{"id":32209,"date":"2021-03-15T02:51:39","date_gmt":"2021-03-14T22:51:39","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=32209"},"modified":"2021-03-15T02:51:40","modified_gmt":"2021-03-14T22:51:40","slug":"q%c9%99rbi-albaniyada-tarixi-h%c9%99qiq%c9%99tl%c9%99r","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=32209","title":{"rendered":"Q\u0259rbi Albaniyada tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259r"},"content":{"rendered":"\n<div class=\"wp-block-media-text alignwide is-stacked-on-mobile\" style=\"grid-template-columns:48% auto\"><figure class=\"wp-block-media-text__media\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/1404874_550755778337308_1758970341_o.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-32210 size-full\"\/><\/figure><div class=\"wp-block-media-text__content\">\n<p class=\"has-large-font-size\"><strong>\u018fziz \u018fl\u0259kb\u0259rli<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>Tarix\u00e7i Alim, Mill\u0259t v\u0259kili<\/em><\/strong><\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n<p><strong>T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, erm\u0259nil\u0259r bu \u0259razil\u0259r\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fckc\u0259 zaman-zaman tarixi abid\u0259l\u0259rimizin bir hiss\u0259sini erm\u0259nil\u0259\u015fdirib, erm\u0259nil\u0259\u015fdir\u0259 bilm\u0259dikl\u0259rini is\u0259 yer \u00fcz\u00fcnd\u0259n silibl\u0259r. Onlar\u0131n erm\u0259nil\u0259\u015fdirdikl\u0259ri abid\u0259l\u0259rin daha \u00e7oxu t\u00fcrk-xristian abid\u0259l\u0259ridir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259ki abid\u0259l\u0259ri bir ne\u00e7\u0259 qrupa b\u00f6lm\u0259k olar: xristianl\u0131\u011fa q\u0259d\u0259rki abid\u0259l\u0259r, xristianl\u0131q d\u00f6vr\u00fc abid\u0259l\u0259ri v\u0259 m\u00fcs\u0259lman abid\u0259l\u0259ri. Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan \u0259razisi t\u0259kc\u0259 O\u011fuz t\u00fcrkl\u0259rinin yox, Q\u0131p\u00e7aq t\u00fcrkl\u0259rinin d\u0259 \u0259razisi oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn o \u0259razid\u0259ki Q\u0131p\u00e7aq t\u00fcrkl\u0259rin\u0259 m\u0259xsus abid\u0259l\u0259rin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti xristian abid\u0259l\u0259ridir. Erm\u0259nil\u0259rin bu \u0259razil\u0259r\u0259 missioner kimi ilk g\u0259li\u015fi XV \u0259srin ortalar\u0131na, k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259l\u0259ri is\u0259 XIX \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131na, y\u0259ni T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sind\u0259n sonrak\u0131 d\u00f6vr\u0259 aiddir. Erm\u0259ni dini kafedras\u0131 1443-c\u00fc ild\u0259 \u00dc\u00e7kils\u0259y\u0259, indiki E\u00e7mi\u0259dzin dediyimiz yer\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fckd\u0259n sonra E\u00e7mi\u0259dzinin \u0259lil\u0259 bizim \u201cm\u00fcs\u0259lman t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015fliyi\u201d il\u0259 imtina el\u0259diyimiz h\u0259min xristian abid\u0259l\u0259rinin erm\u0259nil\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 ba\u015flan\u0131l\u0131b. Bu proses t\u0259kc\u0259 \u0130r\u0259vanda deyil, eyni zamanda mahallar\u0131m\u0131zda &#8212; Z\u0259ng\u0259zurda, D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259zd\u0259, G\u00f6y\u00e7\u0259d\u0259 v\u0259 ba\u015fqa mahallarda h\u0259yata ke\u00e7irilib. Q\u0259rbi Az\u0259rbaycandak\u0131 xristian abid\u0259l\u0259rinin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti Q\u0131p\u00e7aq abid\u0259l\u0259ri idi ki, onlar da erm\u0259nil\u0259\u015fdirilib v\u0259 bu g\u00fcn d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tin\u0259 erm\u0259ni-qriqorian kils\u0259si kimi t\u0259qdim olunmaqdad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>C\u0259nubi Qafqaz, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, iki b\u00f6y\u00fck t\u00fcrk q\u00f6vm\u00fcn\u00fcn v\u0259t\u0259ni olub. Bunlardan biri O\u011fuz, ikincisi Q\u0131p\u00e7aq t\u00fcrkl\u0259ridir. Q\u0131p\u00e7aq t\u00fcrkl\u0259ri tariximiz\u0259 daha \u00e7ox \u0259rm\u0259nl\u0259r kimi daxil olublar. Dinl\u0259ri xristianl\u0131q oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn onlardan qalan m\u0259b\u0259dl\u0259r xristian m\u0259b\u0259dl\u0259ridir. Albanlar is\u0259 daha \u00e7ox o\u011fuz t\u00fcrkl\u0259ridir, h\u0259r iki t\u00fcrk tayfas\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck hiss\u0259si \u0130slam\u0131 q\u0259bul ed\u0259r\u0259k Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n etnogenezind\u0259 i\u015ftirak edib, xristianl\u0131qlar\u0131n\u0131 saxlayanlar is\u0259 t\u0259dric\u0259n erm\u0259nil\u0259\u015fibl\u0259r v\u0259 bu proses 19-cu \u0259srin ortalar\u0131nda ba\u015fa \u00e7at\u0131b. \u201cKitab\u0131-D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d dastan\u0131 h\u0259m\u0259n d\u00f6vr\u00fc \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ks etdir\u0259n m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m m\u0259nb\u0259dir. H\u0259min dastanda Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan \u0259razisinin o\u011fuzla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 &#8212; m\u00fcs\u0259lmanla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 prosesind\u0259n b\u0259hs edilir. Fikir vers\u0259niz, \u201cKitab\u0131 &#8212; D\u0259d\u0259 Qorqud\u201dda o\u011fuz t\u00fcrkl\u0259ri il\u0259 Q\u0131p\u00e7aq t\u00fcrkl\u0259ri aras\u0131ndak\u0131 m\u00fcbariz\u0259 t\u0259svir edilir. Hardasa XII-XIII \u0259srl\u0259rd\u0259 \u0130slam\u0131 q\u0259bul el\u0259mi\u015f o\u011fuzlar t\u0259r\u0259find\u0259n kafir kimi bilin\u0259n Q\u0131p\u00e7aq t\u00fcrkl\u0259ri s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131laraq \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p> Onlar\u0131n bir hiss\u0259si \u0130slam dinini q\u0259bul ed\u0259r\u0259k Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n etnogenezind\u0259 i\u015ftirak ets\u0259 d\u0259, dig\u0259r hiss\u0259si \u015eimal\u0131 Qafqaza da\u015f\u0131naraq bu g\u00fcn erm\u0259ni \u0259lifbas\u0131 adlanan \u0259lifban\u0131 da \u00f6zl\u0259ri il\u0259 apard\u0131lar v\u0259 O\u011fuz t\u00fcrkl\u0259ri olan X\u0259z\u0259r xaqanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 devirib, yerind\u0259 Q\u0131p\u00e7aq xaqanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaratd\u0131lar. XV \u0259srd\u0259n \u0259vv\u0259l C\u0259nubi Qafqazda erm\u0259ni faktoru deyil\u0259n \u015fey olmay\u0131b. \u0130ndiki E\u00e7mi\u0259dzin \u0259razisinin 1\/3-ini v\u0259 bir ne\u00e7\u0259 \u0259traf k\u0259ndi 1431-ci ild\u0259 \u0130ran\u0131n Maku \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n olan erm\u0259ni Qriqor Makulu 540 min dinar T\u0259briz g\u00fcm\u00fc\u015f puluna al\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p>Qaraqyounlu hakimi Cahan\u015fah\u0131n vaxt\u0131nda \u018fmir R\u00fcst\u0259md\u0259n al\u0131b. 1441-ci ild\u0259 is\u0259 qalan hiss\u0259 al\u0131n\u0131b v\u0259 1443-c\u00fc ild\u0259 erm\u0259ni dini kafedras\u0131 indiki T\u00fcrkiy\u0259nin Aral\u0131q d\u0259nizi sahill\u0259rind\u0259ki Sis \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n bura k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcb. Bundan sonra b\u00fct\u00fcn C\u0259nubi Qafqaz\u0131n erm\u0259nil\u0259\u015fdirilm\u0259si d\u0259 E\u00e7mi\u0259dzin kils\u0259si t\u0259r\u0259find\u0259n apar\u0131l\u0131b. \u018fg\u0259r E\u00e7mi\u0259dzinin erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n al\u0131nmas\u0131n\u0131n d\u0259qiq tarixi m\u0259lumdursa v\u0259 onun \u201ckup\u00e7a\u201dlar\u0131 bizim \u0259limizd\u0259dirs\u0259, onda bu tarixd\u0259n \u0259vv\u0259l hans\u0131 erm\u0259ni faktorundan dan\u0131\u015fmaq olar?<\/p>\n\n\n\n<p>Amma t\u00fcrk-q\u0131p\u00e7aq kils\u0259si olub. E\u00e7mi\u0259dzinl\u0259 ba\u011fl\u0131 bir fakt\u0131 deyim. \u018fslin\u0259 qalanda qriqorianl\u0131\u011f\u0131n banisi Maarif\u00e7i Qriqori \u00f6z\u00fc t\u00fcrkm\u0259n m\u0259n\u015f\u0259lidir, t\u00fcrkm\u0259n Anak\u0131n o\u011fludur. S\u00f6hb\u0259t ondan gedir ki, C\u0259nubi Qafqazdak\u0131 xristianl\u0131q t\u00fcrk xristianl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Sonradan erm\u0259nil\u0259r bunu erm\u0259nil\u0259\u015fdiribl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Onlar\u0131n Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259ki t\u00fcrk-xristian abid\u0259l\u0259rini m\u0259nims\u0259m\u0259si is\u0259 daha \u00e7ox XVI-XVII \u0259srl\u0259rd\u0259n ba\u015flay\u0131b. Z\u0259ng\u0259zurdak\u0131 Tatev monast\u0131r\u0131n\u0131n m\u0259nims\u0259nilm\u0259si d\u0259 o d\u00f6vrd\u0259n ba\u015flay\u0131b, amma monast\u0131r\u0131n ad\u0131na bax\u0131n &#8212; \u201cTat-ev\u201d. \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201dda da bir \u201cTat \u0259ri banlad\u0131\u201d ifad\u0259si var. Ba\u015fqa bir fakt\u0131 da deyim. G\u00f6y\u00e7\u0259 g\u00f6l\u00fcn\u00fcn ortas\u0131nda bir Sevan kils\u0259si var, \u0259slind\u0259, onun ad\u0131 b\u00fct\u00fcn m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Siv\u0259ng m\u0259b\u0259di kimi gedir. XVI \u0259srd\u0259 E\u00e7mi\u0259dzin kils\u0259si t\u0259r\u0259find\u0259n bu m\u0259b\u0259dd\u0259 \u201cb\u0259rpa\u201d i\u015fl\u0259ri apar\u0131l\u0131b. T\u0259mird\u0259n sonra erm\u0259ni katolikosunun a\u00e7\u0131l\u0131\u015fa g\u0259li\u015fi m\u00fcnasib\u0259til\u0259 kils\u0259d\u0259 erm\u0259ni xalq\u0131na v\u0259 erm\u0259ni kils\u0259sin\u0259 ziyanl\u0131 olan b\u00fct\u00fcn arxiv, kitabxana v\u0259 materiallar, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Mesrop Ma\u015ftotsun arxivi g\u00f6l\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u0259r\u0259k m\u0259hv edilib. Bu bar\u0259d\u0259 erm\u0259ni m\u0259nb\u0259l\u0259ri \u00f6z\u00fc yaz\u0131r. Sual olunur, XVI \u0259srd\u0259 qriqorianla\u015fd\u0131r\u0131lan Siv\u0259ng m\u0259b\u0259dind\u0259 hans\u0131 arxiv materiallar\u0131 vard\u0131 ki, onlar \u201cerm\u0259ni xalq\u0131na v\u0259 erm\u0259ni kils\u0259sin\u0259\u201d ziyanl\u0131 idi, h\u0259m d\u0259 o q\u0259d\u0259r \u201cziyanl\u0131\u201d idi ki, erm\u0259nil\u0259r onlar\u0131 G\u00f6y\u00e7\u0259 g\u00f6l\u00fcn\u0259 t\u00f6k\u00fcb m\u0259hv edibl\u0259r? G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, orada erm\u0259ni \u0259lifbas\u0131n\u0131n yarad\u0131c\u0131s\u0131 hesab olunan Mesrop Ma\u015ftotsla ba\u011fl\u0131 \u00e7ox tutarl\u0131 faktlar olub, h\u0259m d\u0259 o kils\u0259nin t\u00fcrk kils\u0259si olmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r material varm\u0131\u015f. Bu c\u00fcr \u00e7ox fakt g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar. Eyni zamanda Z\u0259ng\u0259zurda, D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z \u0259razil\u0259rind\u0259ki xristian abid\u0259l\u0259ri bar\u0259d\u0259 d\u0259 \u00e7oxlu fakt g\u0259tirm\u0259k olar. Birini d\u0259 xat\u0131rlad\u0131m. D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z mahal\u0131n\u0131n \u018frg\u0259z k\u0259ndind\u0259 eyni adl\u0131 m\u0259b\u0259d var. B\u00fct\u00fcn m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 o m\u0259b\u0259din ad\u0131 Arkazan, y\u0259ni \u018frqazan kimi yaz\u0131l\u0131r. M\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox maraql\u0131 idi ki, bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r h\u0259tta erm\u0259ni m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 ad\u0131n\u0131 \u018frqazan kimi qoruyan bu m\u0259b\u0259dd\u0259ki kitab\u0259l\u0259r n\u0259d\u0259n dan\u0131\u015f\u0131r? Ara\u015fd\u0131rma n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u0259lum oldu ki, burda Qazan\u0131n yox, Vasak\u0131n, arvad\u0131 Qutlu Xatunun, o\u011flu Uro\u015fun v\u0259 n\u0259v\u0259si Canbu\u011fan\u0131n q\u0259bri var. Yad\u0131n\u0131za sal\u0131m ki, \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201dda da Qazan\u0131n o\u011flunun ad\u0131 Uruzdur, y\u0259ni Uros\/\/Uro\u015f. M\u0259ni \u00e7ox d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcrd\u00fc ki, niy\u0259 monast\u0131r Qazan\u0131n ad\u0131nad\u0131r, amma oradak\u0131 q\u0259birl\u0259r Vasak\u0131n v\u0259 onun ail\u0259sinindir. Erm\u0259ni m\u0259nb\u0259l\u0259rini ara\u015fd\u0131ran zaman m\u0259lum oldu ki, Vasak\u0131n \u0259sl ad\u0131 Qazan olub. Dem\u0259li, xristianl\u0131qda bel\u0259 bir \u0259n\u0259n\u0259 var ki, h\u00f6kmdarlar h\u0259m d\u00fcny\u0259vi, h\u0259m d\u0259 dini hakim say\u0131ld\u0131qlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn onlara dini adlar verilirdi. M\u0259lum oldu ki, Vasak Qazan\u0131n q\u0259bul el\u0259diyi dini ad olub, y\u0259ni alban-xristian \u0259n\u0259n\u0259sin\u0259 uy\u011fun olaraq Qazan \u00f6z\u00fcn\u0259 Vasak, y\u0259ni Va\u011fsak \u2013 B\u00f6y\u00fck Sak titulu g\u00f6t\u00fcr\u00fcb.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>T\u0259qdimat: Pa\u015fa \u018fs\u0259dov<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u018fziz \u018fl\u0259kb\u0259rli Tarix\u00e7i Alim, Mill\u0259t v\u0259kili T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, erm\u0259nil\u0259r bu \u0259razil\u0259r\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fckc\u0259 zaman-zaman tarixi abid\u0259l\u0259rimizin bir hiss\u0259sini erm\u0259nil\u0259\u015fdirib, erm\u0259nil\u0259\u015fdir\u0259 bilm\u0259dikl\u0259rini is\u0259 yer \u00fcz\u00fcnd\u0259n silibl\u0259r.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-32209","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/32209","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=32209"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/32209\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":32214,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/32209\/revisions\/32214"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=32209"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=32209"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=32209"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}