{"id":33762,"date":"2021-04-01T01:37:59","date_gmt":"2021-03-31T21:37:59","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=33762"},"modified":"2021-04-01T12:17:44","modified_gmt":"2021-04-01T08:17:44","slug":"turanciligin-dogusu-finlandiya","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=33762","title":{"rendered":"Turan\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n do\u011fu\u015fu &#8212; Finlandiya"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Professor Mathias Aleksander Castren (1813-1852) Turan\u00e7\u0131l\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n qurucusu v\u0259 \u00f6nc\u00fcl\u00fcd\u00fcr. (Ana Britannica, 7 \/ 309-310) Castrend\u0259 oyanm\u0131\u015f milli \u015f\u00fcurun t\u0259siri alt\u0131nda dil v\u0259 folklor t\u0259dqiqatlar\u0131 var idi. (B\u00f6y\u00fck Larousse, 5\/2217) Fin mill\u0259t\u00e7isi Castren Turan\u00e7\u0131l\u0131q ideologiyas\u0131n\u0131 m\u00fcdafi\u0259 etdi v\u0259 Ural-Altay dill\u0259rinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259sin\u0259 \u00f6nc\u00fcl\u00fck etdi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/166304857_4076273909115670_1200660310130637074_n.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-33763\" width=\"1042\" height=\"615\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Sibird\u0259 uzun ill\u0259r t\u0259dqiqatlar apard\u0131qdan sonra, Castren Ural-Altay dill\u0259rinin m\u00fcqayis\u0259li \u00f6yr\u0259nilm\u0259sin\u0259 bir \u00e7ox m\u00fch\u00fcm t\u00f6hf\u0259l\u0259r verdi.<br><br>Onlar\u0131n \u0259n m\u00fch\u00fcm m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259n biri Fin dilinin bu dil ail\u0259sind\u0259 olmas\u0131d\u0131r. Bu inanc \u0259sas\u0131nda Finlandiyal\u0131lar Orta Asiyadan g\u0259ldikl\u0259rini, ki\u00e7ik v\u0259 t\u0259crid olunmu\u015f xalq olmad\u0131qlar\u0131 q\u0259na\u0259tin\u0259 g\u0259ldil\u0259r, \u00e7\u00fcnki onlar da macarlar, t\u00fcrkl\u0259r v\u0259 mo\u011follar kimi qruplar\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n b\u00f6y\u00fck bir c\u0259miyy\u0259tin t\u0259rkib hiss\u0259si idil\u0259r.<br><br>1849-cu ild\u0259 bu fikirl\u0259r, co\u015f\u011fulu bir milliyy\u0259t\u00e7i olan Castrend\u0259n sonra fin mill\u0259t\u00e7il\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edildi. Bel\u0259likl\u0259, Finlandiyada t\u0259dqiqatlar da s\u00fcr\u0259tl\u0259ndi. 1851-ci ild\u0259 Kastren Helsinki Universitetind\u0259 ilk Fin dili kafedras\u0131na m\u00fcdir t\u0259yin edildi. Bir il sonra is\u0259 rektor oldu. (Ana Britannica, 7 \/ 309-310)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Finlyandiyada Turan\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n yaranmas\u0131:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Bu h\u0259ft\u0259 sonra Macar Turan V\u0259qfi (www.magyar-turan.hu) &#171;B\u00f6y\u00fck Turan Qurultay\u0131n\u0131&#187; t\u0259\u015fkil etdi. &#171;Macarlar, hara, Turan hara!&#187; Burada b\u0259zi m\u0259lumatlar\u0131 yenid\u0259n xat\u0131rlatmaq laz\u0131m oldu\u011funu \u00f6yr\u0259ndim. Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri \u00f6z tarixl\u0259rini 18-ci \u0259srd\u0259n etibar\u0259n milli m\u0259d\u0259niyy\u0259t yaratmaq v\u0259 g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bir vasit\u0259 kimi yazm\u0131\u015flar. G\u00f6zl\u0259ri d\u00fc\u015f\u0259n torpaqlar\u0131n v\u0259 orada ya\u015fayan insanlarla ke\u00e7mi\u015f \u0259laq\u0259l\u0259rini s\u00fcbut etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn tarixd\u0259n bir vasit\u0259 kimi istifad\u0259 etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar.<br><br>1757-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq G\u00f6ttingen Universitetind\u0259 ciddi sur\u0259td\u0259 tarixi \u00f6yr\u0259nm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. 1769-cu ild\u0259 Fransada tarix v\u0259 etika kafedras\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131. (Arthur Marwick, Tarixi Nature, s. 36)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Tarix yazmaq (Historigrafi) tarixi bu \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 bir intizam kimi a\u015fkar edilmi\u015fdir. Tarixi yaz\u0131 v\u0259 mill\u0259t\u00e7ilik aras\u0131nda \u0259n s\u0131x \u0259laq\u0259l\u0259r ilk d\u0259f\u0259 bu \u00f6lk\u0259l\u0259rin tarixind\u0259 formala\u015fm\u0131\u015fd\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u018flyazmalar\u0131n t\u0259dqiqi qayna\u011f\u0131n dig\u0259r m\u0259nb\u0259y\u0259 nec\u0259 ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu v\u0259 dil\u00e7ilik sah\u0259sind\u0259 m\u00fck\u0259mm\u0259l n\u0259\u015frl\u0259rin ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xard\u0131. <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Tarix\u00e7il\u0259r dil, folklor v\u0259 etnik m\u0259nsubiyy\u0259t kimi m\u0259d\u0259ni \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin m\u00fch\u00fcm elementl\u0259rini geni\u015f istifad\u0259 etmi\u015fl\u0259r. B\u00fct\u00fcn bunlar tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rin d\u0259rc edilm\u0259sin\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xard\u0131. (History and Historiography, Encyclopaedia of the Social Sciences &#8212; (Tarix v\u0259 tarix\u015f\u00fcnasl\u0131q, Sosial elml\u0259rin ensiklopediyas\u0131) 5 \/ 7-8., Nyu-York, 1957, s. 377)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>1800-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 M\u0259rk\u0259zi v\u0259 \u015e\u0259rqi Avropada \u00fc\u00e7 mill\u0259t\u00e7i h\u0259r\u0259k\u0259ti g\u00f6r\u00fcr\u00fck. Bunlar Pangermanizm, Panslavizm v\u0259 Panturanizmdir. Prussiya ki\u00e7ik d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k Alman d\u00f6vl\u0259tini birl\u0259\u015fdirdi. Pangermanizm, Orta Avropada ki\u00e7ik d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u0259n almanlar\u0131n birliyini m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259n bir h\u0259r\u0259k\u0259t kimi ortaya \u00e7\u0131xd\u0131qda, bu birliyin t\u0259min edilm\u0259si \u00e7ox sayda Alman s\u00fclal\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin ortadan qald\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edirdi. (Hans Kohn, Encyclopaedia of the Social Sciences, (Hans Kohn, \u0130ctimai Elml\u0259r ensiklopediyas\u0131), c.2, s.57)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Alman imperiyas\u0131n\u0131n m\u0259qs\u0259di Qara d\u0259nizin sahill\u0259rin\u0259 uzanan b\u00f6y\u00fck bir imperiya yaratmaq idi. Alman maraqlar\u0131n\u0131 geni\u015fl\u0259ndirm\u0259k v\u0259 Alman m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259 h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259k m\u0259qs\u0259di da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. T\u0259bii ki, bu m\u0259qs\u0259d\u0259 zaman\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259 imperiyas\u0131na malik olan \u0130ngilt\u0259r\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 bir f\u0259aliyy\u0259t d\u0259 daxil idi. Pangermanizm, Rusiyaya v\u0259 Fransaya qar\u015f\u0131 bir m\u00fcdafi\u0259 h\u0259r\u0259kat\u0131, Aral\u0131q d\u0259nizind\u0259 v\u0259 Asiyadak\u0131 Britaniya v\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259 koloniyalar\u0131na qar\u015f\u0131 t\u0259cav\u00fczkar bir h\u0259r\u0259kat idi. (Roland G. Usher, Pan-Germenism, s. 11)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Alman tarixind\u0259ki tezisl\u0259r, Slavyanlar\u0131 qeyri-xristian, T\u00fcrkl\u0259ri is\u0259 Avropan\u0131n xaricind\u0259 g\u00f6r\u00fcrd\u00fc. Mill\u0259tl\u0259rin \u00f6z m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131n\u0131 t\u0259yin etm\u0259si \u0259sas\u0131nda, Avropan\u0131 \u00f6z irqin\u0259 aid oldu\u011funu iddia edirdi. Almaniya v\u0259 ruslar t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259st\u0259kl\u0259n\u0259n Avstriya-Macar\u0131stan imperiyas\u0131 hegemoniya m\u00fcbariz\u0259sin\u0259 ba\u015flad\u0131. Almaniyan\u0131n g\u00fccl\u00fc bir \u015f\u0259kild\u0259 ortaya \u00e7\u0131xmas\u0131 Ruslar\u0131 narahat edirdi. Yaln\u0131z m\u00fcst\u0259qil Slavyan d\u00f6vl\u0259ti formala\u015fd\u0131ran ruslar Avstriya-Macar\u0131stan v\u0259 Osmanl\u0131 torpaqlar\u0131n\u0131 Panslavizmin siyas\u0259ti il\u0259 par\u00e7alamaq \u00fc\u00e7\u00fcn strategiyalar haz\u0131rlam\u0131\u015fd\u0131lar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>H\u0259m almanlar, h\u0259m d\u0259 ruslar t\u0259l\u0259bl\u0259rini tarixi tezisl\u0259rl\u0259 \u0259sasland\u0131r\u0131rd\u0131lar. Lakin Avropada Turan m\u0259n\u015f\u0259li Fin-O\u011fur tayfalar\u0131 da var idi. Bu boylar, Bolqar, Litva, Eston, Fin, Latviya, Macar\u0131stan (Macar\u0131stan, Madyar) kimi yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131lar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Bu sah\u0259ni ara\u015fd\u0131ran kurslar yaln\u0131z Castrenin ara\u015fd\u0131rmalar\u0131na d\u0259st\u0259k ver\u0259n Finlandiya d\u00f6vl\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. (Great Larousse, 5\/2217) Finl\u0259rin ger\u00e7\u0259k v\u0259t\u0259nin\u0259 v\u0259 Turanla olan \u0259laq\u0259l\u0259rin\u0259 Castrenin fikirl\u0259ri h\u0259l\u0259 d\u0259 Finlandiya da geni\u015f sur\u0259td\u0259 q\u0259bul edilir. (Ana Britannica, 7 \/ 309-310) Linqvistik m\u0259lumatlara \u0259sas\u0259n be\u015f \u0259sas dil ail\u0259si vard\u0131r:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Bunlar Hind-Avropa, Ural-Altay, Sami, Bantu v\u0259 \u00c7in-Tibet dil ail\u0259l\u0259ri kimi t\u0259snif edilir (M\u0259h\u0259rr\u0259m Ergin, T\u00fcrk dilinin qrammatikas\u0131, s. 5-8). Altay dill\u0259rin t\u0259snifat\u0131 Castren\u0259 aiddir (Hasan Eren, T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck Elml\u0259ri L\u00fc\u011f\u0259t, 1.T\u00fcrk T\u00fcrkologlar\u0131, s.126-130) C.C.J. Bunsen bir dil ail\u0259si m\u0259nas\u0131nda Turan ad\u0131ndan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k bu x\u0259ttd\u0259n k\u0259nara \u00e7\u0131xd\u0131 v\u0259 Turan\u0131 bir mill\u0259t kateqoriyas\u0131n\u0131n ad\u0131 olan bir yolla getdi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/X6m7gk.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-33764\" width=\"1042\" height=\"1250\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong><br>H\u0259m\u00e7inin qeyd edilir ki, Turan termini 1847-ci ild\u0259 ilk d\u0259f\u0259 Bunsen t\u0259r\u0259find\u0259n, ari v\u0259 sami olmayan xalqlar\u0131 t\u0259svir etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edilmi\u015fdir (Turani Nepek, Uj Idok &#171;Lexikona, c.12, s. 5934).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Bunsenin ortaya qoydu\u011fu bu n\u0259z\u0259riyy\u0259, alman dilind\u0259 t\u0259hsil alan \u0130ngilis dil\u00e7i Fredrix Maks M\u00fcller il\u0259 m\u0259\u015fhurla\u015fd\u0131. (F. Max M\u00fcller, The Science of Language (Dilin Elmi), Cilt 1, s.33)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Slavyanlar v\u0259 germanlar t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259hv edilm\u0259si d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f macarlar aras\u0131nda da Turan m\u0259n\u015f\u0259li mill\u0259t\u00e7i ideyalar yay\u0131lma\u011fa ba\u015flad\u0131 (Charles W. HOST, &#171;The Turks and Soviet Central Asia&#187; The Middle East Journal, 1958, c. 12, Nu.3, s.263).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Turan s\u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u0259n\u015f\u0259yi bar\u0259d\u0259 Avestada, \u0130ran\u0131n \u0259fsan\u0259sind\u0259 m\u0259lumatlar var. (Maria Antonina Czaplicka, The Turks of Central Asia in History and the Present Day, s. 18-19; Vlademir Minorsky, The Encyclopaedia of Islam, c. 4, s. 878-879).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>\u0130randak\u0131 m\u00fcharib\u0259ni Firdovsi \u00f6z \u0259s\u0259rind\u0259 Turan h\u00f6kmdar\u0131 \u018ffrasiyabla (Alp Er Tunqa) apar\u0131lan \u0130ran sava\u015flar\u0131 kimi t\u0259qdim edir. Turan s\u00f6z\u00fc &#171;Kutadgu Bilig&#187; d\u0259 d\u0259 qeyd olunur. Divan\u00fc L\u00fcgat it-T\u00fcrkd\u0259 bu q\u0259hr\u0259man\u0131n (Alp Er Tunga) \u00f6l\u00fcm\u00fc il\u0259 \u0259laq\u0259dar s\u00f6yl\u0259nil\u0259n sa\u011fu (a\u011fu) il\u0259 an\u0131l\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>\u0130bn-i Rust v\u0259 Qardizi \u00fcz\u0259rind\u0259n g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259 g\u0259l\u0259 bil\u0259n, \u0259sli itirilmi\u015f olan Buxaral\u0131 Ceyhaninin m\u00fc\u015fahid\u0259l\u0259rind\u0259 Macarlar T\u00fcrkl\u0259rin bir qolu olaraq g\u00f6st\u0259rilm\u0259kd\u0259dir (Laszlo Gyula, The Magyars, s.193-196; C. A. MacArtney, The Magyars in the Ninth Century, s. 206-209; Ramazan \u015ee\u015fen, \u0130slam Co\u011frafyac\u0131lar\u0131na G\u00f6re T\u00fcrkl\u0259r v\u0259 T\u00fcrk \u00d6lk\u0259l\u0259ri, s. 132).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Laroussed\u0259ki m\u0259lumatlara g\u00f6r\u0259, IX \u0259srd\u0259 \u015e\u0259rqd\u0259n g\u0259l\u0259n Macarlar (Fin-O\u011fur) m\u0259n\u015f\u0259li tayfa pe\u00e7eneql\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n Karpatlar\u0131 a\u015fmaq m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 burax\u0131lm\u0131\u015fd\u0131lar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Macarlar t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259\u015fkil edil\u0259n reydl\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 Arpad milli s\u00fclal\u0259ni qurdu. Arpad n\u0259slind\u0259n olan Geza, b\u00fct\u00fcn q\u0259bil\u0259l\u0259r\u0259 suverenliyini q\u0259bul etdirdi (B\u00f6y\u00fck Larousse, 15\/7612).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Ana Britanika Ensiklopediyas\u0131nda is\u0259 Macarlar\u0131n Roma \u0130mparatoruna k\u00f6m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7a\u011f\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 yazmaqdad\u0131r; &#171;Roma German \u0130mperatoru Arnulf 892-ci ild\u0259 bir Fin Uqor xalq\u0131 olan macarlar\u0131 k\u00f6m\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131&#187;. \u018fn g\u00fccl\u00fc q\u0259bil\u0259nin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 olaraq lider se\u00e7il\u0259n Arpad, 896-c\u0131 ild\u0259 yeddi Macar q\u0259bil\u0259sinin ba\u015f\u0131nda Dunay H\u00f6vz\u0259sinin orta hiss\u0259sin\u0259 hakim oldu. Arpad\u0131n n\u0259v\u0259l\u0259rind\u0259n olan Geza 975-ci ild\u0259 xristianl\u0131\u011f\u0131 q\u0259bul etdi (Ana Britannica, 21\/212).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>1000-ci ild\u0259 Papa t\u0259r\u0259find\u0259n Saint Istvana g\u00f6nd\u0259ril\u0259n tac il\u0259 daha sonra Bizans \u0130mperatorunun g\u00f6nd\u0259rdiyi tac\u0131 \u0259lav\u0259 olunmas\u0131yla meydana g\u0259lmi\u015f olan Macarlar\u0131n M\u00fcq\u0259dd\u0259s tac\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 Bizans t\u0259r\u0259find\u0259n 1071-ci ild\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n qisimd\u0259 &#171;T\u00fcrkl\u0259rin pad\u015fah\u0131 Gezaya&#187; ifad\u0259si qeyd eilmi\u015fdir (G\u00fcula, m\u0259s., 210).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Bizans imperatoru VIII Constantine Porphyrogenitus 948-952-ci ill\u0259r aras\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 Macarlardan T\u00fcrk, \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n T\u00fcrkiy\u0259 olaraq s\u00f6z etmi\u015fdir. \u018fs\u0259rd\u0259 &#171;Arpad, T\u00fcrkl\u0259rin b\u00f6y\u00fck \u015fahzad\u0259si&#187; ifad\u0259si yer alm\u0131\u015fd\u0131r (Geni\u015f m\u0259lumat \u00fc\u00e7\u00fcn bknz: Constantine Porphyrogenitus, De Administrando Imperio, ed. Gy. Moravcsik, trans. RJH Jenkins, rev. Ed., Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies, Washington 1967). <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Macar\u0131stan \u0259fsan\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 XIII \u0259srin ba\u015f\u0131ndan etibar\u0259n, Hun-Macar\u0131stan birliyi ifad\u0259si i\u015fl\u0259dilm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>&#171;Hunor &#8212; Magor&#187; ad\u0131 veril\u0259n \u0259fsan\u0259d\u0259 Hunlar\u0131n v\u0259 Macarlar\u0131n Hunor v\u0259 Magor adl\u0131 iki qarda\u015fdan g\u0259ldikl\u0259ri hekay\u0259 edilm\u0259kd\u0259dir. Simon Kezainin 1283-c\u00fc il \u0259traflar\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 t\u0259xmin edil\u0259n Gesta Hungarorium, XI \u0259srin sonu, XII \u0259srin ba\u015flar\u0131nda yaz\u0131lan Anonymusun Gesta Hungarium v\u0259 XIV \u0259srd\u0259ki Mark Kaltinin Chronicon Pictu vindobonense adl\u0131 \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259, bu \u0259fsan\u0259y\u0259 macarlar\u0131n m\u0259n\u015f\u0259yini a\u00e7\u0131qlamaq \u00fczr\u0259 yer verilmi\u015fdir (G\u00fcula, s.177-190).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Turan s\u00f6z\u00fc ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 Macarlar t\u0259r\u0259find\u0259n istifad\u0259 edilmi\u015fdir. Minorskiy, 1839-cu il tarixind\u0259 Turan termininin &#171;B\u00f6y\u00fck T\u00fcrk Yurdu&#187; m\u0259nas\u0131nda macarlar t\u0259r\u0259find\u0259n istifad\u0259 edildiyini bildirir (Minorsky, a.g.e., s. 880-881).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Macarlar v\u0259 Finl\u0259rin Osmanl\u0131 D\u00f6vl\u0259tind\u0259 ya\u015fayan T\u00fcrkl\u0259r v\u0259 Rusiyadak\u0131 t\u00fcrkl\u0259rl\u0259 irqi ba\u011f\u0131 vard\u0131r. Bu q\u00f6vml\u0259rin dezavantaj\u0131 art\u0131q bu dill\u0259ri dan\u0131\u015fan qarda\u015flar\u0131n bir-birl\u0259rini anlaya bilm\u0259y\u0259c\u0259k v\u0259ziyy\u0259td\u0259 olmas\u0131 yeni v\u0259 ortaq bir dil inki\u015faf etdirilm\u0259si z\u0259ruriliyidir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Turan h\u0259r\u0259kat\u0131 Avropan\u0131n dig\u0259r b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 ya\u015fayan Turan m\u0259n\u015f\u0259li Finlandiya v\u0259 Macar\u0131stan vasit\u0259sil\u0259 yay\u0131lma\u011fa ba\u015flad\u0131. Pol\u015fa, Sloveniya v\u0259 Litva kimi \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 Turan\u00e7\u0131l\u0131q ax\u0131nlar\u0131 geni\u015fl\u0259nm\u0259kd\u0259dir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Macarlar 1870-ci ild\u0259 Turan\u00e7\u0131l\u0131q t\u0259dqiqat\u0131n\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Budape\u015ft Universitetind\u0259 bir T\u00fcrkologiya kafedras\u0131 qurdular.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>1910-ci ild\u0259 siyas\u0259t\u00e7i v\u0259 tarix\u00e7i Kont Pal Teleki \u00f6nd\u0259rliyind\u0259 Budape\u015ftd\u0259 Turan C\u0259miyy\u0259ti (Turani Tarsasag) quruldu. Bir \u00e7ox m\u0259\u015fhur ictimai \u015f\u0259xsiyy\u0259ti, elm adamlar\u0131n\u0131 v\u0259 ulus\u00e7u \u015fairl\u0259ri \u0259hat\u0259 ed\u0259n c\u0259miyy\u0259tin m\u0259qs\u0259di &#171;Avropadan Asiyaya, Devenyden Tokioya q\u0259d\u0259r Turan\u0131 axtarmaq&#187;, &#171;qarda\u015f xalqlar aras\u0131nda birliyi t\u0259min etm\u0259k v\u0259 Turanc\u0131 birlik \u015f\u00fcurunu yaymaq&#187; idi. (Tar\u0131k Demirkan, Macar Turan\u00e7\u0131lar, s. 27-28) &#171;Turan\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n, y\u0259ni Macar olman\u0131n birinci tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131 (&#8230;) Turan \u00f6lk\u0259sini \u00f6yr\u0259nm\u0259k v\u0259 bunu yaymaq&#187; idi. (Demirkan, a.g.e., s. 27-28) Macar Turan C\u0259miyy\u0259tinin 1913-c\u00fc ild\u0259 etibar\u0259n Turan adl\u0131 bir jurnal\u0131 n\u0259\u015fr edilir. 1920-ci ild\u0259 doqquz Turan\u00e7\u0131 c\u0259miyy\u0259t v\u0259 birliyin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Macar\u0131stan Turan Federasiyas\u0131 (Magyarorszag Turan\u0131 Sz\u00f6vetseg) quruldu.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>1941-ci ild\u0259 Macar\u0131standa Turan\u00e7\u0131lar hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldi v\u0259 Pal Teleki Ba\u015f nazir olmu\u015fdu. \u0130kinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 Macar\u0131stan\u0131n istehsal etdiyi tank\u0131n ad\u0131 da Turan idi. (Daha \u00e7ox m\u0259lumat \u00fc\u00e7\u00fcn; Nizam \u00d6nen, Turanc\u0131 Hareketler-Macar\u0131stan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 (1910-1944), A.\u00dc.S.B.E. Doktora Tezi, Ankara 2003) <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>M\u0259nb\u0259:<\/strong> <strong>\u0130lhami Yang\u0131n, \u0130htilal T\u00fcccarlar\u0131, Neden Kitap, \u0130stanbul 2008.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>M\u0259nb\u0259: \u0130lhami Yang\u0131n, \u0130htilal T\u00fcccarlar\u0131, Neden Kitap, \u0130stanbul 2008.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Professor Mathias Aleksander Castren (1813-1852) Turan\u00e7\u0131l\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n qurucusu v\u0259 \u00f6nc\u00fcl\u00fcd\u00fcr. (Ana Britannica, 7 \/ 309-310) Castrend\u0259 oyanm\u0131\u015f milli \u015f\u00fcurun t\u0259siri alt\u0131nda dil v\u0259 folklor<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":33766,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-33762","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/33762","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=33762"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/33762\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":33815,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/33762\/revisions\/33815"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/33766"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=33762"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=33762"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=33762"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}