlak Nazirliyinin s\u0259r\u0259ncam\u0131na ke\u00e7irilm\u0259si haqq\u0131nda 12 iyun 1903-c\u00fc il tarixli \u00e7ar f\u0259rman\u0131 kils\u0259nin maliyy\u0259l\u0259\u015fdirdiyi siyasi t\u0259\u015fkilatlar\u0131n maddi v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 z\u0259rb\u0259 vurdu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn erm\u0259ni terror\u00e7ulu\u011funun geni\u015fl\u0259nm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b oldu, erm\u0259nil\u0259r aras\u0131nda m\u00fc\u0259yy\u0259n antirus \u0259hvali-ruhiyy\u0259 v\u0259 s. artd\u0131. \u0130ndiy\u0259d\u0259k T\u00fcrkiy\u0259 \u0259razisind\u0259 terror\u00e7uluqla m\u0259\u015f\u011ful olan erm\u0259ni kils\u0259si v\u0259 b\u00fct\u00fcn siyasi patiyalar: \u201cHn\u00e7ak\u201d, \u201cDro\u015fak\u201d, \u201cArmenakan\u201d, \u201cDa\u015fnaks\u00fctyun\u201d \u00f6z terror f\u0259aliyy\u0259t dair\u0259l\u0259rini b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 Rusiyaya y\u00f6n\u0259ltdi.<\/p>\n\n\n\n<p> H\u0259min il avqustun 29-da G\u0259nc\u0259d\u0259, sentyabr\u0131n 2-d\u0259 Qarsda v\u0259 Bak\u0131da, sentyabr\u0131n 12-d\u0259 \u015eu\u015fada, oktyabr\u0131n 14-d\u0259 Tiflisd\u0259 erm\u0259nil\u0259r i\u011fti\u015fa\u015flar v\u0259 terror t\u00f6r\u0259tdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Batum liman\u0131nda bomba partlad\u0131lmas\u0131, bir ne\u00e7\u0259 qatar q\u0259zas\u0131, k\u00fc\u00e7\u0259 qar\u0131\u015f\u0131ql\u0131qlar\u0131, getdikc\u0259 artan soy\u011fun\u00e7uluq olaylar\u0131, daha sonra is\u0259 bir ne\u00e7\u0259 siyasi sui-q\u0259sd onlar\u0131n d\u0259st-x\u0259ti idi. Erm\u0259ni terroru yaln\u0131z Qafqazla m\u0259hdudla\u015fmad\u0131, b\u00fct\u00fcn Rusiyan\u0131 b\u00fcr\u00fcd\u00fc, y\u00fcks\u0259kr\u00fctb\u0259li rus zabitl\u0259ri, nazirl\u0259ri, d\u00f6vl\u0259t m\u0259murlar\u0131 h\u0259lak oldular. Onlar\u0131n t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri d\u0259h\u015f\u0259tl\u0259r \u00e7ar hakimiyy\u0259tini vahim\u0259y\u0259 sald\u0131. Bu hadis\u0259l\u0259rd\u0259n d\u0259h\u015f\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259n Qafqaz cani\u015fini Qriqori Qolits\u0131n yaz\u0131rd\u0131: \u201cM\u0259nd\u0259n olsa, Qafqazda c\u0259mi bir ki\u015fi v\u0259 bir qad\u0131n olmaqla iki erm\u0259ni saxlard\u0131m. Onlardan m\u00fcq\u0259vva d\u00fcz\u0259ldib Qafqaz muzeyin\u0259 qoyard\u0131m ki, g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r vaxtil\u0259 Qafqazda ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259rin nec\u0259 xalq oldu\u011funu bilsinl\u0259r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Terrorun qurbanlar\u0131ndan biri d\u0259 Qafqaz general-qubernatoru, knyaz Qriqori Qolits\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fc oldu. 14 oktyabr 1903-c\u00fc ild\u0259 hn\u00e7aklar ona qar\u015f\u0131 sui-q\u0259sd t\u0259\u015fkil etdil\u0259r. N\u0259tic\u0259d\u0259 general-qubernator a\u011f\u0131r yaraland\u0131 v\u0259 1904-c\u00fc ilin sonlar\u0131nda \u00e7ar Qolits\u0131n\u0131ni Peterburqa geri \u00e7a\u011f\u0131rma\u011fa m\u0259cbur oldu. Bel\u0259 bir vaxtda Rusiyan\u0131 inqilab dal\u011fas\u0131 b\u00fcr\u00fcd\u00fc. <\/p>\n\n\n\n<p>1905-ci ild\u0259 ba\u015f ver\u0259n i\u011fti\u015fa\u015flar \u00e7arizm\u0259 qar\u015f\u0131 naraz\u0131l\u0131q dal\u011fas\u0131n\u0131 g\u00fccl\u0259ndirdi. Zaqafqaziyada Rusiyan\u0131n hakim \u015fovinist dair\u0259l\u0259ri z\u0259rb\u0259ni \u00f6zl\u0259rind\u0259n yay\u0131nd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn erm\u0259nil\u0259rin antit\u00fcrk, antim\u00fcs\u0259lman kampaniyas\u0131n\u0131 q\u0131z\u0131\u015fd\u0131rd\u0131lar. Bu i\u015fd\u0259 qraf \u0130llarion \u0130vanovi\u00e7 Vorontsov-Da\u015fkovun b\u00f6y\u00fck rolu oldu. 1905-ci ilin fevral\u0131nda qraf \u0130llarion \u0130vanovi\u00e7 Vorontsov-Da\u015fkov Qafqaza cani\u015fin t\u0259yin edildi.<strong> Bu, erm\u0259nil\u0259ri daha da h\u0259v\u0259sl\u0259ndirdi. Onun arvad\u0131 Liza Qriqoryevna milliyy\u0259tc\u0259 erm\u0259ni idi v\u0259 qraf q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 z\u0259ngin erm\u0259ni burjuaziyas\u0131 v\u0259 neft s\u0259naye\u00e7il\u0259ri dair\u0259sind\u0259 geni\u015f \u0259laq\u0259l\u0259r yaratd\u0131. Onun k\u00f6m\u0259yi il\u0259 b\u00fct\u00fcn Tiflisd\u0259 \u0259sas v\u0259zif\u0259l\u0259r erm\u0259ni f\u0131r\u0131ldaq\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n \u0259lin\u0259 ke\u00e7di. Bu t\u0259yinatdan sonra erm\u0259nil\u0259rin f\u0259all\u0131\u011f\u0131 xeyli artd\u0131. <\/strong>Bu onunla ba\u011fl\u0131 idi ki, Vorontsov-Da\u015fkov a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 erm\u0259nil\u0259rin m\u00f6vqeyini m\u00fcdafi\u0259 edirdi. O, Rusiya \u00e7ar\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 bir raportda erm\u0259nil\u0259rin Rusiyadan ayr\u0131lmaq ist\u0259m\u0259diyini, lakin \u0259ksin\u0259, Osmanl\u0131 \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259rin Rusiyaya ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu bildirirdi.Vorontsov-Da\u015fkov d\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 Rusiya h\u00f6kum\u0259tinin v\u0259 C\u0259nubi Qafqazda erm\u0259ni icmas\u0131n\u0131n m\u0259nafe \u00fcmumiliyini qeyd edir, etiqad qarda\u015flar\u0131n\u0131n\u2013xristianlar\u0131n \u201cv\u0259h\u015fi t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n\u201d m\u00fcdafi\u0259sinin z\u0259ruriliyin\u0259 diqq\u0259t yetirir, yeni Rusiya-Osmanl\u0131 m\u00fcharib\u0259sind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin Rusiya ordusuna hans\u0131 k\u00f6m\u0259yi g\u00f6st\u0259r\u0259c\u0259yini vur\u011fulay\u0131rd\u0131. Eyni zamanda Vorontsov-Da\u015fkov bel\u0259 hesab edirdi ki, C\u0259nubi Qafqaz\u0131n erm\u0259ni \u0259halisi il\u0259 h\u00f6kum\u0259t aras\u0131nda ba\u015f vermi\u015f m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rin g\u00fcnahkar\u0131 rus m\u0259murlar\u0131d\u0131r, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, Qafqaz\u0131n sabiq cani\u015fini knyaz Lobanov-Rostovskidir. <\/p>\n\n\n\n<p>O, XIX \u0259srin 90-c\u0131 ill\u0259rind\u0259 Osmanl\u0131 Erm\u0259nistan\u0131nda erm\u0259ni \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131 zaman\u0131 Rusiyan\u0131n T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 m\u00fcharib\u0259y\u0259 girm\u0259sin\u0259 imkan verm\u0259mi\u015fdi. Vorontsov-Da\u015fkov raportda yaz\u0131rd\u0131: &#171;\u0130nqilab alovuna b\u00fcr\u00fcnm\u00fc\u015f bu ucqar diyar\u0131 sakitl\u0259\u015fdirm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 m\u0259ni Qafqaz s\u0259rdar\u0131 t\u0259yin etm\u0259kl\u0259 Siz \u018flah\u0259zr\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn, m\u0259nim t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259rim\u0259 g\u00f6r\u0259, Rusiya erm\u0259nil\u0259ri aras\u0131nda naraz\u0131l\u0131q yaradan b\u00fct\u00fcn t\u0259dbirl\u0259ri l\u0259\u011fv etm\u0259k m\u00fcnasib v\u0259 do\u011fru olard\u0131. Yaln\u0131z Siz \u018flah\u0259zr\u0259tin m\u0259n\u0259 bu y\u00fcks\u0259k monarx etimad\u0131 m\u0259nim erm\u0259nil\u0259r\u0259 m\u00fcnasib\u0259td\u0259 siyas\u0259timi pisl\u0259y\u0259n bir \u00e7ox d\u00f6vl\u0259t xadiml\u0259rinin d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rinin \u0259ksin\u0259 olaraq m\u0259n\u0259 onu d\u00f6nm\u0259d\u0259n h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 q\u00fcvv\u0259 b\u0259x\u015f edirdi. Lakin indi, \u018flah\u0259zr\u0259t, m\u0259n b\u00fct\u00fcn t\u0259b\u0259\u0259l\u0259r ad\u0131ndan siz\u0259 m\u0259ruz\u0259 etm\u0259kd\u0259 xo\u015fb\u0259xt\u0259m ki, Siz \u018flah\u0259zr\u0259t indi t\u0259kc\u0259 Rusiya erm\u0259nil\u0259rinin \u015f\u0259xsind\u0259 sadiq t\u0259b\u0259\u0259l\u0259r\u0259 malik olmaqla qalmay\u0131b, h\u0259m d\u0259 yaln\u0131z Rusiyadan v\u0259 onun ali r\u0259hb\u0259rind\u0259n onlar\u0131n h\u0259yatlar\u0131n\u0131n, \u015f\u0259r\u0259fl\u0259rinin v\u0259 \u0259mlaklar\u0131n\u0131n k\u00fcrdl\u0259rin ard\u0131-aras\u0131 k\u0259silm\u0259y\u0259n v\u0259h\u015filikl\u0259rind\u0259n h\u0259qiqi m\u00fcdafi\u0259sini g\u00f6r\u0259 bil\u0259c\u0259kl\u0259rini d\u0259rind\u0259n d\u0259rk ed\u0259n Osmanl\u0131 erm\u0259nil\u0259rinin d\u0259 n\u0259z\u0259rl\u0259rini \u00f6z\u00fcn\u00fcz\u0259 c\u0259lb edirsiniz&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p>Vorontsov-Da\u015fkovun s\u0259yl\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 erm\u0259nil\u0259r \u00e7ar h\u00f6kum\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 loyal m\u00fcnasib\u0259t s\u0259rgil\u0259yirdil\u0259r. \u018fsas m\u0259qs\u0259d Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti il\u0259 m\u00fcharib\u0259 ba\u015flayaca\u011f\u0131 t\u0259qdird\u0259 \u00e7ar h\u00f6kum\u0259tin\u0259 h\u0259rt\u0259r\u0259fli d\u0259st\u0259k g\u00f6st\u0259ril\u0259c\u0259yin\u0131 a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 b\u0259yan etm\u0259k idi. N\u0259tic\u0259d\u0259 Tiflisd\u0259 \u201cDa\u015fnaks\u00fctyun\u201dun f\u0259al\u0131 doktor Zavriyevl\u0259 Vorontsov-Da\u015fkov aras\u0131nda intensiv dan\u0131\u015f\u0131qlar ba\u015fland\u0131. Bu dan\u0131\u015f\u0131qlarda yepiskop Mesrop, Samson Arutyunov v\u0259 A.Xatisov i\u015ftirak edirdil\u0259r. Da\u015fnaklar m\u00fcharib\u0259 ba\u015flayarsa b\u00fct\u00fcn q\u00fcvv\u0259l\u0259rini Qafqaz ordusunun s\u0259r\u0259ncam\u0131na verm\u0259yi \u00f6z \u00f6hd\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrd\u00fcl\u0259r. \u00d6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259, Vorontsov-Da\u015fkov erm\u0259nil\u0259rl\u0259 \u015e\u0259rqi Anadolunun, Kilikiyan\u0131n vilay\u0259tl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t muxtar Erm\u0259nistan yarad\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 v\u0259d etdi. Tiflis dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131 daha sonra Peterburqda davam etdirildi. Burada ilkin sazi\u015fl\u0259r i\u015fl\u0259nib haz\u0131rland\u0131. Bu sazi\u015fl\u0259r \u00f6z\u00fcnd\u0259 prinsip etibar\u0131 il\u0259 iki \u0259sas m\u0259s\u0259l\u0259ni \u0259ks etdirirdi: Osmanl\u0131 \u0259razil\u0259ri hesab\u0131na yarad\u0131lacaq muxtar Erm\u0259nistan; Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcharib\u0259 zaman\u0131 erm\u0259ni terror\u00e7u d\u0259st\u0259l\u0259rinin rus ordusu il\u0259 m\u00fctt\u0259fiq vuru\u015fmas\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Bu d\u00f6vr bar\u0259d\u0259 Qafqaz cani\u015fini Vorontsov-Da\u015fkovun m\u00fchafiz\u0259 komandiri olmu\u015f zabit N.A.Biqayevin q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 \u201cQafqaz\u0131n sonuncu cani\u015fini\u201d kitab\u0131nda maraql\u0131 faktlar var. O qeyd edirdi ki, Qafqazda erm\u0259nil\u0259ri sevmirdil\u0259r. Onlara qar\u015f\u0131 bel\u0259 m\u00fcnasib\u0259t\u0259 baxmayaraq Vorontsov-Da\u015fkovun ail\u0259sind\u0259 onlara qar\u015f\u0131 mehriban, isti m\u00fcnasib\u0259t g\u00f6st\u0259rilirdi. Erm\u0259nil\u0259r onlar\u0131n simas\u0131nda \u00f6zl\u0259rin\u0259 arxa tapm\u0131\u015fd\u0131lar. <\/strong>T\u0259sad\u00fcfi deyil ki, vaxtil\u0259 Qolits\u0131n t\u0259r\u0259find\u0259n erm\u0259nil\u0259rin nam\u0259rd m\u0259qs\u0259dl\u0259rinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn kils\u0259l\u0259rd\u0259n, m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259n g\u0259l\u0259n b\u00f6y\u00fck m\u0259bl\u0259\u011fd\u0259 pullar m\u00fcsadir\u0259 edils\u0259 d\u0259, Vorontsov-Da\u015fkov \u0259ksin\u0259, h\u0259min v\u0259saiti erm\u0259nil\u0259r\u0259 qaytard\u0131. Bel\u0259 n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lm\u0259k olar ki, erm\u0259nil\u0259rin maraqlar\u0131 il\u0259 Da\u015fkov kimil\u0259rin maraqlar\u0131 \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259 m\u00f6vqe Rusiya \u00fc\u00e7\u00fcn g\u0259r\u0259kli idi. \u00c7ar Rusiyas\u0131n\u0131n \u0259sas m\u0259qs\u0259dl\u0259rind\u0259n biri Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin \u015f\u0259rq vilay\u0259tl\u0259rini \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k idi. Lakin bunun h\u0259l\u0259lik m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u0259n Rusiya ilk olaraq erm\u0259nil\u0259ri d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259yi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fc. Erm\u0259nil\u0259r is\u0259 getdikc\u0259 daha \u00e7ox inan\u0131rd\u0131lar ki, yaln\u0131z Rusiya d\u00f6vl\u0259ti onlar\u0131n siyasi f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rin\u0259 d\u0259st\u0259k ver\u0259, d\u00f6vl\u0259tl\u0259rini qura bil\u0259rl\u0259r. Bu fikri yaln\u0131z sad\u0259 erm\u0259nil\u0259r deyil, el\u0259c\u0259 d\u0259 erm\u0259ni liderl\u0259ri, katolikos v\u0259 dig\u0259rl\u0259ri \u0259sasl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 d\u0259st\u0259kl\u0259yirdil\u0259r. Bir simbioz yaranm\u0131\u015fd\u0131. Y\u0259ni \u00e7ar Rusiyas\u0131 erm\u0259nil\u0259rin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 Osmanl\u0131 imperiyas\u0131n\u0131n \u015f\u0259rq vilay\u0259tl\u0259rini tutmaq, geosiyasi maraqlar\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn onlardan b\u0259hr\u0259l\u0259nm\u0259k, erm\u0259nil\u0259r is\u0259 onlar\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rini yaratmaq niyy\u0259tind\u0259 idil\u0259r. <\/p>\n\n\n\n<p>\u018fslind\u0259, Rusiya ist\u0259r \u00f6z \u0259razisind\u0259, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 i\u015f\u011fal ed\u0259c\u0259yi Osmanl\u0131 torpa\u011f\u0131nda erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259tinin yarad\u0131lmas\u0131nda maraql\u0131 deyildi. Sad\u0259c\u0259 bu bar\u0259d\u0259 ac\u0131q dan\u0131\u015fm\u0131r, niyy\u0259tini gizli saxlay\u0131rd\u0131. Bunlar\u0131n fonunda \u00e7ar Rusiyas\u0131 erm\u0259nil\u0259rin silahlanmas\u0131n\u0131 da d\u0259st\u0259kl\u0259yirdi. Erm\u0259nil\u0259r Qafqaz cani\u015fini Voronsov-Da\u015fkovun x\u00fcsusi icaz\u0259si v\u0259 erm\u0259ni yepiskoplar\u0131 Xoren v\u0259 Suren t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fcv\u0259kkil edilmi\u015f \u015f\u0259xsl\u0259r vasit\u0259sil\u0259 silahla t\u0259min olunurdular. Dem\u0259li, onlar\u0131n silahla ba\u011fl\u0131 he\u00e7 bir probleml\u0259ri yox idi. Da\u015fnaklar\u0131n o zamank\u0131 haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259s\u0259vv\u00fcr etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bildir\u0259k ki, h\u0259l\u0259 1892-ci ild\u0259n etibar\u0259n milli ordu qurmaq yolunda t\u0259cili t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6r\u0259n erm\u0259ni liderl\u0259ri art\u0131q 1905-ci ild\u0259, Qafqazdak\u0131 ilk a\u00e7\u0131q silahl\u0131 toqqu\u015fmalar zaman\u0131 100 min n\u0259f\u0259rlik etnik ordu yaratma\u011fa nail olmu\u015fdular. Erm\u0259nil\u0259rd\u0259n f\u0259rqli olaraq az\u0259rbaycanl\u0131lar h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 haz\u0131rl\u0131qs\u0131z idil\u0259r. Bel\u0259 bir v\u0259ziyy\u0259td\u0259 \u00e7ar m\u0259murlar\u0131 inqilabdan diqq\u0259ti yay\u0131nd\u0131rmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 iki mill\u0259t aras\u0131nda d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7lik toxumu s\u0259pirdi. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 x\u00fcsusi x\u0259fiyy\u0259 \u015f\u0259b\u0259k\u0259sinin qurulmas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulurdu.<\/p>\n\n\n\n<p>C.Zeynalo\u011flunun 1924-c\u00fc ild\u0259 \u0130stanbulda n\u0259\u015fr edil\u0259n kitab\u0131nda bel\u0259 m\u0259lumat verilir. \u00abYaln\u0131z az\u0259rbaycanl\u0131lar q\u0259fl\u0259td\u0259 idil\u0259r v\u0259 i\u011fti\u015fa\u015flarda \u00e7ar\u0131n t\u0259r\u0259fini saxlay\u0131rd\u0131lar. Rusiya h\u00f6kum\u0259ti m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n bu q\u0259fl\u0259tind\u0259n istifad\u0259 edib Peterburqdan x\u00fcsusi sur\u0259td\u0259 y\u00fcz otuz x\u0259fiyy\u0259 m\u0259muru g\u00f6nd\u0259r\u0259r\u0259k t\u00fcrkl\u0259r (az\u0259rbaycanl\u0131lar) il\u0259 erm\u0259nil\u0259r aras\u0131nda icra etdiyi t\u0259bli\u011fat il\u0259 birini dig\u0259ri \u0259leyhin\u0259 silah i\u015fl\u0259tm\u0259y\u0259 t\u0259\u015fviq edir v\u0259 \u0259srl\u0259rc\u0259 yax\u015f\u0131 ke\u00e7in\u0259n iki mill\u0259ti birini dig\u0259rin\u0259 q\u0131rd\u0131r\u0131rd\u0131&#187;.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-2 is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"760\" height=\"1024\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Mirza_Huseyn_Qayibzade-760x1024.jpg\" alt=\"\" data-id=\"28378\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=28378\" class=\"wp-image-28378\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Mirza_Huseyn_Qayibzade-760x1024.jpg 760w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Mirza_Huseyn_Qayibzade-223x300.jpg 223w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Mirza_Huseyn_Qayibzade-111x150.jpg 111w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Mirza_Huseyn_Qayibzade-768x1035.jpg 768w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Mirza_Huseyn_Qayibzade.jpg 950w\" sizes=\"auto, (max-width: 760px) 100vw, 760px\" \/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"296\" height=\"387\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/unnamed-3.jpg\" alt=\"\" data-id=\"28379\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/unnamed-3.jpg\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=28379\" class=\"wp-image-28379\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/unnamed-3.jpg 296w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/unnamed-3-229x300.jpg 229w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/unnamed-3-115x150.jpg 115w\" sizes=\"auto, (max-width: 296px) 100vw, 296px\" \/><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<p>H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 Bor\u00e7al\u0131 q\u0259zas\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zi \u015eulaver q\u0259s\u0259b\u0259si idi v\u0259 bu q\u0259s\u0259b\u0259nin \u0259halisinin \u00e7oxu erm\u0259nil\u0259r idi. \u0130st\u0259nil\u0259n an milli z\u0259mind\u0259 qar\u015f\u0131durma yarana bil\u0259rdi. Q\u0259zan\u0131n idar\u0259\u00e7iliyi is\u0259 rus mill\u0259tind\u0259n olan pristavlara v\u0259 b\u00f6lg\u0259nin xristian \u0259halisind\u0259n se\u00e7il\u0259n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Bu is\u0259 yerli m\u00fcs\u0259lman &#8212; t\u00fcrk \u0259halisinin haql\u0131 naraz\u0131l\u0131\u011f\u0131na s\u0259b\u0259b olurdu. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 Zaqafqaziya m\u00fcftisi Mirz\u0259 H\u00fcseyn Qay\u0131bovla Bor\u00e7al\u0131 qaz\u0131s\u0131 Yusif \u018ff\u0259ndi Allahyarzad\u0259 il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259rk\u0259n bu m\u0259s\u0259l\u0259ni m\u00fczakir\u0259 edibl\u0259r. Qaz\u0131l\u0131\u011f\u0131n m\u0259rk\u0259zi \u015eulaverd\u0259n Ar\u0131xl\u0131 k\u0259ndin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcb. S\u00f6hb\u0259t burda q\u0259zan\u0131n inzibati m\u0259rk\u0259zinin d\u0259yi\u015fdirilm\u0259sind\u0259n deyil, s\u00fcnni m\u0259zh\u0259binin m\u0259rk\u0259zinin d\u0259yi\u015fdirilm\u0259sind\u0259n gedir. Ar\u0131xl\u0131 m\u0259s\u00e7idi bel\u0259 bir g\u0259rgin, narahat d\u00f6vrd\u0259 tikilib.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>P\u00fcnhan \u018ff\u0259ndiyev<\/strong> (Fb)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>&#171;M\u0259nd\u0259n olsa, Qafqazda c\u0259mi bir ki\u015fi v\u0259 bir qad\u0131n olmaqla iki erm\u0259ni saxlard\u0131m\u201d. Bu s\u00f6zl\u0259rin m\u00fc\u0259llifi Qriqori Sergeyevi\u00e7 Qolitsin: \u201cOnlardan m\u00fcq\u0259vva d\u00fcz\u0259ldib Qafqaz muzeyin\u0259<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":28382,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-28377","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28377","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=28377"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28377\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":28383,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28377\/revisions\/28383"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/28382"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=28377"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=28377"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=28377"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}