{"id":31620,"date":"2021-03-09T03:59:15","date_gmt":"2021-03-08T23:59:15","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=31620"},"modified":"2021-03-09T10:44:01","modified_gmt":"2021-03-09T06:44:01","slug":"turkun-bahar-ist%c9%99r-bayrami","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=31620","title":{"rendered":"T\u00dcRK\u00dcN BAHAR &#8212; IST\u018fR BAYRAMI&#8230;"},"content":{"rendered":"\n<div class=\"wp-block-media-text alignwide has-media-on-the-right is-stacked-on-mobile\" style=\"grid-template-columns:auto 40%\"><figure class=\"wp-block-media-text__media\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"206\" height=\"206\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/69045703_2289248531112885_2256785441787215872_n.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-31621 size-full\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/69045703_2289248531112885_2256785441787215872_n.jpg 206w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/69045703_2289248531112885_2256785441787215872_n-150x150.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 206px) 100vw, 206px\" \/><\/figure><div class=\"wp-block-media-text__content\">\n<p class=\"has-large-font-size\"><strong>Dr. Tariyel Az\u0259rt\u00fcrk<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>Pedaqogika elml\u0259ri \u00fczr\u0259 master, Biokimya doktoru, \u201cBabylon-Azerbaijan\u201d jurnal\u0131n\u0131n ba\u015f redaktoru, &#171;Az\u0259rbaycan Azl\u0131qlar\u0131n\u0131n T\u0259dqiqi Amerika-Az\u0259rbaycan Assosiyasiyas\u0131&#187;n\u0131n Prezidenti<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\"><strong>I&nbsp;<\/strong>YAZI<\/span><\/strong><\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n<p><strong><span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">&#8230;Oxumam\u0131\u015f like etm\u0259 &#8212; oxu ki, \u00f6z\u00fcn\u00fc tan\u0131yasan&#8230;<br><\/span><br>Ne\u00e7\u0259 ill\u0259rdir ki, Az\u0259rbaycan ictimai fikir d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259si Bahar (Novruz) bayram\u0131n\u0131n k\u00f6kl\u0259rini aray\u0131r, onun haradan ri\u015f\u0259l\u0259ndiyini tapma\u011fa s\u0259y g\u00f6st\u0259rir. Uzun ill\u0259rdir b\u00fct\u00fcn dinl\u0259diyim v\u0259 oxudu\u011fum materiallarda s\u00f6hb\u0259ti \u015f\u0259k\u0259rburadan, boyanm\u0131\u015f yumurtadan, tonqaldan u yana aparammasa da, bizim ictimai fikir he\u00e7 c\u00fcr\u0259 bar\u0131\u015fa bilmir ki, biz bu \u0259z\u0259li v\u0259 d\u00fcny\u0259vi bayram\u0131m\u0131z\u0131 farslardan v\u0259 yaxud \u0259r\u0259bl\u0259rin zorla Az\u0259rbaycana g\u0259tirdikl\u0259ri \u0130slamdan iqtibas etmi\u015fik. Bu sah\u0259d\u0259ki daima oyaq olan qanyadda\u015f\u0131m\u0131z \u0259limizd\u0259 faktlar\u0131n olmamas\u0131 z\u0259minind\u0259 bel\u0259, \u201ciqtibasla\u201d, y\u0259ni onu kimd\u0259ns\u0259 borc ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z yersiz ideyas\u0131 il\u0259 bar\u0131\u015fa bilmir. Bununla bel\u0259, o (qanyadda\u015f\u0131) \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u015f\u00fcuralt\u0131 (t\u0259ht\u0259l\u015f\u00fcur) pulsasiyas\u0131 il\u0259 uzaq tariximizi zaman-zaman biz\u0259 xat\u0131rlatsa da, onu tam, oldu\u011fu kimi d\u0259qiq a\u011farda bilmir. Amneziyam\u0131 (yadda\u015f\u0131 itirm\u0259mi) mane olur? Y\u0259qin ki. B\u0259s amneziyaya s\u0259b\u0259b n\u0259dir? \u018fsas s\u0259b\u0259b dey\u0259rdim ki, he\u00e7 d\u0259 xarici faktor deyil, son 100 ild\u0259 \u00fc\u00e7 d\u0259f\u0259 \u00f6z yaz\u0131l\u0131 tariximizd\u0259n bir n\u00f6v\u00fc k\u00f6n\u00fcll\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 imtina etm\u0259yimizdir. H\u0259m\u0259n imtina, ilk d\u0259f\u0259 eram\u0131z\u0131n ikinci \u0259srind\u0259 minnill\u0259rl\u0259 \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259n kahk\u0259\u015fanl\u0131 mixi yaz\u0131l\u0131 tariximiz\u0259 q\u0259l\u0259m \u00e7\u0259km\u0259kl\u0259 ba\u015f verib. U d\u00f6vrd\u0259 d\u0259 mixi yaz\u0131lardan imtina etmi\u015fik. Son y\u00fcz ild\u0259 is\u0259 \u00fc\u00e7 d\u0259f\u0259 tarixi ba\u011flar\u0131 g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r aras\u0131nda q\u0131rm\u0131\u015f\u0131q. M\u0259n, m\u0259s\u0259l\u0259n, 8 minillik piktoqram v\u0259 mixi yaz\u0131l\u0131 tariximizi oxuya bils\u0259m d\u0259, 1300 illik \u0259r\u0259b qrafikal\u0131 tariximizin birc\u0259 s\u0259hif\u0259sini bel\u0259 oxuya bilmir\u0259m. Ona g\u00f6r\u0259 ki, \u00f6z tariximizl\u0259, k\u00f6k\u00fcm\u00fczl\u0259 \u0259laq\u0259ni \u00f6z\u00fcm\u00fcz s\u00fcni yolla k\u0259smi\u015fik. Bu, geni\u015f v\u0259 arxivacib bir m\u00f6vzudur. Bayramqaba\u011f\u0131 mill\u0259tin \u0259hval\u0131n pozmamaq \u00fc\u00e7\u00fcn onu geni\u015fl\u0259ndirm\u0259yib, onnan yan ke\u00e7irik.<br><br>\u201cYaz\u0131l\u0131 tariximiz\u201d dey\u0259nd\u0259, m\u0259n, Sibir-Altay T\u00fcrk runi yaz\u0131lar\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutmuram. Halbuki Az\u0259rbaycan \u015f\u00fcurunda Sibir-Altay-Orta Asiya q\u00fctb\u00fc dominantl\u0131q t\u0259\u015fkil edir. Halon ki, G\u00fcney v\u0259 Quzey Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda h\u0259l\u0259 9 min il \u00f6nc\u0259 d\u0259 t\u00fcrkl\u0259rin ya\u015fay\u0131b v\u0259 yaratd\u0131qlar\u0131n\u0131 t\u0259sdiq ed\u0259n mixi yaz\u0131l\u0131 salnam\u0259l\u0259r a\u015fkar edilib. H\u0259m\u0259dan, T\u0259xti-C\u0259m\u015fid (Persepolis), K\u0259bir Kuh (Luristan), Xudaf\u0131rin (Mu\u011fan), \u0130landa\u011f\u0131 (Nax\u00e7\u0131van), Tarkitau (Kumykiya) v\u0259 \u0130ribunyed\u0259ki (\u0130r\u0259van) t\u00fcrk dilind\u0259 a\u015fgar edilmi\u015f yaz\u0131l\u0131 sal v\u0259 gil m\u0259tnl\u0259rini dediyim s\u00f6z\u00fcn ger\u00e7\u0259k m\u0259nas\u0131nda b\u0259xt\u0259v\u0259rliy\u0259 n\u00fcmun\u0259 g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/5alDbl.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-31622\" width=\"1087\" height=\"1863\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/5alDbl.png 262w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/5alDbl-175x300.png 175w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/5alDbl-88x150.png 88w\" sizes=\"auto, (max-width: 1087px) 100vw, 1087px\" \/><figcaption><strong><span class=\"has-inline-color has-vivid-cyan-blue-color\">(\u015e\u0259kil 1- \u0130ST\u018fR\u018f Bak\u0131da x\u0259yali abid\u0259 m\u0259nimdir)<\/span><\/strong><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Yaz\u0131l\u0131 s\u0259simizin Babilandan g\u0259ldiyi fakt\u0131n\u0131 is\u0259 ayr\u0131ca qabartmaq laz\u0131m\u0131dr. Lakin bu q\u00fctb d\u0259 yanl\u0131\u015f olaraq x\u0259yalda \u201c\u015eumer\u201d assosasiyas\u0131n\u0131 yarad\u0131r. F\u0259q\u0259t kahk\u0259\u015fanl\u0131 tarixi yaradan xalq\u0131n ad\u0131 he\u00e7 vaxt \u201c\u015eumer\u201d olmay\u0131b. O 19-cu \u0259srd\u0259 uydurma add\u0131r. Babilanda ilk yaz\u0131n\u0131 k\u0259\u015ff etmi\u015f xalq \u00f6z\u00fcn\u00fc el\u0259 T\u00fcr\u00fck (T\u00dcRK) d\u0259 adland\u0131r\u0131rd\u0131. M\u0259nas\u0131 da t\u00fcrkc\u0259 olan Babilanda [Bab-baba-patriarx, il-el, xalq, an-m\u0259kan &#8212; Baba (Patriarx) elin m\u0259kan\u0131)] dem\u0259kdir. Gil yaz\u0131lardan etdiyimiz y\u00fczl\u0259rl\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 s\u00fcbut edir ki, \u0259vv\u0259la, onlar\u0131n dili t\u0259miz Az\u0259rbaycan v\u0259 Anadolu t\u00fcrk l\u0259hc\u0259l\u0259rinin qar\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131d\u0131r, y\u0259ni o zaman h\u0259l\u0259 dild\u0259 indiki dialekt differensasiyas\u0131 ba\u015f verm\u0259mi\u015fdi. U yaz\u0131lar\u0131 gil l\u00f6vh\u0259l\u0259r\u0259 qaz\u0131m\u0131\u015f xalq b\u00fct\u00f6v bir dild\u0259 dan\u0131\u015f\u0131r, yaz\u0131r v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc d\u0259 T\u00fcr\u00fck (T\u00fcrk) adland\u0131r\u0131rd\u0131. Bizim olan uzaq \u0259ks-s\u0259dal\u0131 h\u0259m\u0259n tarixd\u0259 \u015e\u0259msi \u018fd\u0259d Abi adl\u0131 do\u011fma yazar\u0131m\u0131z\u0131n b\u00f6y\u00fck bir poemas\u0131n\u0131n m\u0259tni tam a\u00e7\u0131l\u0131b v\u0259 o orada bir ne\u00e7\u0259 d\u0259f\u0259 T\u00fcrk (T\u00fcr\u00fck) ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kir:<br><br>\u201c\u015eakadu, \u00fcmni-i\u015fi \u015funu ana s\u0259riy\u0259,<br>Tatru dammak av ilemez T\u00fcr\u00fck\u00fc ki,<br>Qadum, ni\u015f\u0259 \u015funu, tatru damma!\u201d \u2013<br><br>Y\u0259ni t\u00fcrk zarafat sev\u0259ndir, \u00fcni-fikri bunu ona s\u0259rim\u0259kdir (adamlar\u0131 dolamaqd\u0131r), tatru* danmaq ev el\u0259m\u0259z t\u00fcr\u00fck\u00fc, (t\u00fcrk\u0259 ba\u015f ucal\u0131\u011f\u0131 g\u0259tirm\u0259z), Qadas\u0131, bunu yadda\u015faa qaz\u0131, unutma, tatr\u0131 (d\u00fc\u015fm\u0259ni) danma.\u201d<br><br>*Q\u0259diml\u0259rd\u0259 t\u00fcrkl\u0259r g\u0259lm\u0259 \u0259r\u0259b v\u0259 farslar\u0131 \u201ctatr\u201d adland\u0131r\u0131rd\u0131lar.<br><br>B\u0259li, bizim v\u0259 Anadolu t\u00fcrkl\u0259rinin v\u0259 bu g\u00fcn d\u0259 \u0130raqda ya\u015fayan v\u0259 t\u0259miz az\u0259rbaycan l\u0259hc\u0259sind\u0259 dan\u0131\u015fan K\u0259rk\u00fck t\u00fcrkl\u0259rinin (t\u00fcrkm\u0259nl\u0259rinin) birba\u015fa \u0259cdadlar\u0131 olmu\u015f h\u0259m\u0259n Babil t\u00fcrkl\u0259ri iki \u0259sas allaha inam b\u0259sl\u0259yirdil\u0259r. Onlardan biri ild\u0131r\u0131m v\u0259 z\u0259lz\u0259l\u0259 allah\u0131 say\u0131lan M\u018fRDUK idi. \u0130lk bax\u0131\u015fda he\u00e7 bir m\u0259na vem\u0259y\u0259n ad iki az\u0259rbaycan s\u00f6z\u00fcn\u00fcn birl\u0259\u015fm\u0259sidir. M\u0259rd uk &#8212; m\u0259rd ox. Babilan (\u0130rak) kimi, el\u0259 Az\u0259rbaycan kimi d\u0259 q\u0131zmar, quru t\u0259bi\u0259ti il\u0259 f\u0259rql\u0259n\u0259n m\u0259hsuldar torpaql\u0131 bir yerd\u0259 ya\u011f\u0131\u015f\u0131n n\u0259 dem\u0259k oldu\u011funu izah etm\u0259y\u0259 ehtiyac yoxdur. Bu m\u0259nada g\u00f6yd\u0259 \u00e7axan \u015fim\u015f\u0259yi yerl\u0259r\u0259 ruzi m\u0259nb\u0259yi olan &#8212; nur ya\u011f\u0131\u015f s\u0259p\u0259n ild\u0131r\u0131m \u00e7axmas\u0131n\u0131 ulu \u0259cdadlar m\u0259rd ox adland\u0131rm\u0131\u015f ona h\u0259yat r\u0259mzi kimi iman b\u0259sl\u0259mi\u015f, allah kimi tap\u0131nm\u0131\u015flar. M\u0259tnl\u0259rd\u0259 onun ad\u0131na tez-tez rast g\u0259linir.<br><br>Bu \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131m\u0131zda biz Bahar bayram\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u0259cdadlar\u0131n inam b\u0259sl\u0259dikl\u0259ri bir \u0130lah\u0259d\u0259n s\u00f6hb\u0259t salmal\u0131y\u0131q. U m\u0259h\u0259bb\u0259t, bahar, bolluq ilah\u0259si say\u0131lan \u0130ST\u018fR`dir. B\u0259z\u0259n anu gil l\u00f6vh\u0259l\u0259rd\u0259n \u0130\u015ftar kimi oxuyurlar. S\u0259hvdir. Anun \u0259sil ad\u0131 bizim sevgi v\u0259 m\u0259h\u0259bb\u0259t s\u00f6zl\u0259rinin feil formas\u0131 olan ist\u0259rdir v\u0259 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada anu \u0130st\u0259r kimi d\u0259 tan\u0131y\u0131rlar. A da mixi m\u0259tnl\u0259rind\u0259 tez-tez rast g\u0259lin\u0259n ilah\u0259dir.<br><br>Xristianlar \u0130st\u0259r s\u00f6z\u00fcn\u00fc \u00e7arm\u0131xa \u00e7\u0259kilmi\u015f \u0130sa pey\u011f\u0259mb\u0259rin Yerus\u0259limd\u0259ki ma\u011farada qoyulmu\u015f meyitinin q\u0259fild\u0259n g\u00f6yl\u0259r\u0259 \u00e7\u0259kilm\u0259sind\u0259n sonra, y\u0259ni H\u0259zr\u0259ti Pey\u011f\u0259mb\u0259rin \u201cDirilm\u0259sin\u0259\u201d, \u201cYenid\u0259n do\u011fulmas\u0131na\u201d bir n\u00f6v\u00fc sinonim kimi i\u015fl\u0259dirl\u0259r. Onlar pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259rinin dirilib h\u0259min ma\u011faradan yoxa \u00e7\u0131xmas\u0131 m\u00f6c\u00fcz\u0259sini onun Allah\u0131n yan\u0131na y\u00fcks\u0259lm\u0259si g\u00fcn\u00fc kimi bayram edir v\u0259 h\u0259m\u0259n g\u00fcn\u00fc \u201cHappy Easter!\u201d &#8212; \u201c\u0130st\u0259rin m\u00fcbar\u0259k!\u201d (Yenid\u0259n do\u011fulman M\u00fcbar\u0259k!) deyib bir-birini t\u0259brik edirl\u0259r. Rusiyada h\u0259m\u0259n g\u00fcn, bildiyiniz kimi, Pasxa bayram\u0131 ad\u0131 alt\u0131nda t\u0259nt\u0259n\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 qeyd edilir. Amerikada \u201cResurraction Day\u201d (Rezurek\u015fn dey-\u201cDirilm\u0259 g\u00fcn\u00fc\u201d) kimi kils\u0259l\u0259rd\u0259 x\u00fcsusi vur\u011fulan\u0131r.<br><br>R\u0259smi \u0259d\u0259biyyat\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 d\u0259, \u201cEaster (\u0130st\u0259r) yenid\u0259n do\u011fulma, yenid\u0259n dirilm\u0259 vaxt\u0131d\u0131r. A \u0130sa Pey\u011f\u0259mb\u0259rd\u0259n d\u0259 qabaq paqanistl\u0259r* t\u0259r\u0259find\u0259n b\u0259rab\u0259rlik (Bahar gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz b\u0259rab\u0259rliyi (ing. Equinox-i`kvinaks) g\u00fcn\u00fc kimi qeyd edilirdi. Bununla insanlar Bahara \u201dXo\u015f g\u0259ldin!\u201d deyir, onu salamlay\u0131rd\u0131lar.\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, uzaq babalar\u0131m\u0131z\u0131n M\u0259h\u0259bb\u0259t, Bolluq v\u0259 Bahar \u0130lah\u0259si \u0130st\u0259r, \u201cYenid\u0259n Do\u011fulma\u201d, \u201cYenid\u0259n Dirilm\u0259\u201d m\u0259fhumlar\u0131 il\u0259, y\u0259ni bilvasit\u0259 \u201cb\u0259rab\u0259rlik\u201d kimi t\u0259bi\u0259t hadis\u0259si il\u0259 d\u0259 eyni m\u0259na y\u00fck\u00fc da\u015f\u0131y\u0131r. Ona g\u00f6r\u0259 biz \u201c\u0130st\u0259ri\u201d indi astronomik termin kimi yenid\u0259n i\u015fl\u0259d\u0259 bil\u0259rik. Bu, \u201cgec\u0259 il\u0259 g\u00fcnd\u00fcz\u00fcn b\u0259rab\u0259rliyi\u201d \u00e7oxs\u00f6zl\u00fc terminini asanl\u0131qla \u0259v\u0259z ed\u0259rdi. Termin kimi \u201c\u0130st\u0259r\u201d v\u0259 ya \u201cekvinaks\u201d n\u0259dir? Bu, astronomik vahid olub, zaman\u0131n el\u0259 bir an\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir ki, h\u0259min anda G\u00fcn\u0259\u015fin m\u0259rk\u0259zi Yer orbitinin tam \u00fcst\u00fcnd\u0259n birba\u015fa m\u00fc\u015fahid\u0259 edilir. Bu an h\u0259r il Mart\u0131n 20-n\u0259 (\u201cBahar \u0130st\u0259ri\u201d-termin m\u0259nimdir-T.A.) v\u0259 Sentyabr\u0131n 22-n\u0259 (\u201cPay\u0131z \u0130st\u0259ri\u201d- termin m\u0259nimdir-T.A.) t\u0259sad\u00fcf edir.<br><br>6500 il! \u00f6nc\u0259 ya\u015fay\u0131b yaratm\u0131\u015f ulu astronomumuz Enlil \u0130sm\u0259nin gil l\u00f6vh\u0259l\u0259rd\u0259n t\u0259rc\u00fcm\u0259 etdiyim astronomik t\u0259dqiqatlar\u0131n\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri bu g\u00fcnk\u00fc \u201ckosmos adam\u0131n\u0131\u201d heyr\u0259td\u0259 qoyma\u011fa qadirdir. Yerin k\u00fcr\u0259 \u015f\u0259klind\u0259 oldu\u011funu yunan metafizik f\u0259ls\u0259f\u0259\u00e7isi Aristoteld\u0259n d\u00f6rd min be\u015f y\u00fcz il \u00f6nc\u0259 yaz\u0131s\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 \u00fc\u00e7l\u00fckl\u0259 x\u00fcsusi olaraq vur\u011fulay\u0131r Enlil \u0130sm\u0259:<br><br>I\u015f m\u00f6vs\u00fcm\u00fc k\u00fcrr\u0259di Yer a,<br>\u018fv\u0259t, \u0130\u015f\u015fum iki bucuk enib, Ulu \u015eam\u0131n elli[p]sind\u0259 itib,<br>U K\u0130 AL\u018fM \u0130\u00c7T\u018f B\u0130R K\u00dcR\u018fD\u0130 YER HA !<br><br>Buradak\u0131 \u0131\u015f &#8212; \u0131\u015f\u0131 (\u044b\u0448\u044b) s\u00f6z\u00fcnd\u0259ndir isti, s\u0131\u00e7aq, h\u0259rar\u0259t, od-alov ya\u011fd\u0131ran isti dem\u0259kdir. Astronom a\u00e7\u0131qca yaya i\u015far\u0259 edir. Birinci k\u00fcrr\u0259 is\u0259 &#8212; \u00e7\u00f6r\u0259k bi\u015firil\u0259n k\u00fcrr\u0259dir, y\u0259ni od ya\u011f\u0131r g\u00f6yl\u0259rd\u0259n, ikinci k\u00fcr\u0259 &#8212; dair\u0259, qlobus dem\u0259kdir ki, bilavasit\u0259 Yer\u0259 aiddir. Avropa aliml\u0259ri yaz\u0131rlar ki, Yerin k\u00fcr\u0259 \u015f\u0259klind\u0259 oldu\u011funu ilk d\u0259f\u0259 Aristotel k\u0259\u015ff edib. G\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fcz kimi tamamil\u0259 yanl\u0131\u015f fikird\u0131r. Al\u0259m m\u0259nim \u0259lav\u0259mdir, orijinalda \u0259slind\u0259 ayam kimi gedir. V\u0259 Aya \u2013 t\u00fcrkc\u0259 ovuc dem\u0259kdir. Maraql\u0131d\u0131r ki, ulu astronom Kainat\u0131 ovuc kimi t\u0259svir edir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Yay m\u00f6vs\u00fcm\u00fcnd\u0259 Yerin G\u00fcn\u0259\u015f\u0259 do\u011fru fiziki h\u0259r\u0259k\u0259tini \u201ciki bucuk,\u201d y\u0259ni 2,5 adland\u0131r\u0131r m\u00fc\u0259llif. Lakin \u00f6l\u00e7\u00fc vahidini demir. Sual olunur: 2,5 n\u0259? \u0130ki milyon yar\u0131m km? Maraql\u0131s\u0131 budur ki, antik astrofizik Yerin u an yerl\u0259\u015fdiyi m\u0259kan\u0131 ona en\u0259n \u015f\u00fca, radiasiya (\u0130\u015f\u015f\u0131m) il\u0259 t\u0259yin edir: \u201c\u018fv\u0259t, \u0130\u015f\u015fum iki bucuk enib, Ulu \u015eam\u0131n elli[p]sind\u0259 itib\u201d. Ulu \u015eam dedikd\u0259, o G\u00fcn\u0259\u015fi n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur. Yerin h\u0259r\u0259k\u0259tini bu c\u00fcr astronomik d\u0259qiqlikl\u0259 \u00f6l\u00e7\u0259 bil\u0259n Enlil \u0130sm\u0259 kimi aliml\u0259r \u0130st\u0259r an\u0131n\u0131, y\u0259ni Bahar\u0131n g\u0259li\u015fini d\u0259 tam d\u0259qiqliyi il\u0259 ell\u0259r\u0259 b\u0259yan edirdil\u0259r. Bunlar olan yerd\u0259 fars\u0131n Bahar ist\u0259rin\u0259 (ekvinoksuna) n\u0259 d\u0259xli?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Yaz\u0131n \u201cYenid\u0259n do\u011fulmas\u0131n\u0131\u201d paqanist ulular\u0131m\u0131z xristianl\u0131qdan \u0259n az\u0131 3-4 min il, farslardan 2500-3000 il \u00f6nc\u0259 bayram edirdil\u0259r. \u0130ndi bizim haqq\u0131m\u0131z yoxdur ki, Bahar-\u0130st\u0259r bayram\u0131n\u0131 yeni bi\u00e7ilmi\u015f Novruz cildind\u0259 \u201cfarslardan iqtibas etdiyimizi\u201d d\u00fcnyaya b\u0259yan ed\u0259k. Biz d\u0259 ona xristianl\u0131qdan qabaqk\u0131 Avropa xalqlar\u0131 kimi \u201c\u0130st\u0259r Bayram\u0131\u201d demi\u015fik. Novruz s\u00f6z\u00fc dilimiz\u0259 t\u00fcrk o\u011fullar\u0131m\u0131z\u0131n Persiyada min illik \u015fah d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ke\u00e7ib.<br><br>Bunu elmi yolla, yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259\u0259l\u0259rl\u0259 daha da \u0259sasland\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cYaz\u0131n g\u0259li\u015fini bayram etmi\u015f \u201cpaqanistl\u0259ri\u201d \u201culular\u0131m\u0131z\u201d adland\u0131rma\u011fa n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 haql\u0131y\u0131q?\u201d sual\u0131na cavab tapmal\u0131y\u0131q. Onlar\u0131 \u201culular\u0131m\u0131z\u201d adland\u0131rma\u011fa biz\u0259 inam ver\u0259n haqq\u0131n ad\u0131 n\u0259?<br>Bu c\u00fcr inam\u0131n k\u00f6kl\u0259ri indiki r\u0259smi b\u00fcdp\u0259r\u0259stlikd\u0259n \u00e7ox-\u00e7ox qabaqk\u0131 d\u0259rinlikl\u0259rd\u0259n g\u0259l\u0259n yaz\u0131l\u0131 informasiyalardad\u0131r. Bel\u0259 ki, ulular\u0131m\u0131z\u0131n G\u00fcn\u0259\u015f\u0259 v\u0259 Oda inam\u0131 mixi yaz\u0131larda, y\u0259ni yeni tapd\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015e\u0259msi \u018fd\u0259d Abi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda tam a\u00e7\u0131ql\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u0259ksini tap\u0131r:<br><br>\u201c\u015eanu-tama\u015fum vard\u0131, \u0259ridi, ka\u015f At\u0259\u015fpuram!<br>U mat tama var duyam\u0131, in\u0259 \u018fr\u0259b hiyim ki&#8230;<br>Vard\u0131kca \u0131\u015fa, Ahura dininin ulu \u00f6mr\u00fc!\u201d<br><br>Ete Eli adland\u0131r\u0131lan (T\u00fcrkiy\u0259nin indiki Osmaniyy\u0259 il\u00e7esi \u0259razisind\u0259 olub) \u00f6lk\u0259 sakinl\u0259ri t\u00fcrkl\u0259rin \u0259r\u0259bl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n soyq\u0131r\u0131m\u0131na m\u0259ruz qoyulmas\u0131n\u0131 q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015f \u015e\u0259msi \u018fd\u0259d Abi yazar\u0131m\u0131z t\u00f6r\u0259dilmi\u015f faci\u0259 fonunda \u015fan-\u015f\u00f6hr\u0259tli t\u00fcrkl\u0259rin \u201c\u015fan\u0131-tama\u015falar\u0131n\u0131n\u201d \u0259ridiyini yana-yana qeyd edir. \u00d6z\u00fcn\u00fcn \u201cat\u0259\u015fpur\u201d &#8212; od yand\u0131ran oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n t\u0259r\u0259find\u0259n oda tutuldu\u011funu vur\u011fulay\u0131b, fikrini pozitiv tamamlay\u0131r v\u0259 Od varsa, Ahura dininin \u00f6mr\u00fcn\u00fcn d\u0259 ulu, \u0259b\u0259di var olaca\u011f\u0131 inam\u0131n\u0131 q\u0259ti b\u0259yan edir. Odun \u0259b\u0259di olaca\u011f\u0131 he\u00e7 k\u0259sd\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259 do\u011furmur. Ahuran\u0131n ad\u0131na gil l\u00f6vh\u0259d\u0259, \u00f6z\u00fc d\u0259 odla, \u0131\u015fa-\u015f\u00fca il\u0259, \u00f6z\u00fcn\u00fcn dini il\u0259 ba\u011fl\u0131 rast g\u0259linm\u0259si, h\u0259m d\u0259 Avestadan ne\u00e7\u0259 min il qabaq, h\u0259m d\u0259 t\u00fcrk dilind\u0259 rast g\u0259linm\u0259si, onun farslar\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 q\u0259na\u0259tini tam t\u0259sdiql\u0259yir.<br><br>Bunu s\u00fcbut ed\u0259n ikinci bir yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259 d\u0259 var. Bisutunda Daran\u0131n ba\u015f\u0131 \u00fcst\u00fcnd\u0259 qanadlar\u0131n\u0131 g\u0259rmi\u015f Ahura [Mazdan\u0131n] (3-c\u00fc \u015f\u0259kil) simvolu vaxtil\u0259 Luristanda m\u00f6vcud olmu\u015f T\u00fcr\u00fckk\u00fc d\u00f6vl\u0259tinin \u015fah\u0131 A\u015f\u015furun K\u0259bir Kuh da\u011f\u0131ndak\u0131 abid\u0259sini b\u0259z\u0259yir (2-ci \u015f\u0259kil). T\u00fcrkc\u0259 sirrl\u0259ri a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f bu abid\u0259 t\u00fcrkl\u0259rin farslardan \u00e7ox-\u00e7ox qabaq \u0130ran yaylas\u0131nda ya\u015fad\u0131qlar\u0131n\u0131 q\u0259ti t\u0259sdiq edir. Ayd\u0131n g\u00f6r\u00fcns\u00fcn dey\u0259, Ahuran\u0131n simvolunu h\u0259r iki modeld\u0259 a\u011f x\u0259ttl\u0259rl\u0259 qabartm\u0131\u015f\u0131q. Daran\u0131n allah ad\u0131na \u0259lav\u0259si Mazda (m\u00fcdrik dem\u0259kdir), onun imselin\u0259 \u0259lav\u0259si is\u0259 Allah\u0131n dizd\u0259n yuxar\u0131 hiss\u0259sidir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/QL3Vqr.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-31623\" width=\"1088\" height=\"233\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/QL3Vqr.png 583w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/QL3Vqr-300x64.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/QL3Vqr-150x32.png 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 1088px) 100vw, 1088px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong><span class=\"has-inline-color has-vivid-cyan-blue-color\">\u015e\u0259kil 3. AHURANIN SIMVOLU: 1) BABILD\u018f, 2) T\u00dcR\u00dcKK\u00dcD\u018f, 3) B\u0130SUT\u0130ND\u018f 4) B\u018fRPASI<\/span><br><br>\u00d6z\u00fcn\u00fcn pey\u011f\u0259mb\u0259r kimi d\u00fcnyan\u0131 d\u0259rkind\u0259 Z\u0259rd\u00fc\u015ft x\u0259yal\u0259n daima G\u00fcn\u0259\u015f \u015f\u00fcas\u0131n\u0131 v\u0259 b\u0259rqini g\u00f6r\u00fcrd\u00fc, onlara m\u00fcraci\u0259t edirdi. Burdan ayd\u0131n olur ki, o, q\u00fcdsall\u0131\u011f\u0131n\u0131 qazanana q\u0259d\u0259r Ahuran\u0131n gil yaz\u0131lara qaz\u0131lm\u0131\u015f funksiativ f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 daima tan\u0131\u015f olurmu\u015f v\u0259 onun d\u00fchas\u0131 il\u0259 gizli t\u0259mas onu m\u00fcq\u0259dd\u0259sliy\u0259 ila edirmi\u015f (y\u00fcks\u0259ldirmi\u015f). \u015e\u0259msi \u018fd\u0259d Abid\u0259ki kimi Avestada da \u015e\u0259m\u0259\u015f (G\u00fcn\u0259\u015f), \u0130\u015f\u0131q v\u0259 Od Ahura il\u0259 eyni m\u0259zmun da\u015f\u0131y\u0131r. 36 s\u0259tirlik K\u0259bir Kuh yaz\u0131s\u0131nda A\u015f\u015fur o zaman Hindistandan t\u0259z\u0259 k\u00f6\u00e7 edib Elamla T\u00fcr\u00fckk\u00fc<br><br>T\u00dcR\u00dcKK\u00dc H\u00d6KMDARI A\u015e\u015eURUN AB\u0130D\u018fS\u0130 V\u018f AHURANIN S\u0130MVOLU aras\u0131nda Parsuma\u015f adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 yerd\u0259 m\u0259sk\u0259n salm\u0131\u015f v\u0259 he\u00e7 bir dini etiqada ita\u0259t etm\u0259y\u0259n, \u0259caib ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri il\u0259 Herodotu heyr\u0259td\u0259 qoymu\u015f fars tayfas\u0131n\u0131 v\u0259 onun lideri \u00e7opur Axame\u015fi q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 M\u00fcq\u0259dd\u0259s Oda &#8212; G\u00fcn\u0259\u015f\u0259 &#8212; Ahura dinin\u0259 inama s\u0259sl\u0259yir. Bu o dem\u0259kdir ki, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya \u0259d\u0259biyyat\u0131 Ahura-Mazda ad\u0131 il\u0259 Ahuran\u0131 farslar\u0131n od allah\u0131 hesab ets\u0259 d\u0259, o bizim \u0259cdadlardan al\u0131nmad\u0131r. A\u015f\u015fur Axame\u015fi s\u00fcs\u00fcld\u0259y\u0259n \u015fam i\u015f\u0131\u011f\u0131ndan G\u00fcn\u0259\u015f i\u015f\u0131\u011f\u0131na boylanma\u011fa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r: \u201c\u015eam n\u0259lip \u015fu \u00fczn\u0259 k\u0259llik, qisas alm\u0131\u015f \u00fcy\u0259di.\u201d Y\u0259ni o q\u0259d\u0259r \u015fam i\u015f\u0131\u011f\u0131nda oturmusan ki, g\u00fcv\u0259 yun xal\u00e7an\u0131 de\u015fik-de\u015fik ed\u0259n kimi, \u015fam da s\u0259nd\u0259n qisas alaraq \u00fcz\u00fcnd\u0259 h\u0259m\u0259n k\u0259llik (ke\u00e7\u0259llik, \u00e7opurluq) yarad\u0131b, de\u015fik-de\u015fik edib onu, deyir ona A\u015f\u015fur. V\u0259 bununla onun \u00e7opur oldu\u011funa i\u015far\u0259 vurur.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/gr0OmQ.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-31644\" width=\"1071\" height=\"626\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/gr0OmQ.png 318w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/gr0OmQ-300x175.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/gr0OmQ-150x88.png 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/gr0OmQ-184x109.png 184w\" sizes=\"auto, (max-width: 1071px) 100vw, 1071px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>\u201cAvesta haradansa T\u00fcrk yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131ndan P\u0259hl\u0259vi dilin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259dir\u201d dey\u0259n bir s\u0131ra Az\u0259rbaycan aliml\u0259rinin yuxar\u0131da dediyim qanyadda\u015flar\u0131n\u0131n funksiyativ varl\u0131\u011f\u0131ndan x\u0259b\u0259r ver\u0259n bu olqu dan\u0131lmaz yaz\u0131l\u0131 h\u0259qiq\u0259tdir art\u0131q. Ahuran\u0131n m\u0259nim oldu\u011fu fakt\u0131n\u0131 d\u00fcnyaya b\u0259yan etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bu g\u00fcn \u0259limizd\u0259 ist\u0259nil\u0259n q\u0259d\u0259r yaz\u0131l\u0131 fakt var.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Axame\u015f d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 odu-oca\u011f\u0131 bel\u0259 tan\u0131mayan fars tayfalar\u0131n\u0131n indiki n\u0259sill\u0259ri bayramda qalanan tonqala da sahib \u00e7\u0131x\u0131rlar. Bayram onlara genetik ba\u011fl\u0131 olsayd\u0131, ay\u0259tulla M. Kirvani bayram \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 \u201cQar\u015f\u0131dan iyr\u0259nc ax\u0131r \u00c7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 g\u0259lir\u201d kimi iyr\u0259nc dan\u0131\u015fmazd\u0131. A\u015f\u015fur 2700 il qabaq Kirmaninin babas\u0131 Axame\u015fi m\u0259hz oda-oca\u011fa al\u0131\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259y g\u00f6st\u0259rirdi. Onunla virtual m\u00fcharib\u0259 apar\u0131rd\u0131. \u018fd\u0259biyyat yaz\u0131r ki, Novruz farslarda \u0259h\u0259m\u0259nil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n, e.\u0259. 660-330 cu ill\u0259rd\u0259 n\u0259 vaxtsa q\u0259bul edilib. Oda sevgi v\u0259 inamlar\u0131 il\u0259 k\u0259skin f\u0259rql\u0259n\u0259n z\u0259rd\u00fc\u015fti sasanil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 is\u0259 bayram Persiya v\u0259 ya Parfiya imperiyas\u0131na daxil olan dig\u0259r xalqlar t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259 q\u0259bul edilib deyir m\u00fcasir \u0259d\u0259biyyat. Farslar Bayram\u0131n hardan g\u0259ldiyini he\u00e7 \u00f6zl\u0259ri d\u0259 bilmirl\u0259r. Onu gah \u0259h\u0259m\u0259nil\u0259rl\u0259, gah sasani \u015fah\u0131 C\u0259m\u015fidin taxta \u00e7\u0131xmas\u0131 g\u00fcn\u00fc il\u0259, gah Turan-T\u00fcrk s\u0259rk\u0259rd\u0259si \u018ffrasiyab\u0131n S\u0259yavu\u015fu \u00f6ld\u00fcrd\u00fcy\u00fc g\u00fcnl\u0259 ba\u011flay\u0131rlar. Bunu Avesta da yaz\u0131r, Firdovsi d\u0259 t\u0259krar edir. Harda g\u00f6r\u00fcn\u00fcb ki, kimins\u0259 \u00f6l\u00fcm\u00fc h\u0259r hans\u0131 bayrama v\u0259 \u0259sas\u0131, Yeni il\u0259 t\u0259kan versin? Tarix ikinci dey\u0259rdim bel\u0259 ars\u0131z fakt tan\u0131m\u0131r. El\u0259 \u0259caibliyin biri d\u0259 budur.<br><br>Bu bayram t\u00fcrkl\u0259rin idi v\u0259 onlar onu \u0259h\u0259m\u0259nil\u0259rd\u0259n d\u0259 min ill\u0259r qabaq qeyd edirdil\u0259r. Bel\u0259 olmasayd\u0131, h\u0259m\u0259n imperiya s\u0259rh\u0259dl\u0259rind\u0259n \u00e7ox-\u00e7ox uzaqda olan Qazxstan, Uyqur, H\u0259\u015ft\u0259rxan, Kazan v\u0259 Kr\u0131m t\u00fcrkl\u0259ri onu haradan alm\u0131\u015fd\u0131lar? Bu, onlar\u0131n \u00f6z ulular\u0131ndan \u0259xz etdikl\u0259ri h\u0259yati z\u0259rur\u0259t idi, onu farslars\u0131z da qeyd edirdil\u0259r.<br><br>1925-d\u0259n 1991-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 Bahar bayram\u0131n\u0131n n\u0259d\u0259ns\u0259 yasaq edilm\u0259si onu \u00f6z\u00fcn\u00fcnk\u00fcl\u0259\u015fdirm\u0259k yolunda farslar\u0131n \u0259l-qolun a\u00e7an b\u00f6y\u00fck faktor olub \u0259fsus ki. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 BMT 1910-cu ild\u0259 \u201c\u00fc\u00e7 min il \u0259rzind\u0259 qeyd olunan fars bayram\u0131 kimi\u201d ona beyn\u0259lxaq bayram statusu verib. Burda da itirmi\u015fik.<br><br>Ulular\u0131m\u0131z Oda inamla \u0259lb\u0259tt\u0259, paqanist (b\u00fcdp\u0259r\u0259st) idil\u0259r v\u0259 bunula bel\u0259, \u201cT\u0259bi\u0259tin Yenid\u0259n Do\u011fulmas\u0131n\u0131n\u201d \u2013 Yeni ilin &#8212; Bahar bayram\u0131n\u0131n yarad\u0131c\u0131lar\u0131 idil\u0259r. Gil yaz\u0131larda \u0130st\u0259rin m\u0259hz bizim Bahar v\u0259 Bolluq \u0130lah\u0259si oldu\u011fu olqusu q\u0259ti t\u0259sdiq olunur. Bunsuz, indiy\u0259 q\u0259d\u0259r oldu\u011fu kimi, biz hans\u0131 haqla ana v\u0259 Bahar bayram\u0131na yiy\u0259lik iddialar\u0131 ir\u0259li s\u00fcr\u0259 bil\u0259rdik? \u018fvv\u0259la, xristianl\u0131qda \u0259n az\u0131 1800 il ya\u015f\u0131 olan \u0130st\u0259rin h\u0259m \u0130lah\u0259 kimi, h\u0259m ekvinaks kimi bizim oldu\u011fu fakt\u0131n\u0131 mixi yaz\u0131lardan edilmi\u015f yeni t\u0259rc\u00fcm\u0259l\u0259r \u015f\u0259ksiz s\u00fcbut edir. \u0130kincisi, xristianl\u0131qdan \u00e7ox-\u00e7ox qabaq \u015f\u00f6hr\u0259t\u015fiar Bahara \u201cXo\u015f G\u0259ldin!\u201d dey\u0259n \u201cb\u00fcdp\u0259r\u0259stl\u0259rin*\u201d m\u0259hz bizim ulular\u0131m\u0131z oldu\u011funa d\u0259lal\u0259t edir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"292\" height=\"159\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/5alDPM.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-31626\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/5alDPM.png 292w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/5alDPM-150x82.png 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 292px) 100vw, 292px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong><br>*Burada Buddaya inanan b\u00fcdp\u0259r\u0259stlik n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmur, vaxtil\u0259 vahid Allahdan ba\u015fqa b\u00fct\u00fcn h\u0259r \u015fey\u0259 &#8212; a\u011faca, da\u011fa, da\u015fa, G\u00fcn\u0259\u015f\u0259, oda, Aya, \u00e7aya, suya, m\u00fcxt\u0259lif heyvanlara inanlar n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. Bu m\u0259nada paqanist daha dol\u011fun, daha d\u0259qiq s\u0259sl\u0259nir.<br><br>Biz\u0259 h\u0259l\u0259lik m\u0259lum olmayan, lakin ad\u0131 v\u0259 \u0259s\u0259ri indi a\u015fkarlanan Ulu \u015eair\u0259 N\u0259n\u0259miz Bik\u0259 \u0130st\u0259r bar\u0259d\u0259 bel\u0259 deyir:<br><br>\u201c\u0130st\u0259ri [udar]mu nar, Bik\u0259 likbi?<br>U Ana ki, a\u015fipa[za] ma\u015f-ma\u015f arad\u0131r.\u201d<br><br>Budur, burada \u0130st\u0259rl\u0259 (h\u0259m \u0130lah\u0259, h\u0259m astronomik b\u0259rab\u0259rlikl\u0259) Bahar bayram\u0131 aras\u0131ndak\u0131 d\u00fczx\u0259ttli \u0259laq\u0259 tam a\u00e7\u0131ql\u0131\u011f\u0131 il\u0259 verilir: \u201c\u0130st\u0259ri udarm\u0131, yand\u0131rarm\u0131 od, Bik\u0259 q\u0259z\u0259bi (likbi), Bir Ana ki, h\u0259r bayramda a\u015fbaza ma\u015f-ma\u015f v\u0259 [h\u0259m d\u0259 d\u00fcy\u00fc] ar\u0131d\u0131r)\u201d. D\u00fcy\u00fc, noxud, ma\u015f ar\u0131tmaq, d\u00fcy\u00fcn\u00fc bu yax\u0131nlarad\u0259k dib\u0259kd\u0259 d\u00f6y\u00fcb \u00e7\u0259ltikd\u0259n t\u0259mizl\u0259m\u0259k, noxudu s\u0259h\u0259rd\u0259n suda qoyub l\u0259p\u0259 \u00e7\u0131xarmaq, Ax\u0131r \u00c7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259nin (\u0130lax\u0131r\u0131n) v\u0259 Bahar bayram\u0131n\u0131n \u0259n \u0259sas attributlar\u0131d\u0131r. Bunu kim dan\u0131r ki? Ancaq bunlar\u0131n k\u00f6kl\u0259rinin bu q\u0259d\u0259r d\u0259rind\u0259 oldu\u011fu bar\u0259d\u0259 yaz\u0131l\u0131 m\u0259tnl\u0259rd\u0259n m\u0259hrum idik. G\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fcz kimi, biz t\u00fcrkl\u0259rd\u0259, bu, mixiyaz\u0131l\u0131 Bik\u0259 N\u0259n\u0259 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n qalma ad\u0259tdir. A \u0130st\u0259ri Baharla eyni anlamda verdiyi kimi, h\u0259m d\u0259 anun \u201cana\u201d y\u0259ni canl\u0131 varl\u0131q oldu\u011funa i\u015far\u0259 vurur. \u0130st\u0259ri, yaln\u0131z res\u00f6rrek\u015fn (dirilm\u0259) termini kimi q\u0259bul ed\u0259n bu g\u00fcnk\u00fc avropal\u0131lardan f\u0259rqli olaraq, \u015fair\u0259 anun \u0130lah\u0259 statusunu t\u0259sdiq edir. Halbuki, paqanist avropal\u0131lar da, xristianl\u0131qdan qabaq ana \u0130lah\u0259 kimi, \u00f6z\u00fc d\u0259 Bahar\u0131n ilkin atributu kimi c\u0259cd\u0259 q\u0131l\u0131rm\u0131\u015flar. Biz \u0259g\u0259r anu tam unutmu\u015fuqsa, avropal\u0131lar da anun m\u0259n\u0259vi varl\u0131q, \u0130lah\u0259 oldu\u011fu fakt\u0131n\u0131 unudublar. \u0130ndi sad\u0259c\u0259 onlar \u00fc\u00e7\u00fcn a m\u00fcq\u0259dd\u0259s termin kimi ya\u015fay\u0131r.<br><br>A\u015fa\u011f\u0131da Baharla ba\u011fl\u0131 ver\u0259c\u0259yimiz inkaredilm\u0259z v\u0259 indiy\u0259 q\u0259d\u0259r e\u015fidilm\u0259mi\u015f d\u0259lill\u0259r yen\u0259 d\u0259 mixi yaz\u0131l\u0131 astronomumuz Enlil \u0130sm\u0259 ara\u015fd\u0131rmalar\u0131na s\u00f6yk\u0259nir. Antik elmi faktlar s\u00fcbut edir ki, bayramla ba\u011fl\u0131 \u0259g\u0259r t\u00fcrk farsdan n\u0259yi is\u0259 lap sonralar iqtibas edibs\u0259, o, yaln\u0131z t\u0259k \u201cNovruz\u201d s\u00f6z\u00fcd\u00fcr. V\u0259ss\u0259lam! Qalan n\u0259 varsa, fars t\u00fcrkd\u0259n g\u00f6t\u00fcr\u00fcb.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Ulu \u015fair, filosof, riyaziyyat\u00e7\u0131 v\u0259 astronom Enlil \u0130sm\u0259 \u0130st\u0259r &#8212; ekvinaks (gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz b\u0259rab\u0259rliyi) bar\u0259d\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259sini bitirdiyimiz \u00f6z azman \u0259s\u0259rind\u0259 geni\u015f m\u0259lumat verir. Onun astronomik t\u0259dqiqatlar\u0131n\u0131n t\u0259rc\u00fcm\u0259si zaman\u0131 biz Erkec &#8212; Qo\u00e7 b\u00fcrc\u00fc il\u0259 rastla\u015fd\u0131q. Ona g\u00f6r\u0259 bu b\u00fcrc\u00fcn hans\u0131 funksiya da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fcasir \u0259dbiyyatdan \u00f6yr\u0259ninc\u0259, \u015fahidi olduq ki, antik d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 o, bahar ekliptik dair\u0259sinin k\u0259si\u015fdiyi m\u0259nb\u0259 imi\u015f. U erada pay\u0131z b\u0259rab\u0259rliyinin m\u0259nb\u0259yi is\u0259 T\u0259r\u0259zi b\u00fcrc\u00fc say\u0131l\u0131rm\u0131\u015f (sxemaya bax).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Wqv7Nq-1.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-31625\" width=\"1085\" height=\"812\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Wqv7Nq-1.png 270w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Wqv7Nq-1-150x112.png 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 1085px) 100vw, 1085px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>M\u0259hz Qo\u00e7 b\u00fcrc\u00fcn\u00fcn &#8212; zodiak\u0131n h\u0259rk\u0259ti il\u0259 Bahar\u0131n girm\u0259 an\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilirmi\u015f. Bahar b\u00fcrcl\u0259ri h\u0259r 2 min ild\u0259n bir d\u0259yi\u015filir. \u0130ndi Bahar Bal\u0131q b\u00fcrc\u00fc \u00fcst\u00fcnd\u0259 t\u0259hvil al\u0131r. M\u00fcasir \u0259d\u0259biyyatda b\u00fcrcl\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00e7oxlu m\u0259lumatlarla tan\u0131\u015f olandan sonra, d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm ki, he\u00e7 ola bilm\u0259z ki, \u00f6z\u00fcn\u00fcn 27 v\u0259 28-ci \u015feirl\u0259rind\u0259 Qo\u00e7 b\u00fcrc\u00fcnd\u0259ki iki zolaqdan (m\u0259nb\u0259\u0259d\u0259 \u201ciki \u015fal\u201d kimi gedir) v\u0259 \u0259skil\u0259rd\u0259 b\u0259rab\u0259rlik (ekvinoks) ulduzu adland\u0131r\u0131lan \u0259n parlaq ulduz Hamaldan (astronom onu Qaqqar adland\u0131r\u0131r) dan\u0131\u015fan Enlil \u0130sm\u0259, Bahar\u0131n g\u0259li\u015fi bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat verm\u0259sin. Ax\u0131 bu bayram bu xalq \u00fc\u00e7\u00fcn yeni \u015fey deyil. Odur ki, h\u0259m\u0259n \u015feirl\u0259r\u0259 (b\u0259ndl\u0259r\u0259) diqq\u0259t verm\u0259li olduq. Orada deyilir:<br><br>[28] i-ru um-mak ana p[al]-ki-i ki-shal-li-sha<br>ik-mi-si i[sh-sh-iq] qaq-qa-ru mah-ri-sha<br>i-shir i-za-z[i-ma] i-zak-kar-sha<br>\u041c: iru ummak ana p[i]l ki iki shallisa<br>ikmisi ishshiq qaqqaru mahrisha<br>ishir izazima iz akkarsa<br><br>Az: \u0130ru ummaq ana, pil ki (g\u00fccl\u00fcd\u00fcr), iki \u015fall\u0131sa (orbitlis\u0259),<br>\u018fkm\u0259si i\u015f\u015f\u0131q qaqqaru mahrusa,<br>\u0130\u015f\u0131r iz az\u0131ma, iz akarsa v\u0259 ya<br>\u0130\u015f\u0131r iz az\u0131ma, izac karsa.<br><br>ERKEC, QO\u00c7 B\u00dcRC\u00dc V\u018f ONUN \u018fSAS ULDUZLARI<br>ELM\u0130 \u018fD\u018fB\u0130YYATA \u0130SM\u018f DA\u011eAN D\u00d6VR\u00dcND\u018fN M\u018fLUM \u0130D\u0130 (\u015e\u0259kild\u0259 Qo\u00e7 b\u00fcrc\u00fc)<br><br>Burada ekliptikadan s\u00f6hb\u0259t getdiyin\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259 yoxdur. Maraql\u0131 c\u0259h\u0259td\u0259n biri odur ki, qo\u00e7un burnu \u00fcst\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n v\u0259 \u0259skil\u0259rd\u0259n ekvinoks ulduzu ad\u0131land\u0131r\u0131lan Hamal ulduzunu Enlil \u0130sm\u0259 Qaqqar adland\u0131r\u0131r. Qaqqar t\u00fcrkc\u0259 dimdik dem\u0259kdir. Ulduz is\u0259 qo\u00e7un burnu \u00fcst\u00fcnd\u0259 oturur bir n\u00f6v\u00fc. G\u00fcman ki, mixi yaz\u0131l\u0131 t\u00fcrk \u0259d\u0259biyyat\u0131nda bu ulduz el\u0259 burnun \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 d\u0259 Qaqqar ulduzu adland\u0131r\u0131l\u0131rm\u0131\u015f.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/gr0ONL.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-31627\" width=\"1088\" height=\"699\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/gr0ONL.png 554w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/gr0ONL-300x193.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/gr0ONL-150x96.png 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/gr0ONL-115x73.png 115w\" sizes=\"auto, (max-width: 1088px) 100vw, 1088px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong><br><br>\u015e\u0259kil 4 . QO\u00c7 B\u00dcRC\u00dcN\u00dcN 13 ULDUZUNDAN \u018fN \u0130\u015eIQLILARI OLAN HAMAL (QAQQAR), \u015eERATAN V\u018f MESART\u0130M<br><br>ENL\u0130L \u0130SM\u018f ONU BEL\u018f T\u018fSV\u0130R ED\u0130R:<br><br>27. Er[\u043a]esh ki, g\u0259l[\u0259n] yulda ukte bitm\u0259[z], \u015fimala itir,<br>Uldu m\u00fchey[yic], k\u00fcsi ana, qaqqarin taktu.<br>Ultu qaqqar[l]u, \u015f\u0259\u015fir, ina in\u0259sidi matu iz\u0259 anun,<br>\u018fli dur appishu illa[h] ki, dimashu[n].<br><br>Yaz\u0131n\u0131n elm dili bir az \u00e7\u0259tindir, odur ki, b\u0259zi s\u00f6zl\u0259rin m\u00fcasir dilimizd\u0259 anlamlar\u0131n\u0131 verm\u0259liyik. Onlar\u0131n ham\u0131s\u0131 Anadolu t\u00fcrk l\u00fc\u011f\u0259t fondlar\u0131nda bu g\u00fcn d\u0259 ya\u015far\u0131d\u0131rlar:<br><br>Ukte \u2013 mane\u0259; yulda \u2013 yolda; \u015fimala \u2013 indi bu s\u00f6z\u00fc d\u0259 \u0259r\u0259binki say\u0131b dil\u00e7il\u0259rimiz onu fonddan \u00e7\u0131xarma\u011fa s\u0259y g\u00f6st\u0259rirl\u0259r, onu \u201dquzeyl\u0259\u201d \u0259v\u0259zl\u0259yirl\u0259r. Ham\u0131s\u0131 saxtakarl\u0131qd\u0131r. M\u00fchey &#8212; m\u0259tnin kontekstin\u0259 g\u00f6r\u0259 m\u00fchey[yic] olmal\u0131d\u0131r \u2013 h\u0259y\u0259canlanma, oyanma, narahat olma; matu \u2013 tutqun; \u0259li \u2013 qo\u00e7un qabaq \u0259li (aya\u011f\u0131) n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur; dur \u2013 uzaq; appishu \u2013 api\u015fu \u2013 i\u00e7 t\u0259r\u0259f, \u0259li dur apishu &#8212; \u0259linin i\u00e7 uzaq t\u0259r\u0259fi; illa &#8212; illa[h] \u2013 deyirl\u0259r \u0259r\u0259b s\u00f6z\u00fcd\u00fcr, \u0130la-\u0130llah-Allah ham\u0131s\u0131 bir k\u00f6kd\u0259ndir v\u0259 ucal\u0131q, y\u00fcks\u0259klik dem\u0259kdir v\u0259 ham\u0131s\u0131 t\u00fcrkd\u0259n al\u0131nmad\u0131r; ki &#8212; \u0259n \u00e7ox i\u015fl\u0259n\u0259n ba\u011flay\u0131c\u0131d\u0131r \u2013 \u201dulu\u201d dil\u00e7il\u0259rimiz onu da farsdan ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 iddia edirl\u0259r; dimashu[n] &#8212; t\u0259hl\u00fck\u0259siz.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/k9zO2m.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-31628\" width=\"1087\" height=\"366\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/k9zO2m.png 448w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/k9zO2m-300x101.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/k9zO2m-150x51.png 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 1087px) 100vw, 1087px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Az: Erkesh (Qo\u00e7 B\u00fcrc\u00fc) ki g\u0259l\u0259n yolda, ukte (mane\u0259) bitm\u0259z, \u015fimala it\u0259l\u0259yir,<br>Ultu (oldu) m\u00fcheyyic (h\u0259y\u0259canl\u0131), k\u00fcsi ondan (k\u00fcs\u00fcr mane\u0259d\u0259n), qaqqar\u0131n* (ulduzun) tax\u0131r.<br>Ultu qaqqar[l]u (Hamal ulduzu ki, g\u00f6rs\u0259ndi), \u015f\u0259\u015fir, yin\u0259 en\u0259sidi \u00f6z\u00fcn\u00fcn mat\u0131 (tutqun, dumanl\u0131) izin\u0259,<br>\u018flinin dur api\u015fhu (qabaq aya\u011f\u0131n\u0131n i\u00e7 uzaq t\u0259r\u0259fi) illa[h] ki, dimashu[n] (t\u0259hl\u00fck\u0259sizdir).<br><br>*Qaqqar \u2013 dimdik dem\u0259kdir, amma s\u00f6hb\u0259t burada Qo\u00e7un h\u0259r\u0259k\u0259ti zaman\u0131 g\u00f6r\u00fcnm\u0259y\u0259 ba\u015flayan burun \u00fcst\u00fcnd\u0259ki parlaq Hamal ulduzundan gedir.<br><br>28. \u0130ru umma ana, pil ki, iki \u015fall\u0131sa (qur\u015faql\u0131sa),<br>\u018fkm\u0259si i\u015f\u015f\u0131q Qaqqaru mahrusa,<br>\u0130\u015f\u0131r iz az\u0131ma, izac karsa.<br><br>Buradak\u0131 pil`i \u2013 t\u00fcrk dialektind\u0259 \u201cpili bitmek\u201d \u2013 g\u00fcc\u00fc bitm\u0259k, g\u00fccs\u00fczl\u0259\u015fm\u0259k, z\u0259ifl\u0259m\u0259k anlam\u0131nda i\u015fl\u0259nildiyin\u0259 \u0259saslanaraq, g\u00fcc kimi q\u0259bul edirik. S\u00f6z\u00fcn \u00f6z\u00fc indi T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 batareya m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259nir; izak- y\u0259qin ki, izac is\u0259 &#8212; narahat olma, bezikm\u0259, t\u0259ng\u0259 g\u0259lm\u0259.<br><br>Onun bu xasiyy\u0259tin\u0259 inanmaq olar, o g\u00fccl\u00fcd\u00fcr, iki \u015fall\u0131sa (iki qur\u015faql\u0131sa- iki orbitlis\u0259),<br>Qaqqarun s\u0259pdiyi (yaz\u0131da &#8212; \u0259kdiyi) i\u015f\u0131q yand\u0131r\u0131b \u2013 yax\u0131rsa,<br>\u0130\u015f\u0131r (g\u00f6zqama\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 par\u0131lday\u0131r) izi azm\u0131\u015f kimi, iz axard\u0131rsa, v\u0259 ya:<br><br>\u0130\u015f\u0131r (par\u0131lday\u0131r) izi azm\u0131\u015f kimi, izac karsa (mane\u0259 ona bezikdirici kar, t\u0259sir edirs\u0259).<br><br>Iki min il bundan qabaq da, ondan \u00f6nc\u0259 d\u0259, y\u0259ni Enlil \u0130sm\u0259 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u0259 ekvinoks bilavasit\u0259 Erk\u0259c v\u0259 ya indiki dill\u0259 des\u0259k, Qo\u00e7 b\u00fcrc\u00fcn\u00fcn trayektoriyas\u0131 \u00fczr\u0259 t\u0259yin edilirdi. Y\u0259ni, il Erk\u0259k zodiak\u0131 \u00fcst\u00fcnd\u0259 t\u0259hvil olurdu. Bunu bu g\u00fcnk\u00fc r\u0259smi \u0259d\u0259biyyat da t\u0259sdiq edir.<br><br>Zodiakla Bahar aras\u0131nda \u0259laq\u0259ni tapmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox uzun d\u00f6vr \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc x\u0259ttin loqoqamlar\u0131n\u0131n m\u0259nas\u0131n\u0131 axtarmal\u0131 olduq:<br><br>\u201ci-shir i-za-z[i-ma] i-zak-kar-sha\u201d<br>\u0130\u015f\u0131r izazima izac karsa.<br><br>Ard\u0131 var<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Dr. Tariyel Az\u0259rt\u00fcrk Pedaqogika elml\u0259ri \u00fczr\u0259 master, Biokimya doktoru, \u201cBabylon-Azerbaijan\u201d jurnal\u0131n\u0131n ba\u015f redaktoru, &#171;Az\u0259rbaycan Azl\u0131qlar\u0131n\u0131n T\u0259dqiqi Amerika-Az\u0259rbaycan Assosiyasiyas\u0131&#187;n\u0131n Prezidenti I&nbsp;YAZI &#8230;Oxumam\u0131\u015f like etm\u0259 &#8212;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":31647,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-31620","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31620","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=31620"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31620\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":31648,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31620\/revisions\/31648"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/31647"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=31620"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=31620"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=31620"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}