{"id":33347,"date":"2021-03-27T00:35:11","date_gmt":"2021-03-26T20:35:11","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=33347"},"modified":"2021-03-27T00:35:13","modified_gmt":"2021-03-26T20:35:13","slug":"az%c9%99rbaycan-m%c9%99n%c9%99-v%c9%99fasizliq-etdi-%c9%99sirlikd%c9%99n-son-m%c9%99ktublar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=33347","title":{"rendered":"\u201cAz\u0259rbaycan m\u0259n\u0259 v\u0259fas\u0131zl\u0131q etdi\u201d \u2013 \u018fsirlikd\u0259n son m\u0259ktublar"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>III Yaz\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u018fvv\u0259li \u00f6t\u0259n saylarda.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu 1920-ci ilin 14 noyabr\u0131nda ail\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259ktubunda bir daha az\u0259rbaycanl\u0131 dostlar\u0131ndan sit\u0259m edib:&nbsp;<em>\u201cB\u0259zi \u00fcmidl\u0259rimiz Az\u0259rbaycandak\u0131 dostlar\u0131m\u0131z\u0131n v\u0259fas\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131 bo\u015funa getdi&#8230;\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Mustafa Kamal pa\u015fan\u0131n \u00f6nd\u0259rliyind\u0259 ba\u015flayan Qurtulu\u015f h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n u\u011furlu olaca\u011f\u0131n\u0131 hiss ed\u0259n A\u011fao\u011flu 1920-ci ilin dekabr\u0131n 13-d\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259ktubunda qeyd edib:&nbsp;<em>\u201cAnadolunun \u0259zm v\u0259 s\u0259bat\u0131 art\u0131q t\u0259sirini g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131&#8230; \u00c7\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f, h\u0259ya v\u0259 ardan m\u0259hrum mill\u0259tl\u0259rin \u00f6l\u00fc q\u0259lbl\u0259rin\u0259 bu d\u0259f\u0259 ruslar il\u0259 t\u00fcrkl\u0259r ruh \u00fcf\u00fcr\u0259c\u0259kl\u0259r\u201d. H\u0259min ilin 16 dekabr tarixli m\u0259ktubunda bir daha Az\u0259rbaycandan \u015fikay\u0259tl\u0259nib: \u201c\u018flim\u0259rdan b\u0259y\u0259 m\u0259nd\u0259n \u00e7ox salam desinl\u0259r v\u0259 ona \u201c\u0259sirl\u0259r unudulmaz\u201d dey\u0259 m\u0259ni xat\u0131rlats\u0131nlar\u201d! Az\u0259rbaycan m\u0259nim haqq\u0131mda olduqca \u00e7ox v\u0259fas\u0131zl\u0131q etdi. \u0130st\u0259s\u0259ydi, m\u0259ni qurtarard\u0131. \u00c7\u00fcnki \u0259lin\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck f\u00fcrs\u0259t ke\u00e7mi\u015fdi. F\u0259q\u0259t bu zamanda \u0130slam mill\u0259tl\u0259rind\u0259 \u0259hd v\u0259 v\u0259fadan \u0259s\u0259r d\u0259 qalmam\u0131\u015fd\u0131r\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>1921-ci ilin 27 yanvar\u0131nda g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259ktubunda A\u011fao\u011flu Mustafa Kamal\u0131n r\u0259hb\u0259rliyind\u0259ki Anadolu h\u0259r\u0259kat\u0131na bir daha \u0259minliyini ifad\u0259 edib:&nbsp;<em>\u201cB\u00fct\u00fcn dualar\u0131n\u0131z\u0131, b\u00fct\u00fcn s\u0259nalar\u0131n\u0131z\u0131 Anadolu t\u0259r\u0259f\u0259 edin. \u0130n\u015fallah oras\u0131 m\u00fcv\u0259ff\u0259q olar, \u00fcmumi v\u0259t\u0259ni qurtararsa, biz d\u0259 qurtular v\u0259 m\u0259sud olar\u0131q\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Bu d\u00f6vrd\u0259 art\u0131q T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 ikih\u00f6kum\u0259tlilik m\u00f6vcud idi. Bir t\u0259r\u0259fd\u0259 Ankara, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259 \u0130stanbul h\u00f6kum\u0259ti f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi. A\u011fao\u011flu 1921-ci il 23 fevral tarixli m\u0259ktubunda bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 geni\u015f toxunub:&nbsp;<em>\u201c\u018fmin\u0259m ki, Ankara h\u00f6kum\u0259ti eyni zamanda burada iki ild\u0259n b\u0259ri q\u0259ddaran\u0259 s\u00fcr\u00fcnd\u00fcr\u00fcl\u0259n m\u0259sumlar\u0131 da unutmayacaqd\u0131r. \u018fg\u0259r unudarsa, o da \u0130stanbul h\u00f6kum\u0259ti kimi \u0259n \u0259sas v\u0259zif\u0259l\u0259rind\u0259n biri yerin\u0259 yetirm\u0259mi\u015f olar \u2013 ki t\u0259b\u0259\u0259sinin himay\u0259sind\u0259n v\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259 haqq\u0131n\u0131n m\u00fchafiz\u0259sind\u0259n ibar\u0259tdir. Biz buradan b\u00fct\u00fcn \u0259laq\u0259dar h\u00f6kum\u0259tl\u0259r\u0259 m\u00fcraci\u0259t etdiyimiz kimi Ankara hey\u0259tin\u0259 d\u0259 m\u00fcraci\u0259t etdik&#8230; \u00d6z hesab\u0131ma m\u0259n Ankara h\u00f6kum\u0259tinin \u0259li il\u0259 qurtulma\u011f\u0131 v\u0259 m\u00fchakim\u0259 edilm\u0259yi se\u00e7\u0259rdim\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Mart\u0131n 7-d\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259ktubunda \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015f\u0131n\u0131n ail\u0259sin\u0259 maddi yard\u0131m etm\u0259sind\u0259n t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259ndiyini qeyd edib:&nbsp;<em>\u201c\u0130ki g\u00fcn \u0259vv\u0259l bir teleqram\u0131n\u0131z\u0131 ald\u0131m, heyr\u0259t etdim. Do\u011frusu, M\u0259rdan b\u0259yd\u0259n pul ald\u0131\u011f\u0131n\u0131za \u00e7ox m\u0259mnun oldum&#8230; M\u0259rdan b\u0259yin, n\u0259hay\u0259t, insafa g\u0259lmi\u015f oldu\u011funa \u00e7ox m\u0259mnun oldum. Bu v\u0259zif\u0259ni o, \u00e7oxdan etm\u0259liydi. \u00c7\u00fcnki Paris\u0259 ged\u0259n hey\u0259tin m\u0259sr\u0259fl\u0259ri bir ne\u00e7\u0259 ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259min edilmi\u015fdi. M\u0259n onun bu v\u0259zif\u0259ni icra etm\u0259diyin\u0259 heyr\u0259t edirdim. \u015e\u00fcbh\u0259 yoxdur ki, bu d\u0259f\u0259 P\u0259ri xan\u0131m onu t\u0259\u015fviq etmi\u015fdir\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Qeyd ed\u0259k ki, \u0259sirlikd\u0259 d\u0259 olduqca q\u00fcrurlu olan \u018fhm\u0259d b\u0259yin \u018flim\u0259rdan b\u0259yd\u0259n yard\u0131m ist\u0259m\u0259sinin s\u0259b\u0259bi ta t\u0259l\u0259b\u0259likd\u0259n etibar\u0259n onu tan\u0131d\u0131\u011f\u0131na, Bak\u0131da q\u0259zetd\u0259 birg\u0259 i\u015fl\u0259dikl\u0259rin\u0259, bir s\u00f6zl\u0259 dostluqlar\u0131na g\u00f6r\u0259 deyildi. \u018fhm\u0259d b\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259, o, Paris N\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin \u00fczv\u00fc kimi h\u0259bs olunub, hey\u0259tin s\u0259dri olaraq \u018flim\u0259rdan b\u0259y v\u0259 Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti onu xilas etm\u0259y\u0259 borcludur, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n h\u00f6kum\u0259t hey\u0259ti yola salark\u0259n bir ne\u00e7\u0259 illik m\u0259sr\u0259fi \u00f6d\u0259diyin\u0259 g\u00f6r\u0259, onun maa\u015f\u0131 ail\u0259sin\u0259 verilm\u0259lidir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fhm\u0259d b\u0259y \u0259sirlikd\u0259n xilas olduqdan sonra \u018flim\u0259rdan b\u0259yl\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri tamamil\u0259 pisl\u0259\u015fib. Vilay\u0259t Quliyev bununla ba\u011fl\u0131 \u201cC\u00fcmhuriyy\u0259t yaz\u0131lar\u0131 adl\u0131 kitab\u0131nda yaz\u0131b:&nbsp;<em>\u201cTBMM \u00fczv\u00fc \u018fhm\u0259d A\u011fao\u011flunun 1929-cu ild\u0259 xan\u0131m\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 iki h\u0259ft\u0259 Parisd\u0259 olmas\u0131 v\u0259 g\u0259nclik dostunu itirib-axtarmamas\u0131 \u018flim\u0259rdan b\u0259yi d\u0259rind\u0259n sars\u0131tm\u0131\u015f, var\u0131ndan yox etmi\u015fdi. Bu m\u00fcnasib\u0259tl\u0259 X.Sultanova 2 dekabr 1929-cu il tarixli m\u0259ktubunda k\u0259d\u0259r hissi il\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cD\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m ki, biz\u0259 \u00e7\u0259tin g\u00f6r\u00fcn\u0259n mane\u0259l\u0259ri a\u015fa bil\u0259c\u0259yik. Fikrimc\u0259, dostum-d\u00fc\u015fm\u0259nim \u018fhm\u0259d b\u0259yi nahaq yer\u0259 narahat etdik. O, iki h\u0259ft\u0259 burada olub, amma g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bir saat vaxt ay\u0131rma\u011fa l\u00fczum g\u00f6rm\u0259yib. Bel\u0259likl\u0259 d\u0259, m\u0259n\u0259 b\u00fct\u00fcn birt\u0259r\u0259fli ehtimal v\u0259 yanl\u0131\u015fl\u0131qlar\u0131n\u0131 aradan qald\u0131rma\u011fa imkan yaratmay\u0131b&#8230;\u201d\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Qay\u0131daq m\u0259ktublara. \u018fhm\u0259d b\u0259y 10 mart 1921-ci il tarixli m\u0259ktubunda maraql\u0131 bir b\u0259nz\u0259tm\u0259 edib:&nbsp;<em>\u201cBuran\u0131n ilk bahar\u0131 art\u0131q g\u0259lmi\u015f. Havalar istil\u0259ndi. \u018ftraf ya\u015f\u0131ll\u0131q i\u00e7ind\u0259dir. Lakin \u0130stanbulun g\u00f6z\u0259lliyi haradad\u0131r? Bura tamamil\u0259 M\u0259rd\u0259kan k\u0259ndin\u0259 b\u0259nz\u0259yir\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>***<\/p>\n\n\n\n<p>\u00d6mer Erdenin haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131\u00a0<em>\u201cMalta s\u00fcrg\u00fcn\u00fcnd\u0259n g\u00f6z\u00fcm\u00fcn nurlar\u0131na m\u0259ktublar\u201d<\/em>\u00a0adl\u0131 kitabda A\u011fao\u011fluna aid b\u0259zi m\u0259ktublar yer almay\u0131b. G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, S\u0259m\u0259d A\u011fao\u011flu m\u0259ktublar\u0131n ham\u0131s\u0131n\u0131 C\u00fcmhuriyy\u0259t muzeyin\u0259 ba\u011f\u0131\u015flamay\u0131b v\u0259 ya h\u0259min \u0259r\u0259f\u0259l\u0259rd\u0259 tapa bilm\u0259yib. M\u0259s\u0259l\u0259n, olduqca maraql\u0131 olan bir m\u0259ktub S\u0259m\u0259d b\u0259yin\u00a0<em>\u201cAtam\u0131n dostlar\u0131\u201d<\/em>\u00a0adl\u0131 kitab\u0131nda yer al\u0131b. T\u00fcrkoloq Mehdi G\u0259nc\u0259li h\u0259min m\u0259ktubun \u0259slini \u0259ld\u0259 edib. M\u0259ktubda yaz\u0131l\u0131b:\u00a0<em>\u201cBu g\u00fcn tam bir ilk bahar g\u00fcn\u00fc idi. G\u00fcn\u0259\u015f o q\u0259d\u0259r parlaq, hava o q\u0259d\u0259r saf v\u0259 t\u0259miz idi ki, insan udqunduqca \u00f6z\u00fcn\u00fcn t\u0259z\u0259l\u0259ndiyini z\u0259nn edir. Ax\u015fam\u00fcst\u00fc qar\u015f\u0131m\u0131zda olan bir t\u0259p\u0259ciy\u0259 do\u011fru getdim. H\u0259r t\u0259r\u0259f ya\u015f\u0131ll\u0131q, h\u0259tta b\u0259zi yerl\u0259rd\u0259 sar\u0131 \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259r a\u00e7m\u0131\u015f. T\u0259p\u0259nin ba\u015f\u0131nda n\u0259 g\u00f6rd\u00fcm, bilirsinizmi? Dig\u0259r m\u0259nim kimi \u0259sir dostlar oraya \u00e7ay g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fl\u0259r, \u00e7\u0259m\u0259nliyin \u00fcst\u00fcnd\u0259 oturub i\u00e7irl\u0259r. T\u0259bii ki, m\u0259ni d\u0259 d\u0259v\u0259t etdil\u0259r. Bils\u0259niz, o bir st\u0259kan \u00e7ay m\u0259n\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r z\u00f6vq verdi. Xatir\u0259m m\u0259ni ta uzaqlara, g\u0259nclik zaman\u0131ma, Qaraba\u011fa, Qalan\u0131n o g\u00f6z\u0259l da\u011flar\u0131na, Yast\u0131b\u00fcrc\u0259, Da\u015falt\u0131na, C\u0131d\u0131r d\u00fcz\u00fcn\u0259, \u015eahni\u015fin\u0259 v\u0259 D\u0259likda\u015fa, o yerl\u0259rd\u0259ki g\u00fcnl\u0259r\u0259 getdi. B\u00fct\u00fcn ke\u00e7mi\u015f, b\u00fct\u00fcn \u0259qr\u0259balar, dostlar, evl\u0259rimiz, k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259rimiz, nec\u0259l\u0259rimiz bir-bir \u00f6n\u00fcmd\u0259n g\u0259ldi-ke\u00e7di. O q\u0259d\u0259r \u00fczg\u00fcn oldum ki&#8230; F\u0259q\u0259t b\u00fct\u00fcn bunlar \u00fc\u00e7 d\u0259qiq\u0259 davam etdi. H\u0259yat\u0131n bir r\u00f6ya oldu\u011funu xat\u0131rlayaraq yen\u0259 g\u00fcld\u00fcm. Bu q\u0259d\u0259r zaman, saat ke\u00e7mi\u015fk\u0259n bu g\u00fcn d\u0259 ke\u00e7m\u0259y\u0259c\u0259kmi, yen\u0259 bir-birimiz\u0259 qovu\u015fmayacaqm\u0131y\u0131q? \u018flb\u0259tt\u0259, qovu\u015faca\u011f\u0131q, \u0259lb\u0259tt\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259c\u0259yik v\u0259 h\u0259m d\u0259 in\u015fallah \u00e7ox yax\u0131nda\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>S\u0259m\u0259d b\u0259y kitab\u0131nda ail\u0259nin d\u0259 \u018fhm\u0259d b\u0259y\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktublara yer verib. 19 fevral 1920-ci il tarixli m\u0259ktubunda Sitar\u0259 xan\u0131m yaz\u0131b:&nbsp;<em>\u201c\u018fhm\u0259d can, \u015f\u00fck\u00fcr olsun Allaha, sizd\u0259n m\u0259ktub ald\u0131m. Biz salamat\u0131q, s\u0259nd\u0259n ba\u015fqa bir d\u0259rdimiz yoxdur. Allah bu i\u015fl\u0259r\u0259 bir xeyir n\u0259hay\u0259ti versin. U\u015faqlar yax\u015f\u0131d\u0131r. Bu g\u00fcn po\u00e7t g\u00fcn\u00fc idi. \u00c7ox \u015fadam ki s\u0259nd\u0259n m\u0259ktub alaca\u011fam. \u00c7\u00fcnki m\u0259ktub g\u0259l\u0259n g\u00fcn s\u0259ninl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015f kimi oluruq. Allah tez g\u00f6nd\u0259rsin s\u0259ni biz\u0259. Gec\u0259 s\u0259ni r\u00f6yada g\u00f6r\u00fcr\u0259m v\u0259 \u015fad oluram. Allah s\u0259ni orada salamat el\u0259sin. Bizi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259&#8230; \u00dcz\u00fcnd\u0259n, g\u00f6zl\u0259rind\u0259n \u00f6p\u00fcr\u0259m\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>S\u0259m\u0259d b\u0259yin kitab\u0131nda yer alan 29 noyabr 1920-ci il tarixli m\u0259ktubunda \u018fhm\u0259d b\u0259y yaz\u0131b:&nbsp;<em>\u201cBir d\u0259qiq\u0259 \u0259vv\u0259l m\u0259n balkonda g\u0259zir, qar\u015f\u0131dak\u0131 k\u00f6rf\u0259z \u00fcz\u0259rind\u0259 dayanan g\u0259mil\u0259r\u0259 bax\u0131r v\u0259 sizi d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259r\u0259k \u00f6z-\u00f6z\u00fcm\u0259 deyirdim: \u201cAh, n\u0259 olard\u0131, onlardan biri m\u0259ni al\u0131b ta yan\u0131n\u0131za aparsa, iki ild\u0259n b\u0259ri \u00e7ox haqs\u0131z, \u00e7ox zaliman\u0259 olaraq h\u0259sr\u0259t qald\u0131\u011f\u0131m o sevimli simalar\u0131 g\u00f6rs\u0259m!\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/sitare_ile.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-33348\" width=\"1041\" height=\"886\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>N\u0259rimanova m\u0259ktub<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u018fvv\u0259lki yaz\u0131da qeyd etdik ki, \u018fhm\u0259d b\u0259y bol\u015fevik Az\u0259rbaycan\u0131n\u0131n lideri N\u0259riman N\u0259rimanova da m\u0259ktub yollay\u0131b. Bu m\u0259ktub xilas olduqdan sonra g\u00f6nd\u0259rilib. Qeyd ed\u0259k ki, T\u00fcrkiy\u0259 B\u00f6y\u00fck Mill\u0259t M\u0259clisi, 1921-ci ilin 22 yanvar\u0131nda q\u0259bul etdiyi q\u0259rara \u0259sas\u0259n A\u011fao\u011flunun v\u0259 onunla birlikd\u0259 h\u0259bs olunan Ziya G\u00f6kalp\u0131n ail\u0259l\u0259rin\u0259 maa\u015f k\u0259sib. H\u0259min ilin 30 aprelind\u0259 is\u0259 o, ingilis \u0259sirliyind\u0259n xilas olub. G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, T\u00fcrkiy\u0259d\u0259ki hadis\u0259l\u0259rin nec\u0259 c\u0259r\u0259yan ed\u0259c\u0259yini g\u00f6zl\u0259m\u0259k ist\u0259m\u0259y\u0259n \u018fhm\u0259d b\u0259y Az\u0259rbaycana qay\u0131tma\u011f\u0131 daha do\u011fru hesab edib. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 1921-ci il may\u0131n 21-d\u0259 Romadan N\u0259riman N\u0259rimanova m\u0259ktub g\u00f6nd\u0259rib. \u201cKommunist\u201d q\u0259zetind\u0259 (19 iyun 1921-ci il tarixli 109-cu say) ruscadan t\u0259rc\u00fcm\u0259d\u0259 veril\u0259n m\u0259ktubun m\u0259tni bu \u015f\u0259kild\u0259dir:<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cM\u00f6ht\u0259r\u0259m N\u0259riman!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>26 ayl\u0131q \u0259sar\u0259td\u0259n sonra n\u0259hay\u0259t m\u0259n burax\u0131ld\u0131m v\u0259 ba\u015fqa arxada\u015flar\u0131m\u0131z il\u0259 b\u0259rab\u0259r g\u0259tirilib bizim xilaskar\u0131m\u0131z olan Ankara h\u00f6kum\u0259tinin Romada n\u00fcmay\u0259nd\u0259sin\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131ld\u0131q. Do\u011frusunu s\u00f6yl\u0259m\u0259k laz\u0131m g\u0259ls\u0259, m\u0259n indi d\u0259 bilmir\u0259m ki, m\u0259ni n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259bs etmi\u015fl\u0259rdi v\u0259 indi d\u0259 n\u0259 s\u0259b\u0259b\u0259 azad edirl\u0259r? Bu uzun m\u00fcdd\u0259td\u0259, qoca vaxt\u0131mda n\u0259 q\u0259d\u0259r cismani, maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi \u0259ziyy\u0259tl\u0259r \u00e7\u0259kdiyimi, t\u0259hqirl\u0259r v\u0259 istehzalar g\u00f6rd\u00fcy\u00fcm\u00fc t\u0259s\u0259vv\u00fcr ed\u0259m\u0259zsiniz. M\u0259nim ail\u0259m \u0130stanbulda qal\u0131b m\u0259nd\u0259n az \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259km\u0259yirdi. M\u0259n iki d\u0259f\u0259 siz\u0259 m\u00fcraci\u0259t etmi\u015f\u0259m v\u0259 ail\u0259m d\u0259 h\u0259m\u00e7inin m\u00fcraci\u0259t etmi\u015fdir. Ola bil\u0259r ki, bizim istidadlar\u0131m\u0131z ya siz\u0259 g\u0259lib \u00e7atmam\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 y\u0259qin ki, siz biz\u0259 m\u00fcavin\u0259t etm\u0259k imkan\u0131 \u0259ld\u0259 ed\u0259 bilm\u0259mi\u015fsiniz. Bak\u0131da bulunan ingilis \u0259sirl\u0259ri hadis\u0259l\u0259rind\u0259n v\u0259 bizi xilas etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131zdan bizi unutmad\u0131\u011f\u0131n\u0131z m\u0259lumumuz idi. G\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, siyasi v\u0259ziyy\u0259td\u0259n dolay\u0131 bunu icra etm\u0259k siz\u0259 m\u00fcmk\u00fcn olmam\u0131\u015fd\u0131r. Bununla b\u0259rab\u0259r ist\u0259r m\u0259n, ist\u0259rs\u0259 m\u0259nim arxada\u015flar\u0131m t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259riniz\u0259 qar\u015f\u0131 siz\u0259 minn\u0259tdard\u0131rlar.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201c\u015e\u0259rsiz xeyir olmaz\u201d, \u2013 demi\u015fl\u0259r. \u018fsirlik m\u00fcdd\u0259tind\u0259 m\u0259n \u00e7ox oxudum, fikirl\u0259\u015fdim, d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm, qabaqcadan m\u0259n\u0259 bu q\u0259d\u0259r tan\u0131\u015f olan ingilis dilini \u0259sasl\u0131 sur\u0259td\u0259 \u00f6yr\u0259ndikd\u0259n sonra onun say\u0259sind\u0259 v\u0259 frans\u0131z dilinin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 m\u0259n Q\u0259rb kulturas\u0131n\u0131n \u0259saslar\u0131 haqq\u0131nda \u00e7ox oxudum. Siz\u0259 d\u0259 m\u0259lum oldu\u011fu kimi m\u00fcs\u0259lman mill\u0259tl\u0259rinin dill\u0259rini d\u0259 bildiyimd\u0259n m\u0259n \u00e7oxdan laz\u0131m\u0131nca \u015e\u0259rqi bilirdim. B\u00fct\u00fcn bu m\u00fctali\u0259l\u0259r, d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259r v\u0259 bu m\u00fcdd\u0259td\u0259 g\u00f6rm\u00fc\u015f oldu\u011fum t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259r m\u0259ni d\u0259rin v\u0259 q\u0259ti bir imana g\u0259tirdi ki, ist\u0259r \u015e\u0259rqd\u0259, ist\u0259rs\u0259 Q\u0259rbd\u0259 b\u00fct\u00fcn ictimai \u00fcsul v\u0259 b\u00fct\u00fcn ictimai qurulu\u015f yalan, qaba arzu, g\u00fccl\u00fcl\u0259rin g\u00fccs\u00fczl\u0259ri \u0259zm\u0259l\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 durmaqdad\u0131r. O \u015fey\u0259 ki, m\u0259d\u0259niyy\u0259t, h\u00fcrriyy\u0259t, m\u00fcsavat deyirl\u0259r z\u0259h\u0259rli bir yalan, al\u00e7aq bir riyakarl\u0131qd\u0131r ki, onlar\u0131n say\u0259sind\u0259 ancaq qaba z\u00fclm v\u0259 haqs\u0131zl\u0131q s\u0259lt\u0259n\u0259ti qurula bil\u0259r. Bu \u00fcsuli-idar\u0259 \u00f6z yalan v\u0259 riyakarl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 davam etdikc\u0259 b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t\u0259 qurtulu\u015f yoxdur v\u0259 o b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t \u0259ziyy\u0259t\u0259 m\u0259hkumdur. Ondan \u00f6tr\u00fc yegan\u0259 qurtulu\u015f hal-haz\u0131rda Rusiyada h\u00f6kmf\u0259rma olan ideal say\u0259sind\u0259 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. M\u0259n bu h\u0259r\u0259kat r\u0259hb\u0259rl\u0259rin\u0259, b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin xilaskarlar\u0131na istirah\u0259t, m\u0259h\u0259bb\u0259t v\u0259 s\u0259ad\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn iman\u0131 il\u0259 do\u011fru yol g\u00f6st\u0259r\u0259n pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259r\u0259 baxan kimi bax\u0131ram. Bu, \u015e\u0259rq \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 x\u00fcsus\u0259n yegan\u0259 bir qurtulu\u015f yoludur. Bu m\u0259zlum, t\u0259\u015fkilatca z\u0259if, m\u0259d\u0259niyy\u0259tc\u0259 avam, daimi sur\u0259td\u0259 \u0259sar\u0259t\u0259, qul olma\u011fa m\u0259hkum olan \u015e\u0259rqin hal\u0131 Q\u0259rbin \u00fcz\u0259rin\u0259 d\u0259 f\u0259na bir sur\u0259td\u0259 \u0259ks\u0259ndaz olur. Zira z\u0259if \u015e\u0259rqi t\u0259hti-istismara alan Q\u0259rb imperialistl\u0259ri Q\u0259rb z\u0259hm\u0259tke\u015fl\u0259rini d\u0259 t\u0259hti-istismara al\u0131b bo\u011fma\u011fa imkan qazan\u0131rlar v\u0259 bu da \u00fcmumb\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t ail\u0259si aras\u0131nda yax\u0131n bir m\u00fcvafiq\u0259t v\u00fccuda g\u0259tirir. Rusiya q\u0259hr\u0259manlar\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fckl\u00fcy\u00fc d\u0259 bu d\u0259rin h\u0259qiq\u0259ti d\u0259rk etm\u0259kd\u0259, bir mill\u0259tin ba\u015fqa mill\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259hti-istismara al\u0131nmas\u0131n\u0131 inkar etm\u0259kd\u0259, onu t\u0259yini-m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131 mil\u0259l, mill\u0259tl\u0259rin fedarasyonu v\u0259 daxili i\u015fd\u0259 mill\u0259tl\u0259rin ixtiyarat\u0131 prinsipl\u0259ri il\u0259 \u0259v\u0259z etm\u0259kd\u0259dir. \u0130\u015ft\u0259 \u015e\u0259rqi \u0259sar\u0259td\u0259n xilas ed\u0259c\u0259k v\u0259 onunla b\u0259rab\u0259r Q\u0259rbi d\u0259 qurtara bil\u0259c\u0259k budur: Biz \u015e\u0259rq mill\u0259tl\u0259ri b\u00fct\u00fcn m\u00f6vcudiyy\u0259timiz il\u0259 bu ideala iltihaq ed\u0259c\u0259k v\u0259 \u015e\u0259rq namin\u0259 onun v\u00fccuda g\u0259lm\u0259sin\u0259 xidm\u0259t etm\u0259liyiz. \u018fl\u0259lx\u00fcsus \u0130slam \u015e\u0259rqi onu q\u0259bul ed\u0259c\u0259kdir v\u0259 b\u00fct\u00fcn Asiyan\u0131, Afrikan\u0131 \u00f6z arxas\u0131nca dartaraq b\u00fct\u00fcn Q\u0259rbi d\u0259 onun qar\u015f\u0131s\u0131nda s\u0259cd\u0259 el\u0259m\u0259y\u0259 m\u0259cbur ed\u0259c\u0259k, z\u0259hm\u0259tke\u015f sinfi \u0259sar\u0259t\u0259 alan yegan\u0259 v\u0259saiti-imperialistl\u0259rd\u0259n onu xilas ed\u0259c\u0259kdir. Bu bar\u0259d\u0259 Bak\u0131 f\u00f6vq\u0259lad\u0259 tarixi bir rol oynaya bil\u0259r: \u0130slam Asiyas\u0131n\u0131n yol m\u0259rk\u0259zind\u0259 bulunan Bak\u0131 \u00f6z co\u011frafi v\u0259 iqtisad\u0131 v\u0259ziyy\u0259ti say\u0259sind\u0259 b\u00fct\u00fcn Asiya t\u0259bli\u011fat\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn asanl\u0131qla bir m\u0259rk\u0259z hal\u0131n\u0131 ala bil\u0259r. Bu t\u0259bli\u011fat\u0131 t\u0259\u015fkil etm\u0259k bir v\u0259zif\u0259dir. M\u00fcs\u0259lmanl\u0131q il\u0259 tan\u0131\u015f oldu\u011fum Siz\u0259 m\u0259lum olmaya bilm\u0259z. Yeddi ild\u0259n b\u0259ri \u0130stanbul dar\u00fclf\u00fcnunda \u201c\u0130slam m\u0259d\u0259niyy\u0259t tarixi\u201d t\u0259dris etdiyimd\u0259n m\u0259lumat\u0131m daha da t\u0259kmil edilmi\u015fdir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>M\u0259n \u00fc\u00e7 \u0259sas m\u00fcs\u0259lman dill\u0259rind\u0259 \u2013 t\u00fcrkc\u0259, farsca v\u0259 \u0259r\u0259bc\u0259ni bildiyim kimi bir o q\u0259d\u0259r d\u0259 Q\u0259rb dill\u0259rind\u0259n ruscan\u0131, frans\u0131zcan\u0131 v\u0259 ingilisc\u0259ni bilir\u0259m. Bu mill\u0259tl\u0259rin h\u0259yat\u0131 il\u0259, m\u0259n\u0259vi fikri h\u0259r\u0259katlar\u0131 il\u0259 tan\u0131\u015fam. Bu sur\u0259tl\u0259 z\u0259nn edir\u0259m, b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin xilas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn qalibiyy\u0259tini yegan\u0259 vasit\u0259 \u0259dd etdiyim i\u015fd\u0259 m\u0259nf\u0259\u0259tli bir amil ola bil\u0259r\u0259m.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>M\u00f6ht\u0259r\u0259m doktor! \u018fg\u0259r m\u0259nim n\u0259z\u0259riyy\u0259 v\u0259 iman\u0131m\u0131n s\u0259mimiliyin\u0259 qabilinc\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259t ver\u0259 bildiyinizd\u0259n indi layiqli m\u00f6vqeni i\u015f\u011fal etdiyiniz i\u015fin q\u0259l\u0259b\u0259sind\u0259n \u0259g\u0259r bir yararl\u0131q g\u00f6st\u0259r\u0259c\u0259yim\u0259 inanars\u0131n\u0131z is\u0259 yaln\u0131z \u0259c\u0259l\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bir s\u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fc g\u00f6zl\u0259yir\u0259m. A\u00e7\u0131q s\u00f6yl\u0259y\u0259lim m\u0259ni bu i\u015f\u0259 vadar ed\u0259n x\u00fcsusi bir s\u0259b\u0259b d\u0259 var. M\u0259nim 51 ya\u015f\u0131m vard\u0131r. Qocal\u0131\u011f\u0131m yax\u0131nla\u015f\u0131r. Bir ne\u00e7\u0259 illik q\u00fcvv\u0259t qalm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259n ist\u0259rdim ki, bu son ill\u0259rimi do\u011fma v\u0259t\u0259nim\u0259 ithaf edim, son \u00e7a\u011flar\u0131m\u0131 orada ke\u00e7irim v\u0259 n\u0259 gizl\u0259dim v\u0259t\u0259nimin torpa\u011f\u0131nda d\u0259fn olum. M\u0259ni Ankaraya c\u0259lb edirl\u0259r v\u0259 orada m\u0259n\u0259 geni\u015f f\u0259aliyy\u0259t imkanlar\u0131 verirl\u0259r, h\u0259rgah v\u0259t\u0259nim imtina ed\u0259rs\u0259, m\u0259n oraya ged\u0259c\u0259y\u0259m. F\u0259q\u0259t m\u0259n Bak\u0131ya t\u0259l\u0259sir\u0259m, orada bir saat ya\u015fay\u0131m v\u0259 \u00f6l\u00fcm! M\u0259n orada 5 \u00e7ocuq yeti\u015fdirmi\u015f\u0259m v\u0259 arzu ed\u0259rdim ki, onlar da v\u0259t\u0259nim\u0259 xidm\u0259t etsinl\u0259r. \u018fg\u0259r m\u0259nim t\u0259klifimi q\u0259bul etm\u0259yi laz\u0131m bil\u0259rsiniz m\u0259n zikr olunmu\u015f t\u0259bli\u011fat il\u0259 i\u015f\u011fal edib v\u0259 xalq maarifini yeni \u0259saslar \u00fczr\u0259 qurmaqda \u00e7al\u0131\u015faram.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Siz\u0259 ehtiram b\u0259sl\u0259y\u0259n: \u018fhm\u0259d A\u011fayev.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em><strong>Toronto \u015e\u0259h\u0259ri, 1921-ci ilin may\u0131.<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p>N\u0259rimanovdan cavab m\u0259ktubu alan \u018fhm\u0259d b\u0259y art\u0131q T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 idi. \u018fvv\u0259lki m\u0259ktubunda xatir\u0259l\u0259rind\u0259 b\u0259hs etm\u0259y\u0259n \u018fhm\u0259d b\u0259y N\u0259rimanova yazd\u0131\u011f\u0131 sonuncu m\u0259ktubu qeyd edib:<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cP\u0259k \u0259ziz v\u0259 m\u00f6ht\u0259r\u0259m N\u0259riman B\u0259y \u0259f\u0259ndi, \u018fski bir dost haqq\u0131nda g\u00f6st\u0259rdiyiniz b\u00f6y\u00fck t\u0259v\u0259cc\u00f6h\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7ox minn\u0259tdar v\u0259 m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkir\u0259m. F\u0259q\u0259t \u00fc\u00e7 t\u00fcrl\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 m\u0259ni bu t\u0259v\u0259cc\u00f6hd\u0259n yararlanmaqdan menedir;<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>1. T\u0259msil etdiyiniz fikir sistemin\u0259 qat\u0131lmamaqdayam,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>2. T\u00fcrkl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259k qurtulu\u015f imkan\u0131n\u0131n Osmanl\u0131 t\u00fcrkl\u00fcy\u00fcnd\u0259 bulundu\u011fu haqq\u0131nda sizc\u0259 d\u0259 bilin\u0259n \u0259ski fikir v\u0259 q\u0259na\u0259tim,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>3. M\u0259ni \u0259sar\u0259td\u0259n qurtararaq m\u0259n\u0259 yeniden can v\u0259 varl\u0131q vermi\u015f olan Ankaraya ko\u015fman\u0131n m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn bir namus borcu oldu\u011fu fikrim.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Bu \u00fc\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259, m\u0259ni do\u011fum yerim olan Az\u0259rbaycana g\u0259lm\u0259y\u0259 v\u0259 m\u0259n\u0259 t\u0259klif olunan y\u00fcks\u0259k m\u0259qam\u0131 q\u0259bul etm\u0259y\u0259 mane olur. Sizin kimi h\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l a\u00e7\u0131ql\u0131q v\u0259 do\u011frulu\u011fa qiym\u0259t ver\u0259n bir zat\u0131n m\u0259ni mazur g\u00f6r\u0259c\u0259yind\u0259n \u015f\u00fcbh\u0259 etmir\u0259m. T\u00fcrkl\u00fck b\u00f6l\u00fcnm\u0259 q\u0259bul etm\u0259y\u0259n bir b\u00fct\u00fcnd\u00fcr. M\u0259qs\u0259d ona xidm\u0259tdir. Bu xidm\u0259t harada yap\u0131l\u0131rsa m\u00fcbar\u0259kdir, m\u00fcq\u0259dd\u0259sdir. Sizin kimi do\u011fru v\u0259 s\u0259mimi bir zat\u0131n b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk al\u0259minin v\u0259 \u00f6z\u0259llikl\u0259 Osmanl\u0131 T\u00fcrk m\u00fchitinin ke\u00e7irm\u0259kd\u0259 oldu\u011fu bug\u00fcnk\u00fc faci\u0259li b\u00f6hran aras\u0131nda, Az\u0259rbaycan\u0131n ba\u015f\u0131nda bulunmas\u0131, b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk al\u0259mi \u00fc\u00e7\u00fcn xeyirli bir \u0259lam\u0259tdir. Siz orada q\u00fcvv\u0259tli bir m\u0259qam sahibi olaraq, m\u0259n d\u0259 Ankarada, Ankara r\u0259isl\u0259rinin m\u0259iyy\u0259tind\u0259 v\u0259 ikimiz d\u0259 da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131m\u0131z fikir v\u0259 q\u0259na\u0259tl\u0259r i\u00e7ind\u0259 \u2013 h\u0259r \u015feyin \u00fcst\u00fcnd\u0259 olan t\u00fcrkl\u00fcy\u0259 xidm\u0259t. \u0130\u015ft\u0259 m\u0259saf\u0259l\u0259rin uzaql\u0131\u011f\u0131na r\u0259\u011fm\u0259n bizi birl\u0259\u015fdir\u0259c\u0259k v\u0259 t\u0259min ed\u0259c\u0259k qay\u0259.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Baki g\u00f6zl\u0259rinizd\u0259n h\u00f6rm\u0259t v\u0259 m\u0259h\u0259bb\u0259tl\u0259 \u00f6p\u00fcr, qarda\u015f\u0131m il\u0259 ail\u0259sini y\u00fcks\u0259k himay\u0259niz\u0259 \u0259man\u0259t edir\u0259m\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Bununla da \u018fhm\u0259d b\u0259yin Az\u0259rbaycanla \u0259laq\u0259si tamamil\u0259 k\u0259silir v\u0259 o, Mustafa Kamal Atat\u00fcrk\u00fcn qurdu\u011fu T\u00fcrkiy\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259tin\u0259 \u00f6l\u0259n\u0259d\u0259k xidm\u0259t edir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Qaynaq:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\"><li>Ahmet A\u011fao\u011flu. Malta s\u00fcrg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcnden g\u00f6z\u00fcm\u00fcn nurlar\u0131na mektuplar. Haz\u0131rlayan: Erden \u00d6mer. \u0130stanbul, 2021.<\/li><li>Ahmet A\u011fao\u011flu. M\u00fctareke ve s\u00fcrg\u00fcn hat\u0131ralar\u0131. \u0130stanbul, 2013.<\/li><li>Samet A\u011fao\u011flu. Babam\u0131n arkada\u015flar\u0131. \u0130stanbul, 1998.<\/li><li>Vilay\u0259t Quliyev. \u201cA\u011fao\u011flular\u201d, Bak\u0131, 1997.<\/li><li>Vilay\u0259t Quliyev. \u201cC\u00fcmhuriyy\u0259t yaz\u0131lar\u0131\u201d, Bak\u0131, 2021.<\/li><\/ol>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator\"\/>\n\n\n\n<p><strong>M\u00fc\u0259llif<\/strong>: <strong>Dilq\u0259m \u018fhm\u0259d<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>III Yaz\u0131 \u018fvv\u0259li \u00f6t\u0259n saylarda. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu 1920-ci ilin 14 noyabr\u0131nda ail\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259ktubunda bir daha az\u0259rbaycanl\u0131 dostlar\u0131ndan sit\u0259m edib:&nbsp;\u201cB\u0259zi \u00fcmidl\u0259rimiz Az\u0259rbaycandak\u0131 dostlar\u0131m\u0131z\u0131n<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-33347","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/33347","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=33347"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/33347\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":33351,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/33347\/revisions\/33351"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=33347"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=33347"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=33347"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}