{"id":33178,"date":"2021-03-25T01:21:22","date_gmt":"2021-03-24T21:21:22","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=33178"},"modified":"2021-03-25T23:08:12","modified_gmt":"2021-03-25T19:08:12","slug":"m%c9%99n-burada-az%c9%99rbaycanin-qurbani-olaraq-yatiram-%c9%99sirlikd%c9%99n-m%c9%99ktublar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=33178","title":{"rendered":"\u201cM\u0259n burada Az\u0259rbaycan\u0131n qurban\u0131 olaraq yat\u0131ram\u201d \u2013 \u018fsirlikd\u0259n m\u0259ktublar"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>I Yaz\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>9 fevral 1920-ci il.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Malta adas\u0131nda ingilis \u0259sar\u0259tind\u0259 ya\u015fayan Az\u0259rbaycan\u0131n v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin ictimai-siyasi xadimi, h\u00fcquq\u015f\u00fcnas \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu ail\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259ktubunda yaz\u0131rd\u0131: \u201cBurada havalar \u00e7ox g\u00f6z\u0259ldir. \u018ftraf\u0131m\u0131z \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259r v\u0259 ya\u015f\u0131ll\u0131qla doludur. Sanki ilk bahard\u0131r v\u0259 h\u0259m d\u0259 Qaraba\u011f\u0131n ilk bahar\u0131&#8230;\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Sonrak\u0131 m\u0259ktublar\u0131nda da adada g\u00f6rd\u00fcy\u00fc g\u00f6z\u0259llikl\u0259ri do\u011fuldu\u011fu Qaraba\u011fla m\u00fcqayis\u0259 ed\u0259n \u018fhm\u0259d b\u0259y ail\u0259sind\u0259n v\u0259 v\u0259t\u0259nind\u0259n uzaq qald\u0131\u011f\u0131 bu \u0259sar\u0259t\u0259 nec\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc? Bir q\u0259d\u0259r \u0259vv\u0259l\u0259 ged\u0259k.<\/p>\n\n\n\n<p>***<\/p>\n\n\n\n<p>1909-cu ild\u0259 ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131 V\u0259t\u0259nin\u0259 1918-ci ild\u0259 Qafqaz \u0130slam Ordusunun komandan\u0131n\u0131n siyasi m\u00fc\u015faviri kimi g\u0259l\u0259n \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu Az\u0259rbaycan parlamentinin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131ndan sonra orada t\u0259msil olunub. Q\u0131sa m\u00fcdd\u0259t sonra is\u0259 istiqlaliyy\u0259tini elan etmi\u015f g\u0259nc d\u00f6vl\u0259ti Paris S\u00fclh Konfrans\u0131nda tan\u0131tmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015f\u0131n\u0131n \u00f6nd\u0259rliyind\u0259 yola d\u00fc\u015f\u0259n n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin t\u0259rkibin\u0259 daxil edilib. 1919-cu ilin yanvar ay\u0131nda \u0130stanbula qay\u0131dan A\u011fao\u011flu burada h\u0259sr\u0259tind\u0259 oldu\u011fu ail\u0259sin\u0259 qovu\u015fub, ard\u0131nca geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f ispan qripin\u0259 yoluxaraq a\u011f\u0131r halda yata\u011fa d\u00fc\u015f\u00fcb.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/maltada-618x1024.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-33181\" width=\"1041\" height=\"1725\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Onun ispan qripin\u0259 yoluxmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 h\u0259m \u00f6z xatir\u0259l\u0259rind\u0259, h\u0259m d\u0259 o \u0259r\u0259f\u0259l\u0259rd\u0259 \u0130stanbulda olan \u201cAz\u0259rbaycan\u201d q\u0259zetinin yazar\u0131 \u015e\u0259fiq\u0259 \u018ff\u0259ndizad\u0259nin m\u0259qal\u0259sind\u0259 bilgil\u0259r m\u00f6vcuddur.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>1909-cu ild\u0259n etibar\u0259n 10 il \u0259rzind\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259 (t\u0259hsil m\u00fcf\u0259tti\u015fi, mill\u0259t v\u0259kili) \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f A\u011fao\u011flunun bud\u0259f\u0259ki v\u0259zif\u0259si Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259tinin tan\u0131d\u0131lmas\u0131 idi. Amma buna baxmayaraq o, 1919-cu ilin 15 mart\u0131nda Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259t xadimi kimliyi il\u0259 h\u0259bs edilib. I D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 m\u0259\u011flub olan Osmanl\u0131 v\u0259 \u201c\u0130ttihad v\u0259 T\u0259r\u0259qqi\u201d h\u00f6kum\u0259tinin tan\u0131nm\u0131\u015f n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 \u018fhm\u0259d b\u0259y d\u0259 ingilisl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n Malta adas\u0131na s\u00fcrg\u00fcn olunub.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Ona M\u00fctt\u0259fiq ordular\u0131n komandan\u0131 general Franchet Espereyin \u0259mri il\u0259 h\u0259bs olundu\u011fu bildirilib.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>A\u011fao\u011flunun g\u00fcnah\u0131 n\u0259 idi?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u0130ngilis arxivl\u0259rind\u0259ki raportlarda A\u011fao\u011flu haqq\u0131nda h\u0259ddind\u0259n art\u0131q iftiralara yer verilib. \u018fhm\u0259d b\u0259y guya Qafqazda k\u00fctl\u0259vi q\u0259tliamlarda i\u015ftirak edib, el\u0259c\u0259 d\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259r, yunanlar v\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 t\u0259zyiql\u0259rd\u0259 Ziya G\u00f6kalpla birg\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edib. \u018fnv\u0259r pa\u015fan\u0131n verdiyi maddi d\u0259st\u0259kl\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 Qafqazda m\u00fch\u00fcm i\u015fl\u0259r g\u00f6r\u00fcb, h\u0259tta M\u0259kk\u0259y\u0259 gedib, Misird\u0259 \u0259l-\u018fzh\u0259r \u00fcl\u0259mas\u0131yla yax\u015f\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259r qurub.<\/p>\n\n\n\n<p>Q\u0259zetinin maliyy\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn almanlardan d\u0259st\u0259k al\u0131b, \u018fnv\u0259r pa\u015fan\u0131 Qafqazdak\u0131 evind\u0259 m\u00fcsafir edib, t\u00fcrk t\u0259bli\u011fat\u0131 aparmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Qafqaza 10 min t\u00fcrk lir\u0259si apar\u0131b. H\u0259m\u00e7inin 1919-cu il aprelin 1-d\u0259 Az\u0259rbaycandan g\u0259l\u0259n iki zabit \u0130stanbula g\u0259tirdikl\u0259ri pulun yar\u0131s\u0131n\u0131 A\u011fao\u011fluna, yar\u0131s\u0131n\u0131 is\u0259 oradak\u0131 bol\u015fevik liderl\u0259r\u0259 veribl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi ingilisl\u0259r m\u00fcharib\u0259d\u0259 m\u0259\u011flub olan Osmanl\u0131n\u0131n \u00f6nd\u0259 g\u0259l\u0259n h\u0259rb\u00e7i v\u0259 ziyal\u0131lar\u0131n\u0131 m\u00fcxt\u0259lif iftiralarla h\u0259bs etm\u0259kl\u0259 xalq\u0131 birl\u0259\u015fdir\u0259c\u0259k \u015f\u0259xsl\u0259ri ortadan g\u00f6t\u00fcrm\u0259k ist\u0259yibl\u0259r. \u00c7\u00fcnki onlar Osmanl\u0131n\u0131 aya\u011fa qald\u0131racaq g\u00fcc\u00fcn yenid\u0259n \u201c\u0130ttihad v\u0259 T\u0259r\u0259qqi\u201dd\u0259 oldu\u011funu hesab edibl\u0259r. Amma bu hesablar\u0131nda tamamil\u0259 yan\u0131l\u0131blar. \u018fksin\u0259 ingilisl\u0259r\u0259 v\u0259 yunan i\u015f\u011fal\u0131na qar\u015f\u0131 h\u0259r\u0259kat\u0131 Mustafa Kamal pa\u015fan\u0131n \u00f6nd\u0259rliyind\u0259 ba\u015fqa qrup ba\u015flatd\u0131 v\u0259 b\u0259lk\u0259 d\u0259, \u201c\u0130ttihad v\u0259 T\u0259r\u0259qqi\u201dnin \u00f6nd\u0259 g\u0259l\u0259n liderl\u0259ri Malta adas\u0131na s\u00fcrg\u00fcn edilm\u0259s\u0259ydil\u0259r, t\u0259bii olaraq T\u00fcrkiy\u0259nin dir\u0259ni\u015f h\u0259r\u0259kat\u0131 ikiy\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u0259c\u0259k, bununla da z\u0259ifl\u0259y\u0259c\u0259kdi. \u00c7\u00fcnki bu \u015f\u0259xsl\u0259r t\u0259bii olaraq \u018fnv\u0259r pa\u015fan\u0131n yan\u0131nda yer alacaqd\u0131lar v\u0259 Mustafa Kamal pa\u015fa ciddi \u00e7\u0259tinlikl\u0259rl\u0259 \u00fczl\u0259\u015f\u0259c\u0259kdi.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130stanbulda Bekira\u011fa b\u00f6l\u00fcy\u00fcnd\u0259 saxlan\u0131lan \u0259sirl\u0259r 1919-cu ilin 28 may\u0131nda Malta adas\u0131na g\u00f6nd\u0259rilm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Tophan\u0259 sahilin\u0259 g\u0259tirilibl\u0259r. K\u00f6hn\u0259 vapura mindiril\u0259n 78 n\u0259f\u0259r daha b\u00f6y\u00fck olan Princess Ena adl\u0131 g\u0259mi il\u0259 s\u00fcrg\u00fcn\u0259 apar\u0131l\u0131blar. A\u011fao\u011flu 4 ay Limni adas\u0131nda saxlan\u0131ld\u0131qdan sonra 21 sentyabrda Malta adas\u0131na g\u0259tirilib.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Malta m\u0259ktublar\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u018fsirlikd\u0259 qald\u0131\u011f\u0131 m\u00fcdd\u0259td\u0259 \u018fhm\u0259d b\u0259y ail\u0259siyl\u0259 m\u00fcxt\u0259lif yollarla m\u0259ktubla\u015f\u0131b. Bu m\u0259ktublar haqq\u0131nda ilk d\u0259f\u0259 o\u011flu S\u0259m\u0259d A\u011fao\u011flu \u201cAtam\u0131n dostlar\u0131\u201d adl\u0131 kitab\u0131nda b\u0259hs edib.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259min \u0259s\u0259rd\u0259 \u018fhm\u0259d b\u0259yin h\u0259yat yolda\u015f\u0131 Sitar\u0259 xan\u0131ma g\u00f6nd\u0259rdiyi bir ne\u00e7\u0259 maraql\u0131 m\u0259ktub yer al\u0131b. Daha sonra t\u00fcrkoloq Mehdi G\u0259nc\u0259li A\u011fao\u011flu arxivinin bir qisminin saxlan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u0130stanbulda yerl\u0259\u015f\u0259n Qad\u0131n \u018fs\u0259rl\u0259ri Kitabxanas\u0131nda v\u0259 \u018fhm\u0259d b\u0259yin n\u0259v\u0259si Tekta\u015f A\u011fao\u011flunda olanlar\u0131 bir araya g\u0259tirib. Bel\u0259likl\u0259, 23 m\u0259ktub a\u015fkar edilib.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu ay is\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 \u00d6m\u0259r Erden t\u0259r\u0259find\u0259n C\u00fcmhuriyy\u0259t muzeyi arxivind\u0259n saxlan\u0131lan xeyli m\u0259ktub kitab \u015f\u0259klind\u0259 \u00e7ap olunub. 21 sentyabr 1919-cu ild\u0259n 17 mart 1921-ci il\u0259 q\u0259d\u0259rki d\u00f6vr\u00fc \u0259hat\u0259 ed\u0259n bu m\u0259ktublar \u018fhm\u0259d b\u0259yin Malta adas\u0131ndan g\u00f6nd\u0259rdikl\u0259ridir. Mehdi G\u0259nc\u0259linin a\u015fkar etdiyi m\u0259ktublarda is\u0259 ail\u0259sinin d\u0259 ona g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259ktublar yer al\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p>***<\/p>\n\n\n\n<p>\u00d6m\u0259r Erdenin \u00e7ap etdiyi m\u0259ktublarda A\u011fao\u011flunun iki il \u0259rzind\u0259 narahat oldu\u011fu \u0259sas probleml\u0259r bunlard\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130\u015f\u011fal v\u0259 pandemiya \u0259sar\u0259tind\u0259 olan \u0130stanbuldak\u0131 ail\u0259sind\u0259n narahatl\u0131q &#8212; m\u00fcxt\u0259lif yoluxucu x\u0259st\u0259likl\u0259rin, soyu\u011fun, bahal\u0131l\u0131\u011f\u0131n oldu\u011fu \u0130stanbuldak\u0131 ail\u0259sinin v\u0259ziyy\u0259ti, dem\u0259k olar ki, b\u00fct\u00fcn m\u0259ktublarda g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi A\u011fao\u011flunun \u0259zab \u00e7\u0259km\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olub. Be\u015f u\u015faql\u0131 ail\u0259sinin ba\u015fs\u0131z qalmas\u0131 v\u0259 \u0259sirlikd\u0259 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259zi x\u0259rcl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn utanaraq onlardan maddi yard\u0131m ist\u0259m\u0259si daim iztirab \u00e7\u0259km\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olub.<\/p>\n\n\n\n<p>Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 m\u0259ktublar\u0131nda davaml\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 Az\u0259rbaycandak\u0131 qarda\u015f\u0131 H\u00fcseynin v\u0259 onun o\u011flu Bax\u0131\u015f\u0131n \u0130stanbula ara-s\u0131ra g\u0259lib-getm\u0259sind\u0259n b\u00f6y\u00fck sevinc hiss etdiyini yaz\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00d6vladlar\u0131n\u0131n t\u0259hsili \u2013 \u018fhm\u0259d b\u0259y S\u00fcr\u0259yya, Tezer, \u018fbd\u00fcrr\u0259hman v\u0259 S\u0259m\u0259din m\u0259kt\u0259b h\u0259yat\u0131n\u0131 m\u0259ktublar\u0131nda daim kontrol alt\u0131nda saxlay\u0131b, onlar\u0131n qiym\u0259tl\u0259ri il\u0259 maraqlan\u0131b, b\u00f6y\u00fck q\u0131z\u0131 S\u00fcr\u0259yyaya ali t\u0259hsill\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u00f6vsiyl\u0259rini verib.<\/p>\n\n\n\n<p>Xilas yolu \u2013 \u018fhm\u0259d b\u0259y m\u0259ktublar\u0131nda daim haqs\u0131z yer\u0259 h\u0259bs olundu\u011funu, h\u0259tta g\u00fcnahs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ingilis h\u0259rbi m\u0259hk\u0259m\u0259sind\u0259 d\u0259 s\u00fcbut ed\u0259 bil\u0259c\u0259yini bildir\u0259r\u0259k m\u00fcxt\u0259lif \u015f\u0259xsl\u0259rin vasit\u0259\u00e7i olmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131b. Bununla ba\u011fl\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0130stanbuldak\u0131 s\u0259firi Yusif V\u0259zird\u0259n, Paris N\u00fcmay\u0259nd\u0259 Hey\u0259tinin s\u0259dri \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015f\u0131dan v\u0259 vaxtil\u0259 dostla\u015fd\u0131\u011f\u0131 b\u0259zi ingilis s\u0259firl\u0259rind\u0259n yard\u0131m ist\u0259yib.<\/p>\n\n\n\n<p>Qafqazdak\u0131 v\u0259ziyy\u0259t \u2013 x\u00fcsusil\u0259 1920-ci ilin aprel ay\u0131ndan sonra Qafqazda v\u0259ziyy\u0259tin qar\u0131\u015fmas\u0131 fonunda A\u011fao\u011flunun m\u0259ktublar\u0131nda narahatl\u0131q hiss olunur. \u00c7\u00fcnki rus i\u015f\u011fal\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Qafqazla \u0130stanbul aras\u0131ndak\u0131 \u0259laq\u0259nin k\u0259silm\u0259si qarda\u015f\u0131n\u0131n da yard\u0131ma g\u0259lm\u0259sini \u00e7\u0259tinl\u0259\u015fdirib.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Az\u0259rbaycana k\u00fcsk\u00fcnl\u00fck<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u018fhm\u0259d b\u0259yin m\u0259ktublar\u0131nda h\u0259m Osmanl\u0131, h\u0259m d\u0259 Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 s\u0259rt t\u0259nqidl\u0259r yer al\u0131b. A\u011fao\u011fluna g\u00f6r\u0259, Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tinin hey\u0259tind\u0259 yer ald\u0131\u011f\u0131 zaman h\u0259bs olundu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00f6kum\u0259t onun xilas\u0131ndan \u00f6tr\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r. X\u00fcsusil\u0259 \u00fczv\u00fc oldu\u011fu hey\u0259tin s\u0259dri \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015f\u0131. 1919-cu il 15 oktyabr tarixli m\u0259ktubunda yaz\u0131b:<strong> \u201cBu g\u00fcn bizim Allahdan ba\u015fqa kims\u0259miz yoxdur. \u00c7\u00fcnki bizim hal\u0131m\u0131zda olan kims\u0259l\u0259ri h\u00f6kum\u0259tl\u0259ri m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259r. Halbuki bizim h\u00f6kum\u0259timizdir ki, bizi bu hala sal\u0131b\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>A\u011fao\u011flu bu m\u0259ktubunda ingilisl\u0259rin onun azad olunub \u0130stanbula g\u0259lm\u0259sin\u0259 raz\u0131 olmad\u0131qlar\u0131 t\u0259qdird\u0259 Az\u0259rbaycana v\u0259 ya ba\u015fqa \u00f6lk\u0259y\u0259 d\u0259 ged\u0259 bil\u0259c\u0259yini bildirib. 29 oktyabr tarixli m\u0259ktubunda is\u0259 g\u00fcnah\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 qeyd edib: \u201cH\u0259tta ingilis m\u00fchakim\u0259sin\u0259 raz\u0131 oldum. \u00c7\u00fcnki siz d\u0259 bilirsiniz ki, m\u0259ni m\u0259hkum ed\u0259c\u0259k he\u00e7 bir ingilis vicdan\u0131 v\u0259 insaf\u0131 tap\u0131lmaz! M\u0259n v\u0259t\u0259n v\u0259 mill\u0259tim\u0259 qar\u015f\u0131 v\u0259zif\u0259mi ifa etm\u0259kd\u0259n ba\u015fqa he\u00e7 bir \u015fey etm\u0259dim\u201d. 17 noyabr tarixli m\u0259ktubunda bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 bir daha toxunub: \u201cM\u0259n \u0259fv ist\u0259mir\u0259m, \u0259dal\u0259t ist\u0259yir\u0259m. \u00c7\u00fcnki ingilis \u0259dal\u0259tin\u0259 \u0259min\u0259m\u201d. Q\u0259rib\u0259dir ki, A\u011fao\u011flu ingilis \u0259sar\u0259tind\u0259 olsa da, ingilis m\u0259hk\u0259m\u0259sinin \u0259dal\u0259tin\u0259 g\u00fcv\u0259nirdi.<\/p>\n\n\n\n<p>31 noyabr 1919-cu il tarixli m\u0259ktubunda A\u011fao\u011flunun sit\u0259mi yer al\u0131b: <strong>\u201cAz\u0259rbaycan haqq\u0131nda verdiyiniz x\u0259b\u0259rl\u0259r m\u0259ni m\u0259mnun etdi. H\u00fcseyn qay\u0131td\u0131\u011f\u0131 zaman az\u0259rbaycanl\u0131lara desin ki, m\u0259n burada s\u0131rf Az\u0259rbaycan \u00fc\u00e7\u00fcn otururam. Onun yolunda bu m\u0259\u015f\u0259qq\u0259tl\u0259r\u0259 giriftar edildim. M\u00fcmk\u00fcnd\u00fcrs\u0259, \u00e7al\u0131\u015fs\u0131nlar, Londona m\u0259ram anlats\u0131nlar. O daha t\u0259sirli olur\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259min ilin 22 dekabr tarixli m\u0259ktubunda yen\u0259 bu m\u00f6vzuya toxunub: \u201cYusif b\u0259y V\u0259zirovla g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fcs\u00fcn\u00fcz. M\u0259nim haqq\u0131mda t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259r g\u00f6st\u0259rirmi? M\u0259nd\u0259n ona t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcrl\u0259r v\u0259 salam s\u00f6yl\u0259yin v\u0259 deyin ki, bir yol tap\u0131b Paris Konfrans\u0131 v\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259 h\u00f6kum\u0259ti n\u0259zdind\u0259 t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs g\u00f6st\u0259rilm\u0259si v\u0259 Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti il\u0259 parlamentinin d\u0259 eyni m\u0259qamlara m\u00fcraci\u0259t etm\u0259l\u0259ri \u00e7ox m\u00fcnasib olard\u0131. M\u0259n l\u00fctf v\u0259 m\u0259rh\u0259m\u0259t g\u00f6zl\u0259mir\u0259m. M\u0259n \u0259dal\u0259t ist\u0259yir\u0259m v\u0259 h\u0259r c\u00fcr m\u0259hk\u0259m\u0259y\u0259 raz\u0131yam&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>Yusif b\u0259yin ingilis n\u00fcmay\u0259nd\u0259sin\u0259 bir m\u0259ktubla m\u0259nim Az\u0259rbaycanda ingilisl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 nec\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t etdiyimi d\u0259 izah etm\u0259si \u00e7ox m\u00fcvafiq olard\u0131. \u00c7\u00fcnki h\u0259qiq\u0259t\u0259n, ingilisl\u0259r m\u0259nim haqq\u0131mda yanl\u0131\u015f m\u0259lumatlar al\u0131blar v\u0259 b\u0259dxahlar t\u0259r\u0259find\u0259n aldad\u0131l\u0131blar\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>22 yanvar 1920-ci il tarixli m\u0259ktubunda A\u011fao\u011flunun Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti vasit\u0259sil\u0259 azad olunaca\u011f\u0131na \u00fcmidinin artd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fck: \u201cBuraya g\u0259l\u0259n bir agentliyin teleqram\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n istiqlaliyy\u0259tinin ingilis v\u0259 m\u00fctt\u0259fiq h\u00f6kum\u0259tl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiq edilmi\u015f oldu\u011funu oxuduq. Bilirsiniz ki, Az\u0259rbaycan il\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259 aras\u0131nda m\u00fczakir\u0259 aparmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130rana m\u0259n getmi\u015fdim v\u0259 bu x\u00fcsusda \u00e7ox b\u00f6y\u00fck xidm\u0259tl\u0259rim olmu\u015fdur. H\u0259tta oradak\u0131 ingilis komandan\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n verilmi\u015f, h\u0259l\u0259 d\u0259 cibimd\u0259 olan bir t\u00f6vsiy\u0259nam\u0259 v\u0259 pasport vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/basliga-1024x656.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-33180\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 g\u0259r\u0259k \u0130stanbulda Yusif b\u0259y V\u0259zirov oradak\u0131 ingilis m\u00fcr\u0259xx\u0259s\u0259 m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k m\u0259nim bu xidm\u0259tl\u0259rimd\u0259n, \u0130ngilt\u0259r\u0259 il\u0259 Az\u0259rbaycan aras\u0131nda vasit\u0259 oldu\u011fumdan, m\u0259n\u0259 ingilis komandan\u0131 general Tomsondan Paris s\u0259firliyin\u0259 t\u00f6vsiy\u0259nam\u0259 verildiyind\u0259n v\u0259 yen\u0259 eyni general\u0131n pasportu il\u0259 Az\u0259rbaycan m\u00fcr\u0259xx\u0259si olaraq Paris\u0259 ged\u0259rk\u0259n h\u0259bs edilm\u0259yimd\u0259n b\u0259hs ed\u0259r\u0259k m\u0259nim azad olunma\u011f\u0131m\u0131 t\u0259l\u0259b etm\u0259sini rica ediniz. Yen\u0259 eyni m\u0259zmunda Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti v\u0259 parlamenti d\u0259 ingilis h\u00f6kum\u0259tin\u0259 m\u00fcraci\u0259t ed\u0259rs\u0259, \u00e7ox yax\u015f\u0131 olar\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Yada salaq ki, \u018fnz\u0259lid\u0259 Tomsonla g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259n Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin r\u0259hb\u0259ri \u018fhm\u0259d b\u0259y idi.<\/p>\n\n\n\n<p>28 yanvar tarixli m\u0259ktubunda \u018fhm\u0259d b\u0259y bu m\u00f6vzuda t\u0259krar yaz\u0131b: \u201cAz\u0259rbaycan\u0131n t\u0259sdiqind\u0259n sonra art\u0131q orada m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7al\u0131\u015fmaq zaman\u0131 g\u0259lmi\u015fdir. Yusif b\u0259yin diqq\u0259tini bu c\u0259h\u0259t\u0259 c\u0259lb edin\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>11 fevral 1920-ci il tarixli m\u0259ktubunda is\u0259 \u018fhm\u0259d b\u0259y daha s\u0259rt \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259l\u0259bini bildirib: \u201cYusif b\u0259y V\u0259zirova salam g\u00f6nd\u0259rir v\u0259 \u018flim\u0259rdan b\u0259y\u0259 m\u0259ktub yaz\u0131b Paris S\u00fclh Konfrans\u0131 n\u0259zdind\u0259 ingilis v\u0259 frans\u0131z \u0259rkan\u0131 h\u00fczurunda m\u0259nim haqq\u0131mda \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 x\u00fcsusil\u0259 rica edir\u0259m&#8230; Yusif b\u0259y bunu bilm\u0259lidir ki, m\u0259n burada Az\u0259rbaycan\u0131n qurban\u0131 olaraq yat\u0131ram\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>M\u00fc\u0259llif<\/strong>: <strong>Dilq\u0259m \u018fhm\u0259d<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>(Davam\u0131 var)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/gozumun-nurlarina-mektuplar.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-33179\"\/><\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>I Yaz\u0131 9 fevral 1920-ci il. Malta adas\u0131nda ingilis \u0259sar\u0259tind\u0259 ya\u015fayan Az\u0259rbaycan\u0131n v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin ictimai-siyasi xadimi, h\u00fcquq\u015f\u00fcnas \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu ail\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259ktubunda yaz\u0131rd\u0131:<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-33178","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/33178","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=33178"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/33178\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":33238,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/33178\/revisions\/33238"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=33178"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=33178"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=33178"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}