{"id":29705,"date":"2021-02-17T12:12:48","date_gmt":"2021-02-17T08:12:48","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=29705"},"modified":"2021-02-17T12:12:49","modified_gmt":"2021-02-17T08:12:49","slug":"%c9%99ski-turkl%c9%99rd%c9%99-idar%c9%99etm%c9%99-sistemi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=29705","title":{"rendered":"\u018fSK\u0130 T\u00dcRKL\u018fRD\u018f \u0130DAR\u018fETM\u018f S\u0130STEM\u0130"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>OLCAY CAN KAPLAN<br><br>1. Xarizmatik lider \/ T\u0259k ba\u015f\u00e7\u0131<br><br>Ergenekon \u0259fsan\u0259sini e\u015fitm\u0259y\u0259n yoxdur. D\u0259mir da\u011f\u0131 \u0259rid\u0259n T\u00fcrk q\u00f6vm\u00fcn\u00fcn bir qurdun r\u0259hb\u0259rliyind\u0259 tarix s\u0259hn\u0259sin\u0259 yenid\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f hekay\u0259si &#8230;<br><br>Lakin h\u0259qiqi tarixd\u0259 bir m\u0259nz\u0259r\u0259 he\u00e7 d\u0259yi\u015fmir. T\u00fcrkl\u0259r \u0259traf\u0131nda birl\u0259\u015fm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bir lider tapd\u0131qda, tarixin gedi\u015fini d\u0259yi\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259y g\u00f6st\u0259rirl\u0259r. Asiya Hun d\u00f6vl\u0259tinin qurucusu Teoman, bu liderl\u0259rin ilk n\u00fcmun\u0259sidir. Daha sonra, tarix s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259 ad\u0131n\u0131 yazan Mete Xan, 209-cu ild\u0259 s\u0259hn\u0259y\u0259 \u00e7\u0131xacaq v\u0259 Hun taxt\u0131nda oturacaqd\u0131. Xalq\u0131n d\u0259st\u0259yi il\u0259 tezlikl\u0259 \u00c7inl\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259r\u0259k m\u00fcharib\u0259l\u0259rd\u0259 qalib g\u0259l\u0259c\u0259k v\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259n x\u0259rac alacaqd\u0131. H\u0259rbi sistemi 10-lu sistem\u0259 ke\u00e7ir\u0259r\u0259k bu g\u00fcn\u0259d\u0259k \u00e7atm\u0131\u015f bir yenilik imzalayacaqd\u0131.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"600\" height=\"360\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/YQZ76l.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-29707\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/YQZ76l.png 600w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/YQZ76l-300x180.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/YQZ76l-150x90.png 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/YQZ76l-184x109.png 184w\" sizes=\"auto, (max-width: 600px) 100vw, 600px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong><br><br>T\u00fcrkl\u0259rd\u0259n n\u0259 zaman xarizmatik lider ortaya \u00e7\u0131xsa, d\u00fcnyan\u0131n tarixin\u0259 t\u0259sir ed\u0259c\u0259k bir fiqur ortaya \u00e7\u0131xard\u0131. G\u00f6yt\u00fcrkl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 (552) Bumin Ka\u011fan\u0131n arxas\u0131nda t\u0259k v\u00fccud olan T\u00fcrkl\u0259r, q\u0131sa m\u00fcdd\u0259t i\u00e7ind\u0259 n\u0259h\u0259ng \u00c7in \u00f6lk\u0259sini vergiy\u0259 ba\u011flayacaq q\u0259d\u0259r q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndil\u0259r. T\u00fcrk c\u0259miyy\u0259tinin m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259t\u0259 qovu\u015fdu\u011fu d\u00f6vrl\u0259ri hesaba alsaq, xarizmatik bir lider v\u0259 ona can\u0131yla qan\u0131yla ba\u011flanan xalq qar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131xar. Sisteml\u0259r v\u0259 s\u00fclal\u0259l\u0259r dig\u0259r xalqlar\u0131n tarixind\u0259 \u00f6n plana \u00e7\u0131xmas\u0131 fonunda, T\u00fcrk tarixind\u0259 is\u0259 onlara r\u0259hb\u0259rlik ed\u0259n lider b\u00f6y\u00fck \u00f6n\u0259m da\u015f\u0131yar. S\u0259lcuqlularda da k\u00f6kl\u00fc u\u011furlar Alparslan, M\u0259lik\u015fah, K\u0131l\u0131\u00e7arslan kimi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin ad\u0131yla ba\u011flan\u0131r. Osmanl\u0131da is\u0259 Fatih, Yavuz S\u0259lim, Qanuni v\u0259 II. Abd\u00fclhamid d\u0259 bel\u0259 say\u0131l\u0131r. Bunun s\u0259b\u0259bi zehinl\u0259rimizd\u0259 oyulmu\u015f olan q\u00fcdr\u0259tli d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 idrak\u0131d\u0131r.<br><br><br>140 il \u0259vv\u0259l bizl\u0259ri konstitusiyal\u0131 monarxiyaya ke\u00e7m\u0259y\u0259 m\u0259cbur ed\u0259nl\u0259r kiml\u0259rdir? B\u00fct\u00fcn bu, T\u00fcrkl\u0259rin t\u0259krar bir liderin \u0259traf\u0131nda yenid\u0259n birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 mane\u0259 t\u00f6r\u0259tm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn edilmi\u015fdimi? 27 may qiyam\u0131n\u0131 edib Ba\u015f nazir Adnan Menderesi edam ed\u0259nl\u0259r xalq\u0131n bu b\u00f6y\u00fck lider\u0259 k\u00f6n\u00fcl verm\u0259sind\u0259nmi narahat olmu\u015fdular? Cavablar suallar\u0131n i\u00e7ind\u0259dir.<br><br>2. D\u00f6vl\u0259t v\u0259 Kut: Bu m\u0259qm\u0131 Tanr\u0131 s\u0259n\u0259 verdi<br><br>T\u00fcrkl\u0259r, d\u00f6vl\u0259t\u0259 &#171;il&#187; (s\u00f6z\u00fcn m\u0259nas\u0131: bar\u0131\u015f) dey\u0259rdil\u0259r. Bir d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fc olaraq m\u00fc\u0259yy\u0259n olunan bir c\u0259miyy\u0259tin d\u00f6vl\u0259t\u0259 &#171;il&#187; s\u00f6z\u00fc il\u0259 s\u00fclh dem\u0259l\u0259rin\u0259 baxmayaraq, \u0259dal\u0259t \u00fczr\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f\u0131 prinsip etdikl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 ziddiyy\u0259tli oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcns\u0259 d\u0259, ictimai bar\u0131\u015f, d\u00f6vl\u0259tin ayaq \u00fcstd\u0259 qalmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n m\u00fch\u00fcm \u015f\u0259rt idi. D\u00f6vl\u0259ti ata g\u00f6z\u00fcnd\u0259 g\u00f6r\u0259n t\u00fcrkl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn mill\u0259t \u00f6z atas\u0131na s\u0259daq\u0259tli bir \u00f6vlad sevgisiyl\u0259 qulluq etm\u0259sin\u0259 b\u0259nz\u0259yir. Buna g\u00f6r\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyan ed\u0259nl\u0259r\u0259 \u0259n a\u011f\u0131r c\u0259zalar t\u0259tbiq olunurdu.<br><br>M\u00fcst\u0259qilliy\u0259 olan sevgil\u0259rni tarixin bir \u00e7ox d\u00f6vrl\u0259rind\u0259 ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259rin n\u00fcmun\u0259l\u0259ri il\u0259 t\u0259svir ed\u0259 bil\u0259rik. \u00c7in z\u00fclm\u00fc kimi \u0259n \u00e7\u0259tin zamanlarda, G\u00fcr\u015fad ortaya \u00e7\u0131xd\u0131, \u00c7ini q\u0259lbind\u0259n vuraraq \u00f6z m\u00fcst\u0259qilliyini qazanm\u0131\u015fd\u0131.<br><br>Beyn\u0259lxalq l\u00fc\u011f\u0259td\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin hakimiyy\u0259t tipl\u0259ri \u00fc\u00e7 n\u00f6vd\u0259 d\u0259y\u0259rl\u0259ndirilir: \u0259n\u0259n\u0259vi, xarizmatik, h\u00fcquqi hakimiyy\u0259t. T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259ti \u0259n\u0259n\u0259y\u0259 \u0259saslanan qut anlay\u0131\u015f\u0131, xarizmatik legitimlik n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin m\u0259rk\u0259zind\u0259 yer al\u0131r. &#171;Kut&#187;, Tanr\u0131n\u0131n h\u00f6kmdara ba\u011f\u0131\u015flad\u0131\u011f\u0131 q\u00fcdr\u0259ti ifad\u0259 ed\u0259r. Bu q\u00fcdr\u0259tin eyni ail\u0259nin \u00fczvl\u0259ri aras\u0131nda davam etdiyin\u0259 inan\u0131lard\u0131. \u0130dar\u0259etm\u0259d\u0259 m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259t davam ed\u0259rk\u0259n, Xaqan tac- taxtda oturur, ancaq siyasi v\u0259 iqtisadi \u00e7\u0259tinliy\u0259 m\u0259ruz qalan zaman Tanr\u0131n\u0131n verdiyi &#171;qutu&#187; geri ald\u0131\u011f\u0131na inan\u0131lard\u0131, \u0259n\u0259n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 Xaqan\u0131 taxtdan endiril\u0259rdi.<br><br>Kut inanc\u0131 \u0259ski T\u00fcrkl\u0259rd\u0259n Osmanl\u0131lara q\u0259d\u0259r davam etmi\u015fdi. M\u0259s\u0259l\u0259n, Asiya Hun \u0130mperatorlar\u0131n\u0131n \u00fcnvan\u0131 &#171;G\u00f6k Tanr\u0131n\u0131n taxta \u00e7\u0131xard\u0131\u011f\u0131 kut sahibi Tanuhudur&#187;. \u015e\u0259rqd\u0259ki T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259 deyil, Atilla r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda Avropal\u0131 Hunlarda d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 &#171;Tanr\u0131n\u0131n q\u0131l\u0131nc\u0131&#187; ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131lar. Osmanl\u0131 sultanlar\u0131, yer \u00fcz\u00fcnd\u0259 Allah\u0131n k\u00f6lg\u0259si say\u0131lan &#171;zillullah-i gesi fil arz&#187; \u00fcnvandan istifad\u0259 ed\u0259rdil\u0259r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Avropada tez-tez g\u00f6rd\u00fcy\u00fcm\u00fcz xan\u0259dan d\u0259yi\u015fikliyi bu co\u011frafiyada g\u00f6r\u00fclm\u0259m\u0259si hikm\u0259ti qut anlay\u0131\u015f\u0131nda axtar\u0131lmal\u0131d\u0131r.<br><br>Yusuf Has Hacib T\u00fcrkl\u0259rin &#171;Kutadgu Bilig&#187;d\u0259 \u0259srl\u0259r boyu d\u00f6vl\u0259tsiz ya\u015faya bilm\u0259dikl\u0259rini izah\u0259na diqq\u0259t yetir\u0259k:<br><br>&#171;Kutun t\u0259bi\u0259ti xidm\u0259t, \u00fcst\u00fcn \u0259dal\u0259tdir. Fazil\u0259t v\u0259 qism\u0259t kutdan do\u011far&#8230; B\u0259yliy\u0259 (S\u0259lt\u0259n\u0259t\u0259) yol ondan ke\u00e7\u0259r. H\u0259r \u015fey qutun \u0259li alt\u0131ndad\u0131r, b\u00fct\u00fcn arzular onun vasit\u0259siyl\u0259 ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fir&#8230; \u0130lahidir. D\u00fcnyada tam bir iqtidar qur\u015fa\u011f\u0131 ba\u011flad\u0131, qurd v\u0259 quzu bir yerd\u0259 ya\u015fad\u0131. B\u0259y, bu m\u0259qama \u00f6z g\u00fcc\u00fcn v\u0259 ist\u0259yinl\u0259 g\u0259lm\u0259din, bunu siz\u0259 Tanr\u0131 verdi. H\u00f6kmdarlar iqtidar\u0131 Tanr\u0131dan al\u0131rlar&#187;&#8230;<br><br>3. Cahan hakimiyy\u0259ti m\u0259fkur\u0259si<br><br>Bir xarizmatik lideri \u0259traf\u0131nda birl\u0259\u015f\u0259n T\u00fcrkl\u0259r, g\u00f6yd\u0259n ald\u0131qlar\u0131 \u0259nginlik t\u0259x\u0259yy\u00fcl\u00fc il\u0259 d\u00fcnyadak\u0131 dominantl\u0131\u011f\u0131 yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn add\u0131mlar atard\u0131lar. Bu sistemd\u0259 d\u0259 g\u00f6y\u00fcn t\u0259kliyin\u0259 uy\u011fun olaraq yer \u00fcz\u00fcnd\u0259 d\u0259 t\u0259k h\u00f6kmdar\u0131 olmas\u0131na inan\u0131rd\u0131lar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/26zVaj.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-29706\" width=\"1088\" height=\"678\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/26zVaj.png 284w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/26zVaj-150x93.png 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/26zVaj-115x73.png 115w\" sizes=\"auto, (max-width: 1088px) 100vw, 1088px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Zaman &#8212; zaman, bu anlay\u0131\u015fa uy\u011fun olaraq T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri c\u0259ng meydan\u0131nda qar\u015f\u0131-qar\u015f\u0131ya g\u0259lmi\u015fl\u0259r. S\u0259di \u015eirazinin m\u0259\u015fhur beytind\u0259, &#171;Q\u0131rx dervi\u015fl\u0259r bir posta s\u0131\u011far, amma iki h\u00f6kmdara bir d\u00fcnya dar g\u0259l\u0259r&#187;-dey\u0259r. Teymur v\u0259 Y\u0131ld\u0131r\u0131m Bayezid aras\u0131ndak\u0131 m\u00fcharib\u0259 eyni d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259nin t\u0259c\u0259ss\u00fcm\u00fcd\u00fcr.<br><br>Bu t\u0259s\u0259vv\u00fcr futuristik h\u0259r\u0259kat\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n n\u00f6qt\u0259dir. Atilla da Macar\u0131stan yaylalar\u0131nda, Qanuni ya\u015fl\u0131 hal\u0131nda Zigetvarda olmas\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bi d\u0259 bu anlay\u0131\u015fd\u0131r. Bizans tarix\u00e7isi Priskos (5-ci \u0259sr) v\u0259 Qot tarix\u00e7isi Jordanes\u0259 (6-c\u0131 \u0259sr) g\u00f6r\u0259 Tanr\u0131 Aresin (\u018fr\u0259s) q\u0131l\u0131nc\u0131na sahib olan atilla d\u00fcnyan\u0131 \u00f6z idar\u0259sin\u0259 almaq arzusundayd\u0131. Fatih Sultan Mehmedin Otranto f\u0259thi v\u0259 Roman\u0131 h\u0259d\u0259f kimi se\u00e7m\u0259si bir t\u0259sad\u00fcf deyildi. \u0130slam\u0131n q\u0259bulundan sonra, q\u0259za v\u0259 f\u0259th anlay\u0131\u015f\u0131yla nizamlanan d\u00fcnyadak\u0131 cahan hakimiyy\u0259ti m\u0259fkur\u0259sini T\u00fcrkl\u0259rin &#171;Q\u0131z\u0131l alma&#187;s\u0131 \u0259v\u0259zl\u0259di.<br><br>(Ard\u0131 var)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>OLCAY CAN KAPLAN 1. Xarizmatik lider \/ T\u0259k ba\u015f\u00e7\u0131 Ergenekon \u0259fsan\u0259sini e\u015fitm\u0259y\u0259n yoxdur. D\u0259mir da\u011f\u0131 \u0259rid\u0259n T\u00fcrk q\u00f6vm\u00fcn\u00fcn bir qurdun r\u0259hb\u0259rliyind\u0259 tarix s\u0259hn\u0259sin\u0259 yenid\u0259n<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":29708,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-29705","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/29705","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=29705"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/29705\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":29709,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/29705\/revisions\/29709"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/29708"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=29705"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=29705"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=29705"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}