{"id":34882,"date":"2021-04-13T01:27:58","date_gmt":"2021-04-12T21:27:58","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=34882"},"modified":"2021-04-13T11:29:46","modified_gmt":"2021-04-13T07:29:46","slug":"difai-partiya-yoxsa-antiterror-h%c9%99r%c9%99kati","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=34882","title":{"rendered":"Difai: Partiya, yoxsa antiterror h\u0259r\u0259kat\u0131"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">Gizli m\u00f6h\u00fcr nec\u0259 \u0259l\u0259 ke\u00e7di?<\/span><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br><strong><em>\u201cM\u00f6ht\u0259r\u0259m g\u0259nc\u0259lil\u0259r, t\u00fcrkl\u0259rl\u0259 erm\u0259nil\u0259r aras\u0131nda ba\u015f ver\u0259n son hadis\u0259 ham\u0131m\u0131z\u0131 p\u0259ri\u015fan etdi. N\u0259 m\u00fcs\u0259lmanl\u0131q, n\u0259 d\u0259 insanl\u0131q bel\u0259 v\u0259h\u015fi h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 raz\u0131 ola bilm\u0259z. Bu hadis\u0259 n\u0259d\u0259n oldu, n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn oldu, s\u0259b\u0259bkar\u0131 kimdir, dey\u0259 t\u0259dqiq v\u0259 m\u00fczakir\u0259y\u0259 ba\u015flasaq, he\u00e7 bir n\u0259tic\u0259 \u0259ld\u0259 ed\u0259 bilm\u0259rik. T\u00fcrkl\u0259r v\u0259 erm\u0259nil\u0259r olub ke\u00e7\u0259nl\u0259ri unutmal\u0131d\u0131rlar. Onlar bilm\u0259lidirl\u0259r ki, yer \u00fcz\u00fcnd\u0259 Allah\u0131n yaratd\u0131\u011f\u0131 n\u0259 q\u0259d\u0259r v\u0259h\u015fi v\u0259 y\u0131rt\u0131c\u0131 heyvan varsa, ba\u015fqa heyvanlar\u0131 par\u00e7alasa da \u00f6z h\u0259mcinsl\u0259rin\u0259 toxunmurlar. N\u0259 q\u0259d\u0259r a\u011f\u0131r olsa da, bildirm\u0259liyik ki, v\u0259h\u015fi heyvanlar\u0131n etm\u0259dikl\u0259rini insanlar edir. \u00c7ar \u00fcsul-idar\u0259sind\u0259n \u0259srl\u0259rl\u0259 \u0259vv\u0259l Qafqazda t\u00fcrkl\u0259rl\u0259 erm\u0259nil\u0259rin dost v\u0259 yax\u015f\u0131 qon\u015fuluq m\u00fcnasib\u0259tind\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 unutmaq olmaz. Tarixd\u0259 bu naqis hadis\u0259y\u0259 ox\u015far he\u00e7 bir hadis\u0259 qeyd\u0259 al\u0131nmam\u0131\u015fd\u0131r\u201d.<\/em><\/strong> <strong>\u018f. A\u011fao\u011flu.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-3.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-34884\" width=\"1007\" height=\"625\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-3.jpg 285w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-3-150x93.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 1007px) 100vw, 1007px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><br>\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu: \u201cS\u0259rb\u0259st insanlar \u00f6lk\u0259si\u201dnd\u0259 ifrat bir idealist, \u201cS\u0259rb\u0259st firq\u0259 xatir\u0259l\u0259rind\u0259\u201d siyasi yor\u011funluq ke\u00e7ir\u0259n icra\u00e7\u0131, Difaid\u0259 is\u0259 terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparan bir lider. \u00d6t\u0259n \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 ya\u015fayan ayd\u0131nlardan \u0259n t\u0259lat\u00fcml\u00fc \u00f6m\u00fcr ke\u00e7ir\u0259n m\u0259hz \u018fhm\u0259d A\u011fao\u011flu olub. 1905-ci il il<br>\u00c7ar Rusiyas\u0131nda ba\u015f ver\u0259n k\u0259skin hadis\u0259l\u0259r Qafqaz xalqlar\u0131 aras\u0131nda qar\u015f\u0131durmalar\u0131n g\u00fccl\u0259nm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olur, erm\u0259nil\u0259rl\u0259 t\u00fcrkl\u0259r aras\u0131nda a\u00e7\u0131q sava\u015f ba\u015flan\u0131r. Erm\u0259nil\u0259r Bak\u0131, \u0130r\u0259van, Z\u0259ng\u0259zur v\u0259 Qaraba\u011fda q\u0259tliam t\u00f6r\u0259dir, 50 mind\u0259n yuxar\u0131 t\u00fcrk q\u0259tl\u0259 yetirilir. Durumun getdikc\u0259 k\u0259skinl\u0259\u015fm\u0259sini g\u00f6r\u0259n \u00e7ar h\u00f6kum\u0259ti s\u00fclh dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n\u0131n ba\u015flamas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Tiflisd\u0259 fevral\u0131n 20-d\u0259n mart\u0131n 6-d\u0259k Tiflisd\u0259 Qafqaz cani\u015fini \u0130. \u0130. Vorontsov-Da\u015fkovun s\u0259drliyi il\u0259 qurultay ke\u00e7irilir.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Qurultayda h\u00f6kum\u0259ti t\u0259msil ed\u0259nl\u0259r Vorontsov-Da\u015fkovla yana\u015f\u0131 Tiflis, G\u0259nc\u0259, \u0130r\u0259van qubernatorlar\u0131, cani\u015finin m\u00fcavinl\u0259ri, Kr\u0131m sultan\u0131 G\u0259ray, general Malama, general \u015eirnikin, karg\u00fczar Peterson i\u015ftirak edir.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fcs\u0259lmanlar (t\u00fcrkl\u0259r) t\u0259r\u0259fd\u0259n i\u015ftirak ed\u0259nl\u0259r: Bak\u0131dan \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev, K\u0259rb\u0259layi \u0130srafil Hac\u0131yev, \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov, Tiflisd\u0259n M\u0259h\u0259mm\u0259da\u011fa V\u0259kilov, doktor Qarab\u0259y Qarab\u0259yov, G\u0259nc\u0259d\u0259n \u018fli\u0259kb\u0259r b\u0259y Xasm\u0259mm\u0259dov, \u018fdil xan Ziyadxanov v\u0259 ba\u015fqalar\u0131.Erm\u0259ni t\u0259r\u0259fd\u0259n i\u015ftirak ed\u0259nl\u0259r: \u201cM\u00fc\u015fak\u201d q\u0259zetinin m\u00fcdiri Kalantar, Tiflisd\u0259n Xatisov, Samson Artyunov, Bak\u0131dan Xatisov, Mu\u015feksyan, doktor Stepanov, Arakelyan, Taqiyanusov, Ter-Avanesov, Arximandrit Muradyan v\u0259 ba\u015fqalar\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Cani\u015fin t\u0259r\u0259fl\u0259ri m\u00f6vcud durumu h\u0259ll etm\u0259l\u0259ri bar\u0259d\u0259 m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259rini verdikd\u0259n sonra qurultay\u0131 t\u0259rk edir, t\u0259r\u0259fl\u0259r m\u00fczakir\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131rlar. M. S. Ordubadi yaz\u0131r ki, erm\u0259ni t\u0259r\u0259fd\u0259n Kalantar\u0131n \u0259halinin arandan da\u011fa k\u00f6\u00e7\u00fcn\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik bax\u0131m\u0131ndan qada\u011fan olunmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131na k\u0259skin arqumentl\u0259rl\u0259 cavab ver\u0259n \u018fhm\u0259d b\u0259yin sonunda ba\u015f\u0131 gic\u0259ll\u0259nir, onu saray\u0131n ba\u015fqa ota\u011f\u0131na apar\u0131rlar. Ordubadi bu hadis\u0259ni \u018fhm\u0259d b\u0259yin g\u00fcnl\u0259rl\u0259 xalq\u0131n probleml\u0259rini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259si, onlar\u0131n h\u0259llin\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 il\u0259 ba\u011flay\u0131r. \u0130kinci iclasda \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev s\u0259rt \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k erm\u0259nil\u0259rin terror d\u0259st\u0259l\u0259ri yaratmalar\u0131n\u0131 pisl\u0259yir, K\u0259rb\u0259layi \u0130srafil is\u0259 daha da ir\u0259li ged\u0259r\u0259k deyir: \u201cBizim d\u0259 terrorlar\u0131m\u0131z ola bil\u0259r. Biz d\u0259 mauzer t\u00fcf\u0259ngl\u0259ri saxlay\u0131b, bomba ata bil\u0259rik, biz d\u0259 erm\u0259nil\u0259rd\u0259n yax\u015f\u0131 m\u0259ns\u0259b sahibl\u0259rini, qubernatorlar da \u00f6ld\u00fcr\u0259 bil\u0259rik. Lakin biz bunlar\u0131n he\u00e7 birisini etmirik, \u00e7\u00fcnki bu bir r\u0259zil v\u0259 al\u00e7aq, s\u0259lt\u0259n\u0259t\u0259 layiq olmayan i\u015fl\u0259rdir\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Na\u011f\u0131 \u015eeyxzamanl\u0131 xatir\u0259l\u0259rind\u0259 1905-1906-c\u0131 il olaylar\u0131n\u0131n \u00e7ar h\u00f6kum\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n iki xalq\u0131n aras\u0131na sal\u0131nan nifaq kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirir, Difainin yaranmas\u0131n\u0131 tarixi z\u0259rur\u0259t hesab edir. \u015eeyxzamanl\u0131 yuxar\u0131da qeyd etdiyimiz Tiflis bar\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda t\u00fcrkl\u0259rin a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 \u015f\u0259rtl\u0259ri ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fcn\u00fc bildirir:-Erm\u0259nil\u0259rin katolikosu Tiflis\u0259 g\u0259l\u0259r\u0259k \u015eeyx\u00fclislamdan q\u0259tl \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259fv dil\u0259y\u0259c\u0259k;-Q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015f t\u00fcrkl\u0259rin qatill\u0259ri h\u00f6kum\u0259t\u0259 t\u0259slim edil\u0259c\u0259k.Lakin erm\u0259nil\u0259r katolikosun x\u0259st\u0259 oldu\u011funu, onun \u0259v\u0259zin\u0259 yepiskop Baturyan\u0131n \u015eeyx\u00fclislam\u0131n yan\u0131na ged\u0259r\u0259k q\u0259tll\u0259rd\u0259n k\u0259d\u0259rl\u0259ndiyini bildir\u0259c\u0259k, amma qatill\u0259ri rus m\u0259hk\u0259m\u0259sin\u0259 verm\u0259y\u0259c\u0259kl\u0259r, \u00e7\u00fcnki m\u0259hk\u0259m\u0259 i\u015fin uzanaca\u011f\u0131na s\u0259b\u0259b olacaqd\u0131r. Qatill\u0259r erm\u0259ni mill\u0259tinin vicdan\u0131na h\u0259val\u0259 edil\u0259c\u0259k ki, onlar \u00f6z vasit\u0259l\u0259ri il\u0259 qatill\u0259rin c\u0259zas\u0131n\u0131 versinl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>H\u0259min m\u0259clisd\u0259 \u018fhm\u0259d b\u0259yin terror m\u0259s\u0259l\u0259sini qabartmas\u0131ndan qorxuya d\u00fc\u015f\u0259n erm\u0259nil\u0259rd\u0259n b\u0259zil\u0259ri m\u0259clisi t\u0259rk etm\u0259k ist\u0259s\u0259 d\u0259, t\u00fcrkl\u0259rin buna etinas\u0131zl\u0131q g\u00f6st\u0259rm\u0259si m\u00fczakir\u0259l\u0259rin yenid\u0259n davam etm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olur.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fhm\u0259d b\u0259y n\u00f6vb\u0259ti \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda yen\u0259 terror m\u0259s\u0259l\u0259sini qabard\u0131r, deyir ki, n\u0259 q\u0259d\u0259r ki Qafqazda terror var, bir o q\u0259d\u0259r d\u0259 s\u00fclh olmayacaqd\u0131r. Ard\u0131nca \u018fhm\u0259d b\u0259y, problemi daha da konkretl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k Da\u015fnaks\u00fctyunun \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u0259tirir, Da\u015fnaks\u00fctyun v\u0259 onun kimi partiyalar ba\u011flanmad\u0131\u011f\u0131 t\u0259qdird\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n bu c\u00fcr partiyalarla m\u00fcbariz\u0259 aparaca\u011f\u0131 bir t\u0259\u015fkilat yaradaca\u011f\u0131na i\u015far\u0259 edir. Bel\u0259 bir t\u0259\u015fkilat yarad\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bel\u0259 ki, \u018fhm\u0259d A\u011fayevin G\u0259nc\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131ndan sonra \u018fl\u0259kb\u0259r b\u0259y R\u0259fib\u0259yli, \u018fl\u0259kb\u0259r v\u0259 \u018fl\u0259sg\u0259r Xasm\u0259mm\u0259dli qarda\u015flar\u0131, N\u0259sib b\u0259y Yusifb\u0259yli, doktor H\u0259s\u0259n A\u011fao\u011flu ax\u015fam yem\u0259yi zaman\u0131 erm\u0259ni q\u0131r\u011f\u0131n\u0131na qar\u015f\u0131 t\u0259\u015fkilat yaratma\u011f\u0131n vacibliyin\u0259 q\u0259rar verirl\u0259r. Bu qurultaydan ayd\u0131n olur ki, \u201cDifai\u201d erm\u0259nil\u0259rin Az\u0259rbaycanda t\u00f6r\u0259dikl\u0259ri terror hadis\u0259l\u0259rin\u0259 cavab olaraq yaran\u0131b. Bel\u0259likl\u0259, 1906-c\u0131 ild\u0259 Qafqaz \u00dcmumm\u00fcs\u0259lman M\u00fcdafi\u0259 Komit\u0259si -&#171;Difai&#187; Partiyas\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131 qoyulur. \u018fhm\u0259d b\u0259yin r\u0259hb\u0259rlik etdiyi M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259y\u0259 Qarab\u0259y Qarab\u0259yov, M\u0259mm\u0259d H\u0259s\u0259n Hac\u0131nski, \u0130sa b\u0259y A\u015furb\u0259yov, Behbud xan Cavan\u015fir, N. Behbudov v\u0259 b. daxil idil\u0259r. \u018fn n\u00fcfuzlu Yelizavetpol komit\u0259sin\u0259 Yelizavetpol ki\u015fi gimnaziyas\u0131n\u0131n h\u00fcquq m\u00fc\u0259llimi axund M\u0259h\u0259mm\u0259d Pi\u015fnamazzad\u0259 s\u0259drlik edirdi. M\u00f6h\u00fcr\u00fcnd\u0259 tiy\u0259si yuxar\u0131 y\u00f6n\u0259l\u0259n iki \u00e7arpaz q\u0131l\u0131nc v\u0259 ay olan Difainin \u015eu\u015fa komit\u0259sin\u0259 doktor K\u0259rim b\u0259y Mehmandarov, A\u011fdam komit\u0259sin\u0259 Z\u00fclf\u00fcqar b\u0259y Haqverdiyev, B\u0259rd\u0259 komit\u0259sin\u0259 M\u0259\u015f\u0259di Mehdi Hac\u0131 \u015e\u0259rif r\u0259hb\u0259rlik edirdi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Difainin \u0259sas m\u0259qs\u0259dl\u0259ri bunlar idi: <\/p>\n\n\n\n<p>-Erm\u0259nil\u0259rin h\u00fccumundan qorumaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u00fcrk \u0259halini silahland\u0131rmaq, h\u0259rbi drujinalar yaratmaq<\/p>\n\n\n\n<p>-\u00c7ar h\u00f6kum\u0259tin\u0259 Qafqazdak\u0131 hadis\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259sir etm\u0259k-\u018fhalini a\u011f\u0131r sosial durumdan xilas etm\u0259k<\/p>\n\n\n\n<p>-T\u00fcrk \u0259halisini maarifl\u0259ndirm\u0259k<\/p>\n\n\n\n<p><br>Difai yarand\u0131qdan sonra naraz\u0131 k\u00fctl\u0259l\u0259r h\u00f6kum\u0259tin idar\u0259\u00e7iliyind\u0259n \u00fcz d\u00f6nd\u0259rib Difainin q\u0259rarlar\u0131na tabe olma\u011fa ba\u015flay\u0131rlar. Difainin regionlarda komit\u0259l\u0259ri \u00e7oxalma\u011fa, f\u0259aliyy\u0259t sah\u0259si geni\u015fl\u0259nm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r. Difai\u00e7il\u0259r torpaqlar\u0131n sahibkarlardan al\u0131n\u0131b k\u0259ndlil\u0259r\u0259 paylanmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. B\u0259rd\u0259 q\u0259zas\u0131nda a\u00e7\u0131q-a\u015fkar bu hadis\u0259 ba\u015f verdiyind\u0259n komit\u0259 r\u0259hb\u0259rliyi h\u0259bs olunur. 1907-08 ill\u0259rd\u0259 Cavan\u015fir q\u0259zas\u0131nda 38 k\u0259nd icmas\u0131ndan yaln\u0131z 8-i hakimiyy\u0259t orqanlar\u0131na tabe olurdu, qalan k\u0259ndxudalar is\u0259 &#171;Difai&#187;nin r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda i\u015fl\u0259yirdi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Difai\u00e7il\u0259r h\u0259l\u0259 t\u0259\u015fkilat yaranmam\u0131\u015fdan \u00f6nc\u0259 Tiflisd\u0259 ke\u00e7iril\u0259n qurultayda terrorun qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n ancaq antiterror \u0259m\u0259liyyat\u0131 il\u0259 al\u0131na bil\u0259c\u0259yini anlad\u0131lar. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 erm\u0259nil\u0259rin terror \u0259m\u0259ll\u0259rin\u0259 g\u00f6z yuman \u00e7ar m\u0259murlar\u0131n\u0131 h\u0259d\u0259f\u0259 g\u00f6t\u00fcrd\u00fcrl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>1906-c\u0131 ilin sonunda Difai\u00e7il\u0259r \u015eu\u015fa qeneral-qubernatoru V. N. Kala\u015f\u00e7apovu v\u0259 onun d\u0259ft\u0259rxana m\u00fcdiri Kle\u015finskini q\u0259tl\u0259 yetirirl\u0259r. Difainin h\u0259d\u0259f ald\u0131\u011f\u0131 dig\u0259r bir m\u0259mur Kalas\u00e7apov olur. Bel\u0259 ki, Difai\u00e7il\u0259r Bilal adl\u0131 bir qaraba\u011fl\u0131n\u0131 general Kala\u015f\u00e7apovu \u00f6ld\u00fcrm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Tiflis\u0259 g\u00f6nd\u0259rirl\u0259r. Kala\u015f\u00e7apov Qaraba\u011fda diviziya komandiri olub v\u0259 diviziyada qulluq ed\u0259n erm\u0259ni \u0259sg\u0259rl\u0259rin\u0259 m\u00fclki paltar geydir\u0259r\u0259k, silahs\u0131z t\u00fcrkl\u0259ri \u00f6ld\u00fcrd\u00fcy\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u0259 Tiflis\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n Bilal iki g\u00fcn sonra, erm\u0259nip\u0259r\u0259st general\u0131 k\u00fc\u00e7\u0259d\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirir. 1907-ci ild\u0259 Nax\u00e7\u0131van q\u0259za r\u0259isi podpolkovnik Enqel d\u0259 eyni aqib\u0259ti ya\u015fad\u0131. Difai\u00e7il\u0259r \u00e7ar m\u0259murunu \u00f6ld\u00fcrd\u00fckd\u0259n sonra m\u00f6h\u00fcrl\u00fc b\u0259yannam\u0259 verirdil\u0259r v\u0259 burada niy\u0259 \u00f6ld\u00fcrd\u00fckl\u0259rini qeyd edirdil\u0259r. \u00c7ar h\u00f6kum\u0259ti m\u00f6h\u00fcr\u00fcn sahibini tapana v\u0259 ya bir Difai \u00fczv\u00fcn\u00fc t\u0259hvil ver\u0259n\u0259 50 min q\u0131z\u0131l pul t\u0259klif edir. Lakin he\u00e7 bir halda n\u0259 m\u00f6h\u00fcr, n\u0259 d\u0259 Difai \u00fczv\u00fc \u0259l\u0259 ke\u00e7iril\u0259 bilmir. Na\u011f\u0131 \u015eeyxzamanl\u0131 xatir\u0259sind\u0259 m\u00f6h\u00fcr\u00fcn kimd\u0259 oldu\u011funu bel\u0259 anlad\u0131r: \u201cBu ill\u0259rd\u0259 m\u0259n d\u0259 gizli t\u0259\u015fkilatda \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131m. Toplant\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n birind\u0259 yolda\u015flar\u0131m\u0131zdan biri: Art\u0131q \u201cDifai\u201d f\u0259aliyy\u0259tini dayand\u0131r\u0131r. M\u00f6h\u00fcr\u00fc saxlayaca\u011famm\u0131, yoxsa m\u0259hv edil\u0259c\u0259k dey\u0259 soru\u015fdu. Mirz\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d \u201conu yox etm\u0259y\u0259c\u0259yik, o m\u00f6h\u00fcr g\u0259l\u0259c\u0259k Az\u0259rbaycan muzeyind\u0259 saxlanacaq\u201d dedi. Bununla da m\u00f6h\u00fcr\u00fcn Mirz\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259dd\u0259 oldu\u011fu ayd\u0131nla\u015fd\u0131\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>Difai m\u00f6h\u00fcr\u00fc nec\u0259 \u0259l\u0259 ke\u00e7irilir:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-1-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-34883\" width=\"1016\" height=\"1513\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-1-1.jpg 184w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-1-1-101x150.jpg 101w\" sizes=\"auto, (max-width: 1016px) 100vw, 1016px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><br>Na\u011f\u0131 \u015eeyxzamanl\u0131 yaz\u0131r ki, \u201c1909-cu ild\u0259 g\u0259ncl\u0259r\u0259 dil \u00f6yr\u0259tm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Kru\u00e7kov soyadl\u0131 Sosialist Partiyas\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc olan bir rus g\u0259lir. \u201cO, bir g\u00fcn m\u0259nd\u0259n \u201csiz ruscadan t\u00fcrkc\u0259y\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 ed\u0259 bilirsinizmi?\u201d dey\u0259 soru\u015fdu. M\u0259n d\u0259 cavab\u0131nda \u201csizi bir n\u0259f\u0259rl\u0259 tan\u0131\u015f ed\u0259r\u0259m, o siz\u0259 k\u00f6m\u0259k ed\u0259r\u201d dedim. M\u0259n onu gimnaziyada t\u00fcrk dili m\u00fc\u0259llimi olan Mirz\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259dl\u0259 tan\u0131\u015f etdim. Bir ax\u015fam Mirz\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259din xan\u0131m\u0131 t\u0259la\u015f i\u00e7ind\u0259 yan\u0131ma g\u0259ldi v\u0259 dedi: \u201cBa\u015f\u0131m\u0131za f\u0259lak\u0259t g\u0259ldi. Rus gizli polisind\u0259n g\u0259lib, evi alt-\u00fcst etdil\u0259r v\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r s\u0259n\u0259d var idis\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcb apard\u0131lar. Onlar evd\u0259 tap\u0131lan m\u00f6h\u00fcrd\u0259n d\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259ndil\u0259r v\u0259 onu da yoxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6zl\u0259ri il\u0259 idar\u0259l\u0259rin\u0259 apard\u0131lar\u201d. M\u0259n d\u0259rhal Difainin m\u00f6h\u00fcr\u00fcn\u00fcn \u0259l\u0259 ke\u00e7diyini anlad\u0131m\u201d.Na\u011f\u0131 b\u0259y hadis\u0259ni e\u015fid\u0259n kimi gizli polisd\u0259 katib v\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259\u00e7i i\u015fl\u0259y\u0259n dostunun yan\u0131na gedir, ona deyir: \u201cBizi bu f\u0259lak\u0259td\u0259n qurtarsan, s\u0259n qurtara bil\u0259c\u0259ks\u0259n\u201d. O is\u0259 cavab\u0131nda \u201cm\u0259nim \u0259limd\u0259n n\u0259 g\u0259lir? M\u0259n b\u00fct\u00fcn s\u0259n\u0259dl\u0259ri m\u00f6h\u00fcrl\u0259 birg\u0259 seyf\u0259 qoydum. R\u0259is m\u0259n\u0259 s\u0259h\u0259r tezd\u0259n g\u0259l bu ka\u011f\u0131zlar\u0131 t\u0259dqiq et, x\u00fcsusil\u0259 m\u00f6h\u00fcr \u00e7ox \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir\u201d dedi. M\u0259n ona bel\u0259 t\u0259klif etdim: \u201cDram c\u0259miyy\u0259tind\u0259 saxlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z inqilab\u00e7\u0131 sosialist partiyas\u0131n\u0131n m\u00f6h\u00fcr\u00fcn\u00fc g\u0259tirib siz\u0259 verim, siz d\u0259 bu m\u00f6h\u00fcr\u00fc s\u0259h\u0259r Difai firq\u0259sinin m\u00f6h\u00fcr\u00fc il\u0259 d\u0259yi\u015fdirin v\u0259 m\u0259hv edin\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259likl\u0259, m\u00f6h\u00fcrl\u0259rin yerl\u0259ri d\u0259yi\u015fdirilir. Tezlikl\u0259, m\u0259lum olur ki, Kru\u00e7kov da h\u0259bs edilib. Ax\u015fam t\u0259rc\u00fcm\u0259\u00e7i Na\u011f\u0131 b\u0259y\u0259 olanlar\u0131 anlad\u0131r: \u201c\u0130\u00e7\u0259ri gir\u0259nd\u0259 g\u00f6rd\u00fcm ki, soba gurhagur yan\u0131r. Tez seyfi a\u00e7\u0131b m\u00f6h\u00fcr\u00fc oradan g\u00f6t\u00fcr\u00fcb sobaya atd\u0131m v\u0259 yerin\u0259 cibimd\u0259kini qoyub qap\u0131s\u0131n\u0131 ba\u011flad\u0131m. Sobada \u0259ll\u0259rimi q\u0131zd\u0131rark\u0259n r\u0259is i\u00e7\u0259ri girdi v\u0259 m\u0259niml\u0259 salamla\u015fd\u0131qdan sonra \u201cTez seyf\u0131 a\u00e7! M\u00f6h\u00fcr m\u0259ni b\u00fct\u00fcn gec\u0259 narahat edib. Oxu g\u00f6r\u0259k o n\u0259 m\u00f6h\u00fcrd\u00fcr\u201d dedi. M\u0259n d\u0259rhal seyfi a\u00e7\u0131b ka\u011f\u0131zlar\u0131 v\u0259 m\u00f6h\u00fcr\u00fc g\u00f6t\u00fcrd\u00fcm. M\u00f6h\u00fcr\u00fc m\u00fcr\u0259kk\u0259b\u0259 bat\u0131r\u0131b ka\u011f\u0131z\u0131n \u00fcz\u0259rin\u0259 basd\u0131m. M\u00f6h\u00fcr\u00fcn yaz\u0131lar\u0131 ayd\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Bir yerd\u0259 bax\u0131r\u0131q. R\u0259is m\u00f6h\u00fcr\u00fcn t\u00fcrk dilind\u0259 oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcb \u201coxu g\u00f6r\u0259k n\u0259 yaz\u0131l\u0131b\u201d deyir. M\u0259n m\u00f6h\u00fcr\u00fcn bir sosialist m\u00f6h\u00fcr\u00fc oldu\u011funu s\u00f6yl\u0259dim. Ka\u011f\u0131zlardan rusca olan b\u0259zil\u0259ri t\u00fcrkc\u0259y\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 olunmu\u015fdursa da, b\u0259zil\u0259ri h\u0259l\u0259 tamamlanmam\u0131\u015f v\u0259ziyy\u0259td\u0259 idi. M\u0259n t\u0259rc\u00fcm\u0259\u00e7i dostumun bu s\u00f6zl\u0259rind\u0259n sonra bir ah \u00e7\u0259kdim v\u0259 g\u00f6zl\u0259rimi yumdum v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259y\u0259 dald\u0131m. Sevinir v\u0259 h\u0259m d\u0259 k\u0259d\u0259rl\u0259nirdim.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Biz\u0259 m\u00fcq\u0259dd\u0259s olan \u00abDifai\u00bb m\u00f6h\u00fcr\u00fc &#8212; m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan muzeyini zin\u0259tl\u0259ndir\u0259c\u0259k m\u00f6h\u00fcr &#8212; Az\u0259ri d\u00fc\u015fm\u0259ni, Qaraba\u011f canisi general Kala\u015f\u00e7apovu Tbilisid\u0259, vali m\u00fc\u015faviri Kre\u00e7kinskini v\u0259 polis m\u00fcdiri Banikovu G\u0259nc\u0259d\u0259, erm\u0259ni Vasilini v\u0259 \u0259n n\u0259hay\u0259t, Molla Had\u0131n\u0131 q\u0259tl\u0259 yetirm\u0259l\u0259rini xalqa b\u0259yan ed\u0259n ka\u011f\u0131z\u0131 b\u0259z\u0259y\u0259n m\u00f6h\u00fcr, s\u0259n d\u00fc\u015fm\u0259n sobas\u0131nda yan\u0131rsan. S\u0259n ey m\u00fcq\u0259dd\u0259s m\u00f6h\u00fcr, sobada yanma\u011f\u0131nla xalq\u0131m\u0131z\u0131 son d\u0259r\u0259c\u0259 b\u00f6y\u00fck bir f\u0259lak\u0259td\u0259n xilas edirs\u0259n. T\u0259rc\u00fcm\u0259\u00e7i davam edir: \u201cBiz Kru\u00e7kovla Mirz\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259di \u00fczl\u0259\u015fdirdik\u00bb. \u0130stintaq zaman\u0131 Mirz\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d susur, Kru\u00e7kov is\u0259 veril\u0259n suallara d\u0259rhal cavab verirdi: \u201cM\u0259n bu s\u0259n\u0259dl\u0259ri Mirz\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259 rus dilind\u0259n t\u00fcrk dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn vermi\u015f\u0259m. Bu zaman polkovnik Mirz\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259dd\u0259n \u201cs\u0259n sosialists\u0259nmi?\u201d soru\u015fur. Mirz\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d \u201cxeyir\u201d deyir. Polkovnik \u00ab\u0259g\u0259r s\u0259n sosialist deyils\u0259ns\u0259, bu sosialist firq\u0259sinin s\u0259nin evind\u0259 n\u0259 i\u015fi var?\u201d Yen\u0259 bu vaxt Kru\u00e7kov yenid\u0259n s\u00f6hb\u0259t\u0259 qar\u0131\u015f\u0131r v\u0259 \u201cm\u00f6h\u00fcr\u00fc m\u0259n ona vermi\u015f\u0259m, m\u00f6h\u00fcr m\u0259nimdir\u201d deyir. Bu s\u00f6hb\u0259td\u0259n sonra Mirz\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d yava\u015f-yava\u015f \u201cv\u0259ziyy\u0259ti\u201d anlama\u011fa ba\u015flay\u0131r. Sonra Kru\u00e7kov h\u0259bs olunaraq Rusiyaya g\u00f6nd\u0259rilir. Mirz\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d d\u0259 Rusiya Daxili \u0130\u015fl\u0259r Nazirinin \u0259mri il\u0259 5 il m\u00fcdd\u0259tin\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259n \u0130ran s\u0259rh\u0259din\u0259 yax\u0131n bir yer\u0259 s\u00fcrg\u00fcn olunur. G\u0259nc\u0259 g\u0259ncl\u0259ri g\u00f6z b\u0259b\u0259yi kimi sevdikl\u0259ri Mirz\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259din ail\u0259sini 5 il he\u00e7 bir \u015feyd\u0259n \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259km\u0259y\u0259 qoymurlar\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Difai\u00e7il\u0259rin bu \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 \u00e7ar h\u00f6kum\u0259tini narahat etdiyind\u0259n, onlara qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. Qafqaz cani\u015fini 1908 il 4 mart tarixli f\u0259rmanla &#171;Difai&#187; Partiyas\u0131n\u0131 qada\u011fan etdi. \u018fhm\u0259d b\u0259yin r\u0259hb\u0259ri oldu\u011fu \u201c\u0130r\u015fad\u201d q\u0259zeti qapad\u0131ld\u0131, \u00f6z\u00fc is\u0259 m\u00fchacir\u0259t\u0259 getm\u0259li oldu. \u00c7ar Rusiyas\u0131n\u0131n sonlar\u0131na yax\u0131n Difai Partiyas\u0131n\u0131n n\u00fcfuzu qalsa da, o art\u0131q tarixi missiyas\u0131n\u0131 yerin\u0259 yetirmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>&#171;A\u00e7\u0131q s\u00f6z&#187; q\u0259zetinin 1917-ci il oktyabr\u0131n 13-d\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259, Az\u0259rbaycan siyasi partiyalar\u0131n\u0131n G\u0259nc\u0259 m\u00fc\u015favir\u0259sind\u0259 Nicat v\u0259 Difai inqilabi partiyalar\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri proqramlar\u0131 uy\u011fun g\u0259ldiyi \u00fc\u00e7\u00fcn M\u00fcsavat Partiyas\u0131na daxil olublar.<\/p>\n\n\n\n<p><br><strong><em>Qaynaq: <\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>1. M.S.Ordubadi : \u201cQanl\u0131 ill\u0259r\u201d- \u201cQafqaz\u201d, Bak\u0131, 2007<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>2. Na\u011f\u0131 Keykurin : \u201cNa\u011f\u0131b\u0259y \u015eeyxzamanl\u0131n\u0131n xatir\u0259l\u0259ri v\u0259 istiqlaliyy\u0259t f\u0259dail\u0259ri\u201d, Bak\u0131, 2007<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>3. Eldar \u018fzizov: \u201cDifai\u201d, Bak\u0131, 2009<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>4. AXC Ensiklopediyas\u0131, \u201cLider\u201d, Bak\u0131, 2004<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>Al\u0131nt\u0131: S\u0259nan \u018fliyev (Fb)<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Gizli m\u00f6h\u00fcr nec\u0259 \u0259l\u0259 ke\u00e7di? \u201cM\u00f6ht\u0259r\u0259m g\u0259nc\u0259lil\u0259r, t\u00fcrkl\u0259rl\u0259 erm\u0259nil\u0259r aras\u0131nda ba\u015f ver\u0259n son hadis\u0259 ham\u0131m\u0131z\u0131 p\u0259ri\u015fan etdi. N\u0259 m\u00fcs\u0259lmanl\u0131q, n\u0259 d\u0259 insanl\u0131q bel\u0259 v\u0259h\u015fi<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":34885,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-34882","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/34882","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=34882"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/34882\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":34902,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/34882\/revisions\/34902"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/34885"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=34882"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=34882"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=34882"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}