{"id":3404,"date":"2020-03-31T02:29:54","date_gmt":"2020-03-30T22:29:54","guid":{"rendered":"http:\/\/fedai.az\/?p=3404"},"modified":"2020-03-31T02:47:09","modified_gmt":"2020-03-30T22:47:09","slug":"%c9%99fsan%c9%99vi-turan-xaqani-alp-%c9%99r-tonqa-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=3404","title":{"rendered":"\u018fFSAN\u018fV\u0130 TURAN XAQANI ALP \u018fR TONQA"},"content":{"rendered":"\n<p> <strong>Dr. V. Abdurehman<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>(<strong>\u018fvv\u0259li:<\/strong> http:\/\/fedai.az\/?p=3325<strong> <\/strong>)<\/p>\n\n\n\n<p>Yuxar\u0131da g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, Qa\u015f\u011farl\u0131 Mahmud deyir ki, b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n h\u00f6kmdar\u0131 \u018ffrasiyab\u0131n n\u0259slind\u0259ndirl\u0259r. \u00dcst\u0259lik, ba\u015fda Qaraxanl\u0131lar olmaqla Qo\u00e7u (\u0130dikut) Uy\u011fur D\u00f6vl\u0259ti v\u0259 S\u0259lcuqlular\u0131n h\u00f6kmdarlar\u0131n\u0131n \u00f6zl\u0259rini \u018ffrasiyab n\u0259slind\u0259n oldu\u011funu iddia etm\u0259l\u0259ri yerli v\u0259 \u0259cn\u0259bi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259ki m\u0259lumatlardan da ayd\u0131n olur.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130ndi m\u00f6vzuyla \u0259laq\u0259dar yerli v\u0259 \u0259cn\u0259bi m\u0259nb\u0259l\u0259rin verdiyi m\u0259lumatlar\u0131n i\u015f\u0131\u011f\u0131nda Qaraxanl\u0131lar, Qo\u00e7u (\u0130dikut) Uy\u011fur D\u00f6vl\u0259ti v\u0259 S\u0259lcuqlular\u0131n h\u00f6kmdar ail\u0259siniyl\u0259 m\u0259n\u015f\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rini i\u015f\u0131qland\u0131rmaq m\u0259qs\u0259diyl\u0259 tarixd\u0259ki \u0259fsan\u0259vi Turan padi\u015fah\u0131 Alp \u018fr Tonga, tarix\u00e7il\u0259rin iddia etdiyi kimi m\u00fc\u0259yy\u0259n bir T\u00fcrk q\u0259bil\u0259sinin v\u0259 ya d\u00f6vl\u0259tinin h\u00f6kmdar\u0131 deyil, b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk xalq\u0131n\u0131n \u00fcmumi q\u0259hr\u0259manl\u0131q simvolu hal\u0131na g\u0259ldiyini izah etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131ram.<br>Bilindiyi kimi Qaraxanl\u0131lar \u00f6zl\u0259rin\u0259, \u0259fsan\u0259vi Turan Pad\u015fah\u0131 \u018ffrasiyaba nisb\u0259tl\u0259 &#171;Ali-i \u018ffrasiyab&#187; dey\u0259 ad vermi\u015fdil\u0259r. Lakin, \u018ffrasiyab ad\u0131 T\u00fcrk ad\u0131 deyildir. Bartoldun fikrinc\u0259, Qarahanl\u0131lar\u0131n bu ad\u0131 i\u015fl\u0259tm\u0259si, \u0130ran t\u0259siri il\u0259 ba\u015f tutmu\u015fdu. Halbuki, Qa\u015f\u011farl\u0131 Mahmudun \u0259s\u0259rind\u0259 ad\u0131 ke\u00e7\u0259n T\u00fcrkc\u0259 mahn\u0131lardan \u018ffr\u00e2siyab\u0131n, yuxar\u0131da qeyd edildiyi kimi T\u00fcrkl\u0259rin m\u0259\u015fhur q\u0259hr\u0259man\u0131 Alp \u018fr Tonqa oldu\u011fu ayd\u0131n olmaqdad\u0131r. \u0130ranl\u0131lar\u0131n \u018ffrasiyab haqq\u0131nda dedikl\u0259ri bu g\u00fcnk\u00fc \u015e\u0259rqi T\u00fcrkistan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif b\u00f6lg\u0259l\u0259rin\u0259 aiddir. Qa\u015f\u011farl\u0131 Mahmudun s\u00f6zl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, \u0259sas \u018ffratsiyab \u015f\u0259h\u0259ri Qa\u015fqar \u015f\u0259h\u0259ridir. Bu g\u00fcnk\u00fc \u015e\u0259rq T\u00fcrkistandak\u0131 Maralba\u015f\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n ibar\u0259t olan k\u00f6hn\u0259 Bar\u00e7uk \u015f\u0259h\u0259rinin qurulu\u015fu da \u018ffrasiyaba aid edilirdi. \u018ffrasiyab o \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 \u0130ran\u0131n Buht N\u0259srinin o\u011flu Betzeni h\u0259bs etmi\u015fdi. Yen\u0259 Bartholda g\u00f6r\u0259, &#171;Firdovsi v\u0259 onun qabaqc\u0131l\u0131 olan Samanil\u0259rin d\u00f6vr\u00fc ir\u0259li g\u0259l\u0259nl\u0259rind\u0259n Dakiki \u00f6zl\u0259rinin \u0259fsan\u0259vi Turanl\u0131lar haqq\u0131ndak\u0131 \u0259fsan\u0259l\u0259rin\u0259 m\u00fcasir T\u00fcrkl\u0259rin h\u0259yat\u0131ndak\u0131 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri qatm\u0131\u015fd\u0131lar v\u0259 bu da t\u0259biidir&#187; [16. V. Barthold. a.g.e. s.l 17.].<\/p>\n\n\n\n<p>Ka\u015f\u011farl\u0131 Mahmudun, \u018ffrasiyab il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq verdiyi m\u0259lumatlar, bu m\u00f6vzunu i\u015f\u0131qland\u0131rmaq bax\u0131m\u0131ndan \u00e7ox b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r: &#171;Barsqan, \u018ffrasiyab\u0131n o\u011flunun ad\u0131d\u0131r. Barsqan \u015f\u0259h\u0259ri onun t\u0259r\u0259find\u0259n tikilmi\u015fdir. Bu \u015f\u0259h\u0259r, Mahmudun atas\u0131n\u0131nd\u0131r. B\u0259zil\u0259ri deyirl\u0259r: &#171;Uy\u011fur Xaqan\u0131n\u0131n Barsqan ad\u0131nda bir ilx\u0131\u00e7\u0131s\u0131 var idi. Havas\u0131 g\u00f6z\u0259l oldu\u011funa g\u00f6r\u0259, burada at yeti\u015fdirirdi. Sonra Barsgan ad\u0131 buraya ad olaraq verilmi\u015f.&#187;[17. Ka\u015fgarl\u0131 Mahmud, a.g.e. C.III, s. 417-418.]. Buradan Qaraxanl\u0131lar\u0131n h\u00f6kmdar ail\u0259si il\u0259 Ko\u00e7udak\u0131 Uy\u011fur h\u00f6kmdar ail\u0259sinin eyni k\u00f6kd\u0259n oldu\u011fu a\u00e7\u0131qca g\u00f6r\u00fclm\u0259kd\u0259dir. Qo\u00e7u (\u0130dikut) Uy\u011fur D\u00f6vl\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ya\u015fayan m\u0259\u015fhur \u015fair Ki-Ki Kursa \u0130\u00e7ku (Buddist Uy\u011fur \u015fairi) t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259l\u0259m\u0259 alman v\u0259 1334-c\u00fc ild\u0259 tikilmi\u015f olan &#171;Qo\u00e7u (\u0130dikut) Uy\u011fur Xaqanl\u0131\u011f\u0131 T\u00f6hpe Abid\u0259si&#187;nd\u0259ki (Bu kitab\u0259 h\u0259l\u0259 d\u0259 \u00c7inin Qan-su \u0259yal\u0259tin\u0259 ba\u011fl\u0131 Wu-wei Rayonu muzeyind\u0259 saxlan\u0131l\u0131r) m\u0259lumatlara g\u00f6r\u0259, d\u00f6vl\u0259tin qurucusu B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan olub. O da, Fars efsan\u0259l\u0259rind\u0259ki \u018ffrasiyab\u0131n \u00f6z\u00fc idi. [18. Abi Takio, Hsi Hui-ku K\u0131\u0131o shih te yan-chiu (Bat\u0131 Uygur Devleti\u2019nin Tarihi \u00dczerine incelemeler), Urum\u00e7i, 1985. s.275-295]. Mo\u011follar v\u0259 Elxanil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 yeti\u015fmi\u015f olan v\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259 olan Fars tarix\u00e7isi Cuveyni d\u0259 \u0259s\u0259rind\u0259 Uygurlardan b\u0259hs ed\u0259rk\u0259n onlar\u0131n Karakurum Da\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131xan, Orhun \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259 ya\u015fayan iki Uy\u011fur q\u00f6vm\u00fcn\u00fcn s\u0131xl\u0131q olunca dig\u0259r q\u00f6vml\u0259r kimi \u00f6z aralar\u0131ndan bir idar\u0259\u00e7i se\u00e7\u0259r\u0259k onun arxas\u0131ndan Qo\u00e7u (\u0130dikut) Uy\u011fur d\u00f6vl\u0259tinin qurucusu Buku Han ortaya \u00e7\u0131xana q\u0259d\u0259r be\u015f y\u00fcz il xalq\u0131 idar\u0259 etdiyini, xalq\u0131n inanc\u0131na g\u00f6r\u0259 Buku xan\u0131n \u018ffrasiyab\u0131n \u00f6z\u00fc oldu\u011funu qeyd edir [19. A.M. C\u00fcveyn\u00ee, Tarih-i Cihang\u00fc\u015fa (\u00c7ev: M\u00fcrsel \u00d6zt\u00fcrk) Ankara. 1998, s. 102]. Bu m\u0259lumatlardan Qo\u00e7u (\u0130dikut) Buddist Uy\u011fur h\u00f6kmdarlar\u0131n\u0131n eynil\u0259 Qaraxanl\u0131lar h\u00f6kmdarlar\u0131 kimi \u018ffrasiyab n\u0259slind\u0259n oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131x\u0131r.<br><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"http:\/\/fedai.az\/arxiv\/www.fedai.az\/www.fedai.az\/resimyukle.xyz\/d\/V2L1y9.png\" alt=\"\u018fFSAN\u018fV\u0130 TURAN XAQANI ALP \u018fR TONQA\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>M\u0259sudi \u0130slam co\u011frafiyas\u0131ndan olan VII \u0259srin k\u00f6k\u00fc \u018ffrasiyab n\u0259slind\u0259n t\u00fcrk h\u00f6kmdar\u0131d\u0131r [20. F. K\u00f6pr\u00fcl\u00fc, T\u00fcrk Edebiyat Tarihi, \u0130stanbul. 198 I, s. 47]. Qaraxanl\u0131larla Qo\u00e7u (\u0130dikut) Uy\u011furlar\u0131n\u0131n h\u00f6kmdar ail\u0259l\u0259rind\u0259 ortaq olaraq g\u00f6rd\u00fcy\u00fcm\u00fcz \u018ffrasiyab haqq\u0131ndak\u0131 r\u0259vay\u0259tl\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq Yapon t\u00fcrkoloqlar\u0131ndan Abi Takio, M\u0259sudinin; &#171;Deyil\u0259nl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 Qarluqlar\u0131n b\u00f6y\u00fckl\u0259ri, \u00f6zl\u0259rinin b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk q\u0259bil\u0259l\u0259rin\u0259 h\u00f6kmdarl\u0131q ed\u0259n xaqanlar\u0131n n\u0259slind\u0259n g\u0259ldikl\u0259rini iddia edirl\u0259rmi\u015f. H\u00f6kmdar \u0259traf\u0131ndan olan bu xaqanlar\u0131n i\u00e7ind\u0259 \u018ffrasiyab il\u0259 Q\u0259rb G\u00f6k T\u00fcrkl\u0259rin h\u00f6kmdar soyu olan Chanehl\u0259r (F. Grenard burada ke\u00e7\u0259n Chanehl\u0259rin Q\u0259rb G\u00f6k T\u00fcrkl\u0259rin h\u00f6kmdar soyu olan A\u015finalar oldu\u011funu iddia edib) tap\u0131l\u0131rm\u0131\u015f &#171;dem\u0259kd\u0259 oldu\u011funu, O. Pritsak\u0131n da bu fikirl\u0259rd\u0259n yola \u00e7\u0131xaraq Islam co\u011frafya\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 ad\u0131 ke\u00e7\u0259n, &#171;Ch\u00e2neh,&#187; &#171;Chinga,&#187; &#171;Zinga&#187; &#171;S\u0131nqa &#171;v\u0259&#187; China &#171;s\u00f6zl\u0259rinin ham\u0131s\u0131n\u0131n &#171;B\u00f6ri&#187; (Qurd) m\u0259nas\u0131n\u0131 verdiyini, bu s\u0259b\u0259bd\u0259n Qarluqlar t\u0259r\u0259find\u0259n qurulan Qaraxanl\u0131 D\u00f6vl\u0259ti h\u00f6kmdarlar\u0131n\u0131n \u018ffrasiyab n\u0259slind\u0259n g\u0259ldiyind\u0259 israr etm\u0259kd\u0259 oldu\u011funu [21. Abi Takio. a.g.e. s. 296.] ortaya qoyduqdan sonra bu q\u0259na\u0259t\u0259 \u00e7atmaqdad\u0131r: &#171;Burada M\u0259sudinin verdiyi m\u0259lumatlara bax\u0131ld\u0131qda, o zaman, Pritsak\u0131n iddias\u0131n\u0131n m\u00fcmk\u00fcn ola bil\u0259c\u0259yi ayd\u0131n ola bil\u0259r. Ancaq Qarluqlar\u0131n Q\u0259rb G\u00f6k T\u00fcrkl\u0259rind\u0259n v\u0259 yaxud T\u00fcrgi\u015f \u0259lind\u0259n bu torpaqlar\u0131n hakimiyy\u0259tini ald\u0131qlar\u0131nda (766-c\u0131 il) orada ya\u015fayan xalqlar\u0131n \u0259cdadlar\u0131 haqq\u0131nda r\u0259vay\u0259tl\u0259rin\u0259 d\u0259 sahib \u00e7\u0131xm\u0131\u015f ola bil\u0259c\u0259yi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259k olar. Qarluqlann v\u0259 b\u0259zi T\u00fcrk q\u0259bil\u0259l\u0259rinin Tibetlil\u0259rl\u0259 i\u015f birliyi ed\u0259r\u0259k ba\u011fl\u0131 olduqlar\u0131 Orhundak\u0131 Uy\u011fur Xaqanl\u0131\u011f\u0131na \u00fcsyan ed\u0259nd\u0259, o d\u00f6vr\u0259 aid yaz\u0131larda ayd\u0131n oldu\u011fu kimi, Uy\u011fur Xaqanl\u0131\u011f\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n hakimiyy\u0259t alt\u0131na al\u0131naraq t\u0259krar Doqquz O\u011fuz \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fc t\u0259min edildiyind\u0259, onlar\u0131n da (Doqquz O\u011fuzlar \/ Uy\u011furlar) eynil\u0259 Q\u0259rb G\u00f6kt\u00fcrkl\u0259ri v\u0259 ya Qarluqlar kimi, buradak\u0131 yerli T\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n \u0259cdadlar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar r\u0259vay\u0259t\u0259, y\u0259ni \u018ffrasiyab r\u0259vay\u0259tin\u0259 sahib \u00e7\u0131xmalar\u0131 \u00e7ox t\u0259biidir. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n Balasagunla Qa\u015fqar\u0131 m\u0259rk\u0259z ed\u0259n Qaraxanl\u0131lar h\u00f6kmdar ail\u0259si il\u0259 Be\u015fbal\u0131k v\u0259 Qo\u00e7u (Turfan) m\u0259rk\u0259z ed\u0259n Qo\u00e7u (idikut) Uy\u011fur D\u00f6vl\u0259tinin h\u00f6kmdar ail\u0259sinin eyni \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6z m\u0259n\u015f\u0259yini \u018ffrasiyaba ba\u011flamas\u0131 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Ancaq, Qarluqlar\u0131 Qaraxanl\u0131lar d\u00f6vl\u0259tinin qurucusu olaraq g\u00f6st\u0259rib, onlar\u0131 \u018ffrasiyab n\u0259sliyl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirm\u0259k, bir \u00e7ox elm adam\u0131n\u0131n q\u0259bul etm\u0259diyi v\u0259 elmi olmayan bir yana\u015fmad\u0131r [22. Yuxar\u0131daki \u0259s\u0259r. G\u00f6st\u0259ril\u0259n yer].<br><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"http:\/\/fedai.az\/arxiv\/www.fedai.az\/www.fedai.az\/resimyukle.xyz\/d\/4c838b.png\" alt=\"\u018fFSAN\u018fV\u0130 TURAN XAQANI ALP \u018fR TONQA\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Z.V. Togan, Alp \u018fr Tongan\u0131n izl\u0259rini x\u00fcsusil\u0259 miladdan \u0259vv\u0259lki min ild\u0259 axtarmaq il\u0259 b\u0259rab\u0259r onun dastan\u0131n\u0131n miladi s\u0131ralar\u0131nda m\u0259\u015fhur olmas\u0131 ehtimal\u0131n\u0131 d\u0259 m\u00fcmk\u00fcn say\u0131rd\u0131 [23. Z.V. Togan, Umumi T\u00fcrk Tarihine Giri\u015f, \u0130stanbul. 1981 s. 68.]. Bunun s\u0259b\u0259bi, Alp \u018fr Tonqa haqq\u0131ndak\u0131 r\u0259vay\u0259tl\u0259rd\u0259, Buddizm t\u0259sirl\u0259rinin d\u0259 tap\u0131lmas\u0131 izl\u0259ri idi. Buddizm T\u00fcrkistanda e.\u0259. II-III \u0259srl\u0259rd\u0259, y\u0259ni B\u00f6y\u00fck Hun d\u00f6vl\u0259ti zaman\u0131 yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bu m\u00fcbahis\u0259li m\u0259s\u0259l\u0259dir. M\u0259d\u0259niyy\u0259t v\u0259 inc\u0259s\u0259n\u0259t tarixi buddist m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin Ku\u015fan v\u0259 \u00c7ind\u0259n t\u00fcrkl\u0259r\u0259 g\u0259ldiyini g\u00f6st\u0259rir. M\u00f6vzu il\u0259 \u0259laq\u0259dar aspektd\u0259n baxsaq, Tonga onqonu v\u0259 \u00fcnvan\u0131n\u0131n, t\u0259dric\u0259n, Buddizm t\u0259sirl\u0259ri il\u0259, Burxan onqonu olan Arslan \u015f\u0259klin\u0259 girm\u0259si, Buxara vilay\u0259tind\u0259 nisb\u0259t\u0259n erk\u0259n yer alm\u0131\u015fd\u0131r. G\u00f6kt\u00fcrk soyuna m\u0259nsub ilk buxara h\u00f6kmdar\u0131 T\u00fcrk Xaqan\u0131 Kara \u00c7orun o\u011flu &#171;\u0130l-Arslan&#187; \u00fcnvan\u0131 da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. VI \u0259srd\u0259 Taspar Ka\u011fan\u0131n da Buddizmi m\u0259nims\u0259y\u0259r\u0259k Arslan \u00fcnvan\u0131n\u0131 da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 ir\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u0259kd\u0259dir [25. Abd\u00fclkadir \u0130nan, Tarihte ve Bug\u00fcn. \u015eamanizm, Ankara. 1995 s. 2.]<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eirl\u0259r v\u0259 ya p\u0259l\u0259ng d\u0259ril\u0259rind\u0259 geyimli \u015f\u0259xsl\u0259rin t\u0259sviri IX-XIV \u0259srl\u0259r aras\u0131nda T\u00fcrk Buddizminin m\u0259rk\u0259zi olan Qo\u00e7u (\u0130dikut) Uy\u011fur D\u00f6vl\u0259ti \u0259traf\u0131nda da g\u00f6r\u00fcr\u00fck. Turfanda olan Qo\u00e7u (\u0130dikut) Uy\u011fur d\u00f6vl\u0259tin\u0259 aid Tonga v\u0259 ya Arslan geyimi geymi\u015f t\u0259svirl\u0259rd\u0259n biri portret mahiyy\u0259tind\u0259, ikincisinin alp qiyaf\u0259li oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr\u00fck. Ayr\u0131ca, 1913-1914-ci ill\u0259rd\u0259 Turfanda olan Qo\u00e7u (\u0130dikut) Uy\u011fur D\u00f6vl\u0259ti d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid K\u00f6hn\u0259 Volof \u00c7a\u015ftan\u0131 \u0130lig Beg (Bu \u0259s\u0259r indi Berlin Muzeyind\u0259 m\u00fchafiz\u0259 edilm\u0259kd\u0259dir) adl\u0131 \u0259s\u0259rd\u0259: &#171;Tongalar B\u0259yi kimi yay g\u0259rib, b\u00fct\u00fcn d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259ri &#8230; (m\u0259\u011flub etdi) &#8230; Bu adam\u0131 nec\u0259 m\u0259\u011flub ed\u0259 bil\u0259rsiniz? M\u0259n, yaln\u0131z yer \u00fcz\u00fcn\u0259 hakim, \u00e7ox c\u0259sur, m\u0259lumatl\u0131, \u00c7a\u015ftan\u0131 \u0130lig B\u0259y\u0259m &#171;[26. Emel Esin. \u201cTonga Alp-Er\u201d Atat\u00fcrk \u00dcniversitesi Edebiyat Fak\u00fcltesi Ara\u015ft\u0131rma Dergisi (Erzurum) 1985. S.13, s. 146.] c\u00fcml\u0259sin\u0259 rast g\u0259linir. Buradan ayd\u0131n olur ki, &#171;Tonqa&#187; s\u00f6z\u00fc Qo\u00e7u (\u0130dikut) Uy\u011fur h\u00f6kmdarlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259hr\u0259manl\u0131q sif\u0259ti olaraq m\u0259\u015fhur bir \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 edilmi\u015fdir. \u0130lk m\u00fcs\u0259lman-t\u00fcrk Ka\u011fan\u0131 sif\u0259tini da\u015f\u0131yan Satuk Bu\u011fra Qaraxan b\u00f6y\u00fck o\u011flunun ad\u0131 Tonga \u0130lig [27. Abd\u00fclkeyum Hoca, Dursun Ey\u00fcp. \u0130srafil Yusuf, Eski Uygur Yazma Yadigarl\u0131klar\u0131ndan Se\u00e7meler (Uygur T\u00fcrk\u00e7e) Urum\u00e7i. 1984 s. 213-222.] (Musa) oldu\u011funa v\u0259 buna b\u0259nz\u0259r bir \u00e7ox n\u00fcmun\u0259y\u0259 bax\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda soyda\u015f olan iki d\u00f6vl\u0259tin h\u00f6kmdarlar\u0131n\u0131n eyni soydan oldu\u011funa \u015f\u00fcbh\u0259 qalmaz. \u0130slam qaynaqlar\u0131, Qaraxanl\u0131lar, Qo\u00e7u (\u0130dikut) Uy\u011fur D\u00f6vl\u0259tinin v\u0259 S\u0259lcuqlu xan\u0259danlar\u0131n\u0131n \u018ffrasiyaba m\u0259nsub olduqlar\u0131n\u0131 ifad\u0259 ed\u0259rk\u0259n bu m\u00fcnasib\u0259tl\u0259, onu tarixi v\u0259 milli \u0259n\u0259n\u0259y\u0259 uy\u011fun olaraq, O\u011fuzxan il\u0259 birl\u0259\u015fdirmi\u015fl\u0259r [28. R. Gen\u00e7. Karahanl\u0131lar\u0131n Devlet Te\u015fkilat\u0131, \u0130stanbul. 1981 s.40.]. T\u00fcrkl\u0259rin \u018ffrasiy\u00e2ba Alp \u018fr Tonqa dedikl\u0259ri r\u0259vay\u0259ti b\u0259zi \u0130slam qaynaqlar\u0131nda &#171;Tunga Alp&#187; \u015f\u0259kli il\u0259 ke\u00e7mi\u015fdir. Orhun Kitab\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 Tunga Tekin ad\u0131nda birin\u0259 mat\u0259m edildiyind\u0259n yuxar\u0131da b\u0259hs edilib.<br><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"http:\/\/fedai.az\/arxiv\/www.fedai.az\/www.fedai.az\/resimyukle.xyz\/d\/5PPQ4N.png\" alt=\"\u018fFSAN\u018fV\u0130 TURAN XAQANI ALP \u018fR TONQA\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Abul Qazi Bahad\u0131r Xan, XVII \u0259srd\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 &#171;\u015eecere-i Terakime&#187; adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 S\u0259lcuqlular\u0131n pad\u015fahl\u0131\u011f\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259l\u0259rini izah ed\u0259rk\u0259n onlar\u0131n r\u0259ftar\u0131n\u0131 bel\u0259 ifad\u0259 edir: &#171;S\u0259lcuqlular T\u00fcrkm\u0259n olub, qarda\u015f\u0131q deyib el\u0259 v\u0259 xalqa faydas\u0131 toxunmad\u0131. Padi\u015fah olunca, T\u00fcrkm\u0259nin K\u0131n\u0131k uru\u011fundan\u0131q, dedil\u0259r v\u0259 padi\u015fah olduqdan sonra \u018ffrasiyab\u0131n bir o\u011flu Key Xosrovdan qa\u00e7\u0131b, T\u00fcrkm\u0259nin K\u0131n\u0131k ulusunun i\u00e7in\u0259 \u00e7at\u0131b orada b\u00f6y\u00fcy\u00fcb qalm\u0131\u015fd\u0131r. Onlar, biz onun o\u011fullar\u0131 v\u0259 \u018ffrasiyab\u0131n n\u0259slind\u0259n oluruq deyib, atalar\u0131n\u0131 say\u0131b, 35-ci g\u00f6b\u0259kd\u0259 \u018ffrasiyaba \u00e7atd\u0131rd\u0131lar [29.Eb\u00fclgazi Bahad\u0131r Han, \u015eecere-i Ter\u00fbkime, (T\u00fcrklerin Soy K\u00fct\u00fc\u011f\u00fc) Hazr: Muharrem Ergin, s.81. Ayr\u0131ca bk: S\u00f6zkonusu eserin, Abdusattar Na\u015firi taraf\u0131ndan yay\u0131na haz\u0131rlanan Uygurca N\u00fcshas\u0131. Urum\u00e7i.2002, s.29-32.]. \u018fbul-Qazi Bahad\u0131r Xan\u0131n \u0259s\u0259rind\u0259ki bu m\u0259lumatdan da Ka\u015f\u011farl\u0131 Mahmudun i\u015far\u0259 etdiyi kimi b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk boylar\u0131nda h\u00f6kmdarl\u0131\u011f\u0131n tan\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u018ffrasiyab n\u0259slind\u0259n olmas\u0131 laz\u0131m oldu\u011fu inanc\u0131n\u0131n hakim oldu\u011fu a\u00e7\u0131qca g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>B\u00fct\u00fcn bu m\u0259lumatlar, \u0130ran qaynaqlar\u0131ndak\u0131 \u0259fsan\u0259vi Turan q\u0259hr\u0259man\u0131 \u018ffrasiyab\u0131n, T\u00fcrk xalqlar\u0131 aras\u0131nda tarixin q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259rind\u0259n g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259 q\u0259d\u0259r ya\u015fad\u0131lmaqda olan Alp \u018fr Tonqa oldu\u011fu, onun zamanla m\u00fc\u0259yy\u0259n bir T\u00fcrk boyunun deyil, \u0259ksin\u0259 bir \u00e7ox T\u00fcrk boylar\u0131n\u0131n ortaq q\u0259hr\u0259manl\u0131q simvolu oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir. Bununla \u0259laq\u0259dar olaraq Osman Turan bu n\u0259tic\u0259ni \u00e7\u0131xar\u0131r: &#171;T\u00fcrk mill\u0259tinin tarixi Uzaq-\u015e\u0259rqd\u0259n Dunay boylar\u0131na v\u0259 Aral\u0131q d\u0259nizi sahill\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r uzan\u0131r. Bu b\u00f6y\u00fck mill\u0259tin ist\u0259kl\u0259ri z\u0259ngin tarix v\u0259 dastanlardak\u0131 xatir\u0259l\u0259rl\u0259 ya\u015fad\u0131. Bu tarix, \u0130slam, Xristian v\u0259 Y\u0259hudi r\u0259vay\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, Nuhun n\u0259v\u0259si olan d\u00fcnya fatehi O\u011fuz Ka\u011fan dastan\u0131 il\u0259 b\u0259z\u0259nmi\u015fdi. \u018fsas\u0259n, \u0130ran milli dastan\u0131 &#171;\u015eahnam\u0259&#187; d\u0259 T\u00fcrkl\u0259r\u0259 geni\u015f bir yer vermi\u015f, \u0259fsan\u0259vi T\u00fcrk q\u0259hr\u0259man\u0131 \u018ffrasiyab Ceyhun \u00e7ay\u0131n\u0131 ke\u00e7\u0259r\u0259k \u0130ran\u0131 z\u0259bt etmi\u015f v\u0259 bu \u00f6lk\u0259d\u0259 uzun ill\u0259r h\u00f6km s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259, T\u00fcrkistandak\u0131 kimi, \u0130ran v\u0259 Az\u0259rbaycanda b\u0259zi \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 qala tikilm\u0259sin\u0259 ba\u015flan\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Orta \u0259sr \u0130slam yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131 O\u011fuz Ka\u011fan v\u0259 Afrasiyab\u0131 eynil\u0259\u015fdirmi\u015fdir. Nec\u0259 ki T\u00fcrk, \u0130ran v\u0259 \u018fr\u0259b m\u0259nb\u0259l\u0259ri Qaraxanl\u0131lar, Qo\u00e7u (\u0130dikut) Uy\u011fur D\u00f6vl\u0259ti v\u0259 h\u0259tta S\u0259lcuqlular d\u00f6vl\u0259tinin h\u00f6kmdarlar\u0131n\u0131n \u018ffrasiyab n\u0259slind\u0259n g\u0259ldikl\u0259rin\u0259 inand\u0131qlar\u0131n\u0131 yazm\u0131\u015flar&#187; [30. Osman Turan. Sel\u00e7uklular ve \u0130sl\u00e2miyet, \u0130stanbul, 1999. s.191.].\n\n<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Dr. V. Abdurehman (\u018fvv\u0259li: http:\/\/fedai.az\/?p=3325 ) Yuxar\u0131da g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, Qa\u015f\u011farl\u0131 Mahmud deyir ki, b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n h\u00f6kmdar\u0131 \u018ffrasiyab\u0131n n\u0259slind\u0259ndirl\u0259r. \u00dcst\u0259lik, ba\u015fda Qaraxanl\u0131lar olmaqla Qo\u00e7u<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-3404","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-siyast"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3404","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3404"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3404\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3407,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3404\/revisions\/3407"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3404"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3404"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3404"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}