{"id":32562,"date":"2021-03-19T03:24:34","date_gmt":"2021-03-18T23:24:34","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=32562"},"modified":"2021-03-19T13:27:21","modified_gmt":"2021-03-19T09:27:21","slug":"oz-tariximiz%c9%99-sahib-cixmaliyiq","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=32562","title":{"rendered":"\u00d6z tariximiz\u0259 sahib \u00e7\u0131xmal\u0131y\u0131q&#8230;"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>G\u00f6rk\u0259mli etnoqraf\u0131m\u0131z Q. Qeybullayev &#171;K etnoqenezisu azerbaydjantsev&#187; (Bak\u0131 1984) \u0259s\u0259rind\u0259 Henri Mathieunun ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc bir versiyaya yer verib: &#171;T\u00fcrk irqi d\u00fcnyan\u0131n ana irql\u0259rind\u0259n biridir. \u018fsil t\u00fcrkl\u0259r t\u00fcrkm\u0259nl\u0259r, y\u0259ni O\u011fuzlard\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Bunlar\u0131n ilk v\u0259t\u0259nl\u0259ri Orta Asiya deyil, Mesapatomiyad\u0131r. T\u00fcrkl\u0259r burada d\u00fcnyan\u0131n \u0259n \u0259ski m\u0259d\u0259niyy\u0259tini qurmu\u015flar. \u0130lk Assur-Babil heyk\u0259ll\u0259ri, m\u0259hz t\u00fcrk tipind\u0259dir. 3 min il eradan \u0259vv\u0259l \u0259r\u0259b tayfalar\u0131 Mesapotomiyan\u0131 i\u015f\u011fal etdil\u0259r. T\u00fcrkl\u0259r 2 qolla k\u00f6\u00e7m\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldular.<\/p>\n\n\n\n<p>Bir qol X\u0259z\u0259rin c\u0259nubu v\u0259 \u015f\u0259rqin\u0259 ged\u0259r\u0259k Partlar\u0131 (Arsaqlar\u0131), di\u011f\u0259r qol is\u0259 Rossi-ruslar\u0131 (Moskal, Moskval\u0131) qovaraq Qafqaza yerl\u0259\u015fdil\u0259r. Bu q\u00f6vm\u00fcn \u0259sas v\u0259t\u0259nl\u0259ri \u015eimali Qafqazlard\u0131r. Skifl\u0259r (\u0130skitl\u0259r) d\u0259 el\u0259 bu Qafqaz t\u00fcrkl\u0259rind\u0259ndirl\u0259r&#187;. <\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259tta ruslarla ba\u011fl\u0131 orta \u0259sr s\u0259yyah\u0131 \u018fbd\u00fclr\u0259\u015fid \u018fl Bakuvi d\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn &#171;<strong><em>\u0421\u041e\u041a\u0420\u0410\u0429\u0415\u041d\u0418\u0415 [\u041a\u041d\u0418\u0413\u0418 O], &#171;\u041f\u0410\u041c\u042f\u0422\u041d\u0418\u041a\u0410\u0425&#187; \u0418 \u0427\u0423\u0414\u0415\u0421\u0410 \u0426\u0410\u0420\u042f \u041c\u041e\u0413\u0423\u0427\u0415\u0413\u041e. \u041a\u0418\u0422\u0410\u0411 \u0422\u0410\u041b\u0425\u0418\u0421 \u0410\u041b-\u0410\u0421\u0410\u0420 \u0412\u0410&#8217;\u0410\u0414\u0416\u0410&#8217;\u0418\u0411 \u0410\u041b-\u041c\u0410\u041b\u0418\u041a \u0410\u041b-\u041a\u0410\u0425\u0425\u0410\u0420&#187;<\/em><\/strong> adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131rd\u0131: &#171;RUS \u00d6LK\u018fS\u0130. Bu t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n olan b\u00f6y\u00fck bir xalqd\u0131r: [\u00d6lk\u0259] Saklablar diyar\u0131 il\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir, bir g\u00f6l\u00fcn sular\u0131 il\u0259 yuyulmu\u015f bir adada yerl\u0259\u015fir v\u0259 bu onlar\u0131n d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rd\u0259n qorunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bir qalad\u0131r. \u0130til \u00e7ay\u0131 boyunca ticar\u0259t edirl\u0259r. \u00c7irkablardan [murdarlanmaqdan] qorunmurlar. Onlar\u0131n pad\u015fah\u0131n\u0131n qiym\u0259tli da\u015flarla i\u015fl\u0259nmi\u015f n\u0259h\u0259ng bir taxt\u0131 var. Onun yan\u0131nda q\u0131rx cariy\u0259si oturur (Bax \u0130bn Fadlan, 2-ci n\u0259\u015fr, S. 146). Qanunlar\u0131 v\u0259 x\u00fcsusi bir dill\u0259ri var. B\u0259d\u0259nl\u0259ri palma a\u011fac\u0131 kimi a\u011f r\u0259ngd\u0259dir. Onlar Allah\u0131n \u0259n murdar m\u0259xluqlar\u0131d\u0131r.&#187; (<em><strong>\u0421\u0422\u0420\u0410\u041d\u0410 \u0420\u0423\u0421\u041e\u0412.&nbsp;\u042d\u0442\u043e \u0431\u043e\u043b\u044c\u0448\u043e\u0439 \u043d\u0430\u0440\u043e\u0434 \u0438\u0437 \u0442\u044e\u0440\u043e\u043a: [\u0421\u0442\u0440\u0430\u043d\u0430] \u0433\u0440\u0430\u043d\u0438\u0447\u0438\u0442 \u0441\u043e \u0441\u0442\u0440\u0430\u043d\u043e\u0439 \u0441\u0430\u043a\u043b\u0430\u0431\u043e\u0432, \u0440\u0430\u0441\u043f\u043e\u043b\u043e\u0436\u0435\u043d\u0430 \u043d\u0430 \u043e\u0441\u0442\u0440\u043e\u0432\u0435, \u043e\u043c\u044b\u0432\u0430\u044e\u0449\u0435\u043c\u0441\u044f \u0432\u043e\u0434\u0430\u043c\u0438 \u043e\u0437\u0435\u0440\u0430, \u0438 \u043e\u043d \u2014 \u0438\u0445 \u043a\u0440\u0435\u043f\u043e\u0441\u0442\u044c \u0438 \u0437\u0430\u0449\u0438\u0442\u0430 \u043e\u0442 \u0432\u0440\u0430\u0433\u043e\u0432. \u0422\u043e\u0440\u0433\u043e\u0432\u043b\u044e \u043e\u043d\u0438 \u0432\u0435\u0434\u0443\u0442 \u043f\u043e \u0440\u0435\u043a\u0435 \u0418\u0442\u0438\u043b. \u041e\u043d\u0438 \u043d\u0435 \u043e\u0441\u0442\u0435\u0440\u0435\u0433\u0430\u044e\u0442\u0441\u044f [\u043e\u0441\u043a\u0432\u0435\u0440\u043d\u0435\u043d\u0438\u044f] \u043d\u0435\u0447\u0438\u0441\u0442\u043e\u0442\u0430\u043c\u0438. \u0423 \u0438\u0445 \u0446\u0430\u0440\u044f \u0435\u0441\u0442\u044c \u043e\u0433\u0440\u043e\u043c\u043d\u043e\u0435 \u043b\u043e\u0436\u0435, \u0438\u043d\u043a\u0440\u0443\u0441\u0442\u0438\u0440\u043e\u0432\u0430\u043d\u043d\u043e\u0435 \u0434\u0440\u0430\u0433\u043e\u0446\u0435\u043d\u043d\u044b\u043c\u0438 \u043a\u0430\u043c\u043d\u044f\u043c\u0438. \u041d\u0430 \u043d\u0435\u043c \u0432\u043c\u0435\u0441\u0442\u0435 \u0441 \u043d\u0438\u043c \u0441\u0438\u0434\u044f\u0442 \u0441\u043e\u0440\u043e\u043a \u0435\u0433\u043e \u043d\u0430\u043b\u043e\u0436\u043d\u0438\u0446 (\u0421\u043c. \u0418\u0431\u043d \u0424\u0430\u0434\u043b\u0430\u043d, 2-\u0435 \u0438\u0437\u0434., \u0441\u0442\u0440. 146). \u0423 \u043d\u0438\u0445 \u0435\u0441\u0442\u044c \u0437\u0430\u043a\u043e\u043d\u044b \u0438 \u043e\u0441\u043e\u0431\u044b\u0439 \u044f\u0437\u044b\u043a. \u0418\u0445 \u0442\u0435\u043b\u0430 \u0431\u0435\u043b\u044b\u0435, \u043a\u0430\u043a \u0431\u0443\u0434\u0442\u043e \u044d\u0442\u043e \u043f\u0430\u043b\u044c\u043c\u0430. \u041e\u043d\u0438 \u0441\u0430\u043c\u044b\u0435 \u0433\u0440\u044f\u0437\u043d\u044b\u0435 \u0441\u043e\u0437\u0434\u0430\u043d\u0438\u044f \u0410\u043b\u043b\u0430\u0445\u0430<\/strong><\/em>).<\/p>\n\n\n\n<p>Qotlar, keltl\u0259r, pelajlar, traklar, \u00e7\u0259rk\u0259zl\u0259r, g\u00fcrc\u00fcl\u0259r, yunanlar, iyonyal\u0131lar, truval\u0131lar m\u0259n\u015f\u0259c\u0259 T\u00fcrk-\u0130skit q\u0259bil\u0259l\u0259ridir. T\u00fcrk dili il\u0259 Hindavropa dill\u0259ri aras\u0131nda m\u0259n\u015f\u0259 birliyi var. <\/p>\n\n\n\n<p>Sar\u0131 irq\u0259 aid monqollar t\u00fcrk deyil. T\u00fcrkl\u0259r a\u011f irqin qumral z\u00fcmr\u0259sin\u0259 aid edilir. Yanl\u0131\u015f olaraq \u015eumer deyil\u0259n, \u0259slind\u0259 Sang-\u0130giga adlanan q\u00f6vm\u0259 aid q\u0259dim bir m\u0259d\u0259niyy\u0259tin varisl\u0259rinin t\u00fcrkl\u0259r omas\u0131n\u0131 d\u00fcnya yax\u015f\u0131 bilir. <\/p>\n\n\n\n<p>Samil\u0259rin \u0130ki\u00e7ayaras\u0131na h\u00fccumlar\u0131 bar\u0259d\u0259 Sang (\u015fumer) m\u0259tnl\u0259rini oxumu\u015f T. Az\u0259rt\u00fcrk bir m\u0259qal\u0259sind\u0259 geni\u015f m\u0259lumat verib:&#187;\u0130raqda \u015eippur adlanan yerd\u0259n tap\u0131lan gil l\u00f6vh\u0259d\u0259 yaz\u0131n\u0131 Ba\u011fdadl\u0131 alim Al Ravi s\u0259hv olaraq &#171;Merduka himn&#187; kimi t\u0259rc\u00fcm\u0259 edib. M\u00f6vzu m\u0259nas\u0131z s\u00f6z y\u0131\u011f\u0131m\u0131na \u00e7evrilibs\u0259 d\u0259 m\u0259tn \u0259slind\u0259 &#171;Ete (Hetit) elind\u0259&#187;vulkan p\u00fcsk\u00fcrm\u0259sind\u0259n b\u0259hs edir. <\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/162072541_4039606299449098_4442947695316875944_o.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-32563\" width=\"1039\" height=\"583\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>B\u00f6lg\u0259y\u0259 h\u00fccumlarla ba\u011fl\u0131 \u015eamsi Adad\u0131n \u015ferl\u0259rini oxuyaraq T. Az\u0259rt\u00fcrk\u00fcn biz\u0259 \u00e7atd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 variant\u0131 siz\u0259 t\u0259qdim edir\u0259m.Bir beytd\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin ad\u0131 \u00e7\u0259kilir (Sang-\u0130giga-\u015fumer dilind\u0259):<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u015eANU -TAMA\u015eUM VARD\u0130, ER\u0130D\u0130 KAS AT\u018f\u015ePURAM,<br>U MAT TAMA VAR DUYAM\u0130,\u0130NE EREB H\u0130Y\u0130M K\u0130,<br>VARDE KAYSA, AHURA D\u0130N\u0130N\u0130NULU OMR\u0130\u2026<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u018fski t\u00fcrk diliyl\u0259 tutu\u015fdurub anlaman\u0131za, m\u0259nc\u0259 el\u0259 d\u0259 \u00e7\u0259tinlik yoxdur.<\/p>\n\n\n\n<p>Daha bir fakt \u0259lav\u0259 edim ki, \u0259r\u0259bl\u0259rin, y\u0259ni samil\u0259rin b\u00f6lg\u0259y\u0259 ax\u0131n\u0131 zamanlar\u0131nda Sang-\u015eumer hakiminin ad\u0131 EN-Sakusan (\u015eaku\u015fan) idi.<\/p>\n\n\n\n<p>T\u00fcrkl\u0259r Sak-O\u011fuz tarixini \u00f6yr\u0259nm\u0259d\u0259n \u00f6z tarixl\u0259rin\u0259 sahib \u00e7\u0131xa bilm\u0259y\u0259c\u0259kl\u0259r\u2026<\/p>\n\n\n\n<p><strong>X. \u018fd\u0259bo\u011flu<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>G\u00f6rk\u0259mli etnoqraf\u0131m\u0131z Q. Qeybullayev &#171;K etnoqenezisu azerbaydjantsev&#187; (Bak\u0131 1984) \u0259s\u0259rind\u0259 Henri Mathieunun ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc bir versiyaya yer verib: &#171;T\u00fcrk irqi d\u00fcnyan\u0131n ana irql\u0259rind\u0259n biridir.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-32562","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/32562","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=32562"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/32562\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":32599,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/32562\/revisions\/32599"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=32562"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=32562"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=32562"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}