{"id":3495,"date":"2020-04-02T01:05:03","date_gmt":"2020-04-01T21:05:03","guid":{"rendered":"http:\/\/fedai.az\/?p=3495"},"modified":"2020-04-02T01:05:08","modified_gmt":"2020-04-01T21:05:08","slug":"erm%c9%99nil%c9%99rin-boyuk-erm%c9%99nistan-yaratmaq-planlari-nec%c9%99-pozuldu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=3495","title":{"rendered":"Erm\u0259nil\u0259rin \u201cB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d yaratmaq planlar\u0131 nec\u0259 pozuldu?"},"content":{"rendered":"\n<p>\n\n\u201c&#8230;Do\u011frudan da Qara d\u0259nizd\u0259n Aral\u0131q d\u0259nizin\u0259, Qaraba\u011f da\u011flar\u0131ndan \u018fr\u0259b s\u0259hralar\u0131na q\u0259d\u0259r olan torpaqlarda ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 milyon t\u00fcrk\u00fcn v\u0259 dig\u0259r erm\u0259ni olmayan xalqlar\u0131n aras\u0131nda birc\u0259 n\u0259f\u0259r erm\u0259ni yoxsa, Erm\u0259nistan d\u00f6vl\u0259ti yaratmaq kimi ba\u015fqa g\u00fcl\u00fcnc ideya ola bil\u0259rmi?\u201d&nbsp; &nbsp;&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp;&nbsp;<strong>S.Q.Pirumyan&nbsp;<\/strong><br><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/moderator.az\/fotobaza\/orta\/277846.jpg\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>He\u00e7 k\u0259s\u0259 sirr deyil ki,&nbsp; bu g\u00fcn erm\u0259nil\u0259r son zamanlar&nbsp; x\u0259yali \u201cB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d adl\u0131 d\u00f6vl\u0259t yaratmaq ideyas\u0131n\u0131 g\u00fcnd\u0259lik erm\u0259ni t\u0259bli\u011fat\u0131na \u00e7evirmi\u015fl\u0259r v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f v\u0259 Nax\u00e7\u0131van \u0259razil\u0259rini d\u0259 bu \u201cd\u00f6vl\u0259tin\u201d t\u0259rkibind\u0259 g\u00f6r\u00fcrl\u0259r. Bir ucu Qarad\u0259niz\u0259, bir ucu Aral\u0131q d\u0259nizin\u0259, dig\u0259r bir ucu is\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259, y\u0259ni Bak\u0131ya \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 olan bu \u201cd\u00f6vl\u0259ti\u201d qurmaq planlar\u0131 Erm\u0259nistan c\u0259miyy\u0259tini \u201cm\u0259\u015f\u011ful etm\u0259kd\u0259dir\u201d. \u201cYerkir\u201d&nbsp; adl\u0131 erm\u0259nic\u0259 q\u0259zetd\u0259 bununla ba\u011fl\u0131 x\u0259rit\u0259 verilib. Bu x\u0259rit\u0259, buna b\u0259nz\u0259r \u201cB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d x\u0259rit\u0259l\u0259ri Erm\u0259nistanda h\u0259r k\u0259sin ba\u015f\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259 as\u0131l\u0131r \u201cyerkir\u201d q\u0259zetinin bu&nbsp; yaz\u0131nda da da deyilir ki, \u201c&#8230;erm\u0259nil\u0259r&nbsp; Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si ill\u0259rind\u0259 buna \u00e7ox yax\u0131n idil\u0259r, y\u0259ni \u201cB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u0131\u201d qurma\u011fa yax\u0131n idil\u0259r.&nbsp; T\u0259bii ki m\u00fcharib\u0259nin n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259n \u00e7ox \u015fey as\u0131l\u0131 olacaqd\u0131.&nbsp; \u00c7\u00fcnki o zaman erm\u0259nil\u0259rd\u0259n ibar\u0259t&nbsp; &nbsp;Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti il\u0259 sava\u015fa gir\u0259n 7 b\u00f6y\u00fck ordu var idi v\u0259 Rusya ordular\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259 250 min erm\u0259ni sava\u015f\u00e7\u0131 vard\u0131. 1915-ci il 27 may \u201cSevk v\u0259 iskan \u201c( T\u0259hcir) q\u0259rar\u0131 il\u0259 erm\u0259ni \u0259hali \u015e\u0259rqi Anadoludan Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin dig\u0259r bir \u0259razisin\u0259 k\u00f6\u00e7 etdirildikd\u0259n sonra bu plan d\u0259yi\u015fdi\u201d. Erm\u0259ni q\u0259zeti bel\u0259 yaz\u0131r.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/moderator.az\/fotobaza\/orta\/277853.jpg\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>&nbsp;Bu x\u0259rit\u0259d\u0259 is\u0259 ba\u015fqa bir \u0259srd\u0259,ba\u015fqa bir \u201cerm\u0259ni\u201d d\u00f6vl\u0259tinin x\u0259rit\u0259si c\u0131z\u0131l\u0131b.&nbsp; Qara d\u0259nizd\u0259n X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 q\u0259d\u0259r uzanan \u0259razi B\u00f6y\u00fck Hayka aaidmi\u015f. Ondan q\u0259rbd\u0259 Ki\u00e7ik Hayk\u0131n torpaqlar\u0131 yerl\u0259\u015firmi\u015f. Aral\u0131q d\u0259nizinin sahilind\u0259 is\u0259 Kilikiya Erm\u0259nistan\u0131ym\u0131\u015f&#8230;&nbsp;&nbsp;<br>Art\u0131q \u015e\u0259rqi Anadoluda d\u00f6vl\u0259t yaratmaq ideyas\u0131n\u0131n iflas olundu\u011funu g\u00f6r\u0259n erm\u0259nil\u0259r d\u0259 C\u0259nubi Qafqaza \u00fcz tutdular. Rusiyada ba\u015f ver\u0259n inqilablar (1917-fevral, 1917-oktyabr) n\u0259tic\u0259sind\u0259 ba\u015f ver\u0259n qlobal d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 yeni yana\u015fma t\u0259l\u0259b edirdi.&nbsp; Mustafa Kamal Atat\u00fcrk\u00fcn deyimi il\u0259 \u201c\u015e\u0259rqd\u0259 erm\u0259nil\u0259rin K\u0131z\u0131l\u0131rma\u011fa q\u0259d\u0259r tecess\u00fcs\u00fc haz\u0131rl\u0131qlar\u0131na v\u0259 indid\u0259n h\u00fcdudlar\u0131m\u0131za q\u0259d\u0259r q\u0259tliam siyas\u0259tin\u0259 ba\u015flamas\u0131\u201d(4 sentyabr 1919. Sivas konqresini a\u00e7ark\u0259n) v\u0259 bu b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 siyasi m\u0259nada he\u00e7 n\u0259 \u0259ld\u0259 etm\u0259m\u0259si onlar\u0131 daha da az\u011f\u0131nla\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. 1915-ci ild\u0259 erm\u0259nil\u0259rin \u015e\u0259rqi Anadoludan k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si erm\u0259ni siyasi t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n burada aktiv f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259k imkan\u0131n\u0131 azaltm\u0131\u015fd\u0131. Bu b\u00f6lg\u0259d\u0259 \u201cerm\u0259nil\u0259rin g\u00f6zl\u0259dikl\u0259rinin \u0259ksin\u0259 olaraq 1916-c\u0131 il iyunun 8-d\u0259 II Nikolay T\u00fcrkiy\u0259nin i\u015f\u011fal edilm\u0259si haqq\u0131nda \u0259sasnam\u0259ni imzalayark\u0259n \u201cbu \u0259razil\u0259rd\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f 29 dair\u0259nin h\u0259rbi r\u0259isl\u0259rind\u0259n yaln\u0131z birini erm\u0259nil\u0259rd\u0259n t\u0259yin etmi\u015fdi . Rusiya h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 \u00f6z geosiyasi m\u0259nafeyini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn erm\u0259nil\u0259rd\u0259n&nbsp; yen\u0259 d\u0259 al\u0259t kimi istifad\u0259 edir v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 x\u0259yan\u0259t ed\u0259n erm\u0259nil\u0259rd\u0259n \u00e7ox da s\u0259daq\u0259t g\u00f6zl\u0259mirdi. \u201cDa\u015fnaksutyun\u201d partiyas\u0131n\u0131n liderl\u0259rind\u0259n olan Hovhannes Ka\u00e7aznuni d\u0259 bu fikr\u0259&nbsp; g\u0259lmi\u015fdi ki, ruslar onlar\u0131 aldatd\u0131lar v\u0259 satd\u0131lar. O qeyd etmi\u015fdi ki, Rusiya \u201cErm\u0259nistan\u201d\u0131 bo\u015faltmaq v\u0259 oraya kazaklar\u0131 yerl\u0259\u015fdirm\u0259k x\u0259ttini tutdu. Knyaz Lobanov- Rostovskinin m\u0259\u015fhur \u201cErm\u0259nisiz Erm\u0259nistan\u201d layih\u0259si h\u0259yata ke\u00e7irildi\u201d&nbsp; &nbsp; &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/moderator.az\/fotobaza\/orta\/277854.jpg\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Hovhannes Ka\u00e7aznuni Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n ba\u015f naziri, \u201cDa\u015fnaksutyun\u201d\u00a0 partiyas\u0131n\u0131n liderl\u0259rind\u0259n biri olub. Partiyan\u0131n 1923-c\u00fc ild\u0259 Buxarestd\u0259 ke\u00e7iril\u0259n XI Konqresind\u0259 s\u00f6yl\u0259diyi fikirl\u0259 bir daha g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi ki, erm\u0259ni \u015fovinizmi he\u00e7 \u00f6z xalq\u0131na da xo\u015fb\u0259xtlik g\u0259tirm\u0259mi\u015fdir: \u201cDa\u015fnaksutyun\u201d (m\u0259ni s\u0259hv anlamay\u0131n, bir partiya olaraq) ke\u00e7mi\u015fin bir art\u0131\u011f\u0131d\u0131r, orqanizmin ehtiyac duymad\u0131\u011f\u0131 laz\u0131ms\u0131z bir orqand\u0131r\u201d. Bu fikri s\u00f6yl\u0259m\u0259y\u0259 Ka\u00e7aznunini vadar ed\u0259n apard\u0131qlar\u0131 siyas\u0259tin iflasa u\u011framas\u0131 idi, dem\u0259k onun uzun ill\u0259r \u2013 1890-c\u0131 ild\u0259n b\u0259ri apard\u0131\u011f\u0131 siyas\u0259t m\u0259nas\u0131z f\u0259aliyy\u0259t olmu\u015fdu. Liderin g\u0259ldiyi q\u0259na\u0259ti b\u00f6l\u00fc\u015fm\u0259y\u0259n partiya \u00fczvl\u0259ri olsa da, bir \u015fey qa\u00e7\u0131lmaz idi ki, terror v\u0259 qan t\u00f6km\u0259yi siyasi f\u0259aliyy\u0259t adland\u0131ranlar\u0131n sonu \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131. \u201cErm\u0259ni \u0130nqilabi Federasiyas\u0131 \u2013 Da\u015fnaks\u00fctyunun art\u0131q ed\u0259c\u0259yi bir \u015fey qalmad\u0131. Partiyam\u0131z edilm\u0259si laz\u0131m olan n\u0259 vard\u0131sa h\u0259r \u015feyi etmi\u015f v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc t\u00fck\u0259tmi\u015fdir\u201d. Bu, m\u0259\u011flub olmu\u015f, \u00f6z\u00fcn\u00fc bitirmi\u015f bir insan\u0131n etiraflar\u0131 idi. Daha sonra is\u0259 o deyirdi: \u201cM\u0259n \u201cDa\u015fnaksutyun\u201dun ed\u0259c\u0259k bir i\u015fi qalmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259dim. S\u0259hv demi\u015f\u0259m. Onun b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 erm\u0259nil\u0259rin, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn siyasi ke\u00e7mi\u015fi qar\u015f\u0131s\u0131nda ed\u0259 bil\u0259c\u0259yi son bir i\u015fi var: Partiya, \u00f6z q\u0259rar\u0131yla \u00f6z varl\u0131\u011f\u0131na son verm\u0259lidir\u201d.\u00a0<\/p>\n\n\n\n<p>S.Q.Pirumyan da \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u201cDa\u015fnaklar xaricd\u0259\u201d kitab\u0131nda qeyd edir ki, \u201cdo\u011frudan da Qara d\u0259nizd\u0259n Aral\u0131q d\u0259nizin\u0259, Qaraba\u011f da\u011flar\u0131ndan \u018fr\u0259b s\u0259hralar\u0131na q\u0259d\u0259r olan torpaqlarda ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 milyon t\u00fcrk\u00fcn v\u0259 dig\u0259r erm\u0259ni olmayan xalqlar\u0131n aras\u0131nda birc\u0259 n\u0259f\u0259r erm\u0259ni yoxsa, Erm\u0259nistan d\u00f6vl\u0259ti yaratmaq kimi ba\u015fqa g\u00fcl\u00fcnc ideya ola bil\u0259rmi?\u201d\u00a0\u00a0Do\u011frudan da erm\u0259nil\u0259rin bu x\u00fclyas\u0131, \u201cB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d dedikl\u0259ri s\u0259rs\u0259m ideyaya g\u00f6r\u0259s\u0259n, onlar\u0131n \u00f6zl\u0259rind\u0259n ba\u015fqa bir kims\u0259 inan\u0131rm\u0131? Yen\u0259 d\u0259 Ka\u00e7aznuniy\u0259 m\u00fcraci\u0259t etm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259yik. Onun d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 oldu\u011fu d\u00f6vrd\u0259, y\u0259ni 1919-cu ilin bahar\u0131nda Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri il\u0259 (da\u015fnaklar) milli n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r (ramkavarlar) bir yerd\u0259 s\u00fclh konfrans\u0131na t\u0259l\u0259bl\u0259rl\u0259 getmi\u015f v\u0259 m\u00fctt\u0259fiq d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 memorandum t\u0259qdim etmi\u015fdil\u0259r. \u201cH\u0259min memoranduma g\u00f6r\u0259 a\u015fa\u011f\u0131da adlar\u0131 qeyd olunan torpaqlar\u0131n Erm\u0259nistan d\u00f6vl\u0259tinin s\u0259rh\u0259dl\u0259ri i\u00e7\u0259risin\u0259 daxil edilm\u0259si t\u0259l\u0259b olunurdu:\u00a0a) S\u0259rh\u0259dl\u0259ri geni\u015fl\u0259ndirilmi\u015f C\u0259nubi Qafqaz respublikas\u0131b) T\u00fcrkiy\u0259nin yeddi vilay\u0259ti\u00a0c) Kilikiyada d\u00f6rd sancaq\u00bb .Dem\u0259k erm\u0259nil\u0259r h\u0259min x\u00fclyadan \u0259l \u00e7\u0259kmirdil\u0259r. \u201cQara d\u0259nizd\u0259n Aral\u0131q d\u0259nizin\u0259, Qaraba\u011f da\u011flar\u0131ndan \u018fr\u0259b s\u0259hralar\u0131na uzanan B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan t\u0259l\u0259b edilm\u0259kd\u0259 idi\u201d.\u00a0\u00a0B\u00f6lg\u0259d\u0259 h\u0259rbi v\u0259ziyy\u0259td\u0259n narahat olan v\u0259 he\u00e7 c\u00fcr\u0259 m\u00fcharib\u0259nin olmas\u0131n\u0131 ist\u0259m\u0259y\u0259n Sovet h\u00f6kum\u0259ti m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 etdi. 1920-ci ilin 3 iyununda Sovet h\u00f6kum\u0259tinin xarici i\u015fl\u0259r naziri \u00c7i\u00e7erin m\u0259\u015fhur m\u0259ktubu peyda oldu. \u00c7i\u00e7erinin m\u0259ktubunda g\u00f6st\u0259rirdi ki, Sovet h\u00f6kum\u0259ti \u00dc\u00e7 sanca\u011f\u0131 (Qars, \u018frd\u0259han, Batum) T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 verm\u0259k m\u0259s\u0259l\u0259sini fikirl\u0259\u015fir&#8230; Ankaraya da h\u0259min vaxtlar \u015e\u0259rqd\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar aparmaq s\u0259rf etmirdi, \u00fcst\u0259lik yunanlar\u0131n Q\u0259rbd\u0259 \u201cdinc durmad\u0131qlar\u0131\u201d bar\u0259d\u0259 m\u0259lumatlar al\u0131n\u0131rd\u0131. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 Erm\u0259nistana qar\u015f\u0131 m\u00fcharib\u0259 bir q\u0259d\u0259r t\u0259xir\u0259 sal\u0131nm\u0131\u015f oldu. 10 avqust 1920-ci ild\u0259 Erm\u0259nistanla Sovet h\u00f6kum\u0259ti aras\u0131nda m\u00fcqavil\u0259 imzaland\u0131. <\/p>\n\n\n\n<p>Erm\u0259nil\u0259r T\u00fcrkiy\u0259nin s\u00fclh siyas\u0259tini \u00f6z \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n qorxaql\u0131q hesab ed\u0259r\u0259k yen\u0259 d\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259tl\u0259rind\u0259n \u0259l \u00e7\u0259kmirdil\u0259r. Avqustun 12-d\u0259 Oltu b\u00f6lg\u0259sind\u0259 m\u00fcdafi\u0259siz \u0259haliy\u0259 h\u00fccuma ke\u00e7dil\u0259r, 13 sentyabrda is\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n\u0131 geni\u015fl\u0259ndir\u0259r\u0259k \u015e\u0259rqi B\u0259yazidi i\u015f\u011fal etdil\u0259r. Ankara h\u00f6kum\u0259tinin art\u0131q s\u0259bri t\u00fck\u0259ndi v\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlara ba\u015flamaq \u0259mri verdi. \u015e\u0259rq C\u0259bh\u0259si Komandanl\u0131\u011f\u0131 s\u00fcr\u0259tli bir h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259 27\u201328 sentyabrda h\u00fccuma ba\u015flam\u0131\u015f, 29 sentyabrda Sar\u0131qam\u0131\u015f\u0131, 30 sentyabrda Merdeneki (G\u00f6l\u0259) azad etmi\u015fdi. M\u00fc\u0259yy\u0259n haz\u0131rl\u0131q g\u00f6r\u0259nd\u0259n sonra 28 oktyabr 1920-ci ild\u0259 Qars \u00fcz\u0259rin\u0259 h\u00fccuma ke\u00e7ilmi\u015fdir, 30 oktyabrda Qars erm\u0259nil\u0259rd\u0259n azad edilmi\u015fdir. Bu\u00a0 Yeni T\u00fcrkiy\u0259nin Qurtulu\u015f m\u00fcharib\u0259sinin \u0259n b\u00f6y\u00fck z\u0259f\u0259rl\u0259rind\u0259n biri say\u0131la bil\u0259r. Bu hadis\u0259l\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r Qars v\u0259 onun \u0259traf rayonlar\u0131nda hans\u0131 faci\u0259l\u0259rin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131, erm\u0259nil\u0259rin silahs\u0131z, k\u00f6m\u0259ksiz \u0259haliy\u0259 hans\u0131 z\u00fclml\u0259r verdiyi tarixi s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r. Erm\u0259nic\u0259 \u00e7\u0131xan \u201cHayrenik\u201d q\u0259zetind\u0259 bel\u0259 bir m\u0259lumat getmi\u015fdi ki, g\u00fcya Kaz\u0131m Qarab\u0259kir pa\u015fa erm\u0259nil\u0259rin Qars Toplant\u0131 Kuruluna m\u0259ktub g\u00f6nd\u0259r\u0259r\u0259k onlara m\u00fcst\u0259qillik yollar\u0131nda u\u011furlar dil\u0259yib. <\/p>\n\n\n\n<p>Bu informasiyanin \u00f6z\u00fc bir erm\u0259ni yalan\u0131d\u0131r, Kaz\u0131m Qarab\u0259kir pa\u015fa h\u0259qiq\u0259t\u0259n bu toplant\u0131ya m\u0259ktub g\u00f6nd\u0259rib. 29 mart 1918-ci il tarixli h\u0259min m\u0259ktubda Kaz\u0131m pa\u015fa yazm\u0131\u015fd\u0131: \u201c\u018ff\u0259ndil\u0259r, Qafqazda \u00f6vlad v\u0259 ail\u0259nizin, x\u00fcsus\u0259n \u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fcn \u0259mniyy\u0259t i\u00e7\u0259risind\u0259 ya\u015famas\u0131 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin \u0259n b\u00f6y\u00fck arzusudur. Bu \u015f\u0259rtl\u0259 ki, alt\u0131y\u00fcz ild\u0259n b\u0259ri birlikd\u0259 ya\u015fad\u0131qlar\u0131 bir mill\u0259tin qad\u0131n v\u0259 u\u015faqlar\u0131na qar\u015f\u0131 m\u00fcxt\u0259lif i\u015fg\u0259nc\u0259 v\u0259 z\u00fclml\u0259r ed\u0259n canavar Osmanl\u0131 erm\u0259nil\u0259rinin aldad\u0131c\u0131 s\u00f6zl\u0259rin\u0259 inanmayas\u0131n\u0131z. Erm\u0259nil\u0259rin \u0259ll\u0259ri qanl\u0131, \u00fczl\u0259ri l\u0259k\u0259lidir&#8230; Ke\u00e7dikl\u0259ri yerl\u0259rd\u0259 n\u0259 h\u0259yat, n\u0259 namus, n\u0259 d\u0259 mal buraxmam\u0131\u015flar\u201d. Budur Kaz\u0131m pa\u015fan\u0131n yazd\u0131qlar\u0131. \u018flb\u0259tt\u0259, pa\u015fa m\u0259ktubunda erm\u0259nil\u0259r\u0259 \u201cOsmanl\u0131 mill\u0259tinin f\u0259rdl\u0259ri olaraq xo\u015fb\u0259xt bir h\u0259yata daxil olmalar\u0131n\u0131\u201d arzu edib, amma erm\u0259nil\u0259ri haql\u0131 hesab ed\u0259n, onlar\u0131n m\u00fcbariz\u0259sini d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n h\u0259r hans\u0131 fikir\u00a0 olmay\u0131b .\u00a0\u00a0B\u00fct\u00fcn sadalanan planlar\u0131n, gizli raz\u0131la\u015fmalar\u0131n he\u00e7 biri ba\u015f verm\u0259di, Rusiyada 1917-ci ilin fevral\u0131nda, daha sonra oktyabrda ba\u015f ver\u0259n inqilablar b\u00fct\u00fcn\u00a0 gizli erm\u0259ni planlar\u0131n\u0131 pozdu. 3 mart 1918-ci ild\u0259 Brest-Litovskda m\u00fcqavil\u0259 ba\u011fland\u0131, Rusiya m\u00fcharib\u0259d\u0259n \u00e7\u0131xd\u0131, \u015e\u0259rqi Anadoludan da qo\u015funlar\u0131n\u0131 \u00e7\u0131xard\u0131. Amma rus ordusu \u00f6z silahlar\u0131n\u0131 onun t\u0259rkibind\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 vuru\u015fan erm\u0259nil\u0259r\u0259 verm\u0259si fakt\u0131 ger\u00e7\u0259kdir v\u0259 erm\u0259nil\u0259r sand\u0131lar ki, rus silah\u0131 il\u0259 h\u0259min plan\u0131 ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdir\u0259 bil\u0259c\u0259kl\u0259r. Erm\u0259nil\u0259r bu silahlarla \u015e\u0259rqi Anadoluda, daha sonra is\u0259 C\u0259nubi Qafqazda t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259sl soyq\u0131r\u0131m\u0131na ba\u015flad\u0131lar.C\u0259nubi Qafqazda da he\u00e7 vaxt erm\u0259nil\u0259rin say\u0131 t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259halinin say\u0131ndan \u00e7ox olmay\u0131b. Rusiyan\u0131n Qafqaz\u0131 istilas\u0131na q\u0259d\u0259r bu b\u00f6lg\u0259d\u0259 erm\u0259nil\u0259r \u0259halinin \u00e7ox c\u00fczi hiss\u0259sini t\u0259\u015fkil edirdil\u0259r. \u0130ndi erm\u0259nil\u0259rin \u00f6zl\u0259rin\u0259 paytaxt el\u0259dikl\u0259ri \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259ri Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck siyasi v\u0259 m\u0259d\u0259ni m\u0259rk\u0259zl\u0259rind\u0259n biri olmu\u015fdur. Dig\u0259r bir m\u0259nb\u0259 d\u0259 t\u0259sdiq edir ki, XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Zaqafqaziyada ya\u015fayan 1 milyon 300 min erm\u0259nid\u0259n bir milyonu g\u0259lm\u0259dir, ruslar t\u0259r\u0259find\u0259n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259r\u0259k yerl\u0259\u015fdirilmi\u015fdir. <\/p>\n\n\n\n<p>Zaqafqaziya Statistika Komit\u0259sinin 1886, 1897, 1902, 1915, 1917-ci ill\u0259rd\u0259 verdiyi m\u0259lumatlara g\u00f6r\u0259 y\u00fcz il\u0259\u00a0 yax\u0131n bir d\u00f6vrd\u0259 25 min erm\u0259ni ya\u015fayan \u0130r\u0259van vilay\u0259tind\u0259 erm\u0259nil\u0259r art\u0131b-\u00e7oxalm\u0131\u015fd\u0131r. \u201cKavkazski Kalendar\u201da g\u00f6r\u0259 1917-ci ild\u0259 yen\u0259 d\u0259 burada t\u00fcrk \u0259hali \u00e7oxluq t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir, b\u00fct\u00fcn vilay\u0259tin \u0259halisinin 40 faizi t\u00fcrk olmu\u015fdur. \u015e\u0259rur, D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z, S\u00fcrm\u0259li, Nax\u00e7\u0131vanda \u0259halinin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti t\u00fcrk olmu\u015fdur. \u0130r\u0259van vilay\u0259tind\u0259 Erm\u0259nistan Respublikas\u0131 qurulandan sonra 1918-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259halinin k\u0259skin \u015f\u0259kild\u0259 azalmas\u0131 ba\u015f vermi\u015fdir. \u201c1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistanda terror\u00e7u da\u015fnak h\u00f6kum\u0259ti t\u00fcrk- m\u00fcs\u0259lman \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 t\u00f6r\u0259tmi\u015fdir, indiki Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan 575 min t\u00fcrkd\u0259n 565 mini s\u00fcrg\u00fcn v\u0259 soyq\u0131r\u0131m\u0131na m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131r .Bunu erm\u0259ni tarix\u00e7i-t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 Zaven Qorqodyan da etiraf etmi\u015fdir. O \u00f6z\u00fcn\u00fcn erm\u0259nic\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 \u201cSovet Erm\u0259nistan\u0131n\u0131n \u0259halisi son y\u00fcz ild\u0259 1831-1931\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 (\u0130r\u0259vanda 1932-ci ild\u0259 \u00e7ap olunub) bildirir ki, da\u015fnaklardan Sovet Erm\u0259nistan\u0131na 10 mind\u0259n bir az \u00e7ox t\u00fcrk qalm\u0131\u015fd\u0131r\u201d.\u00a0Bak\u0131da 1918-ci ilin mart\u0131nda erm\u0259nil\u0259rin q\u0259l\u0259b\u0259si \u015eaumyan\u0131 \u00f6lk\u0259nin i\u00e7\u0259ril\u0259rin\u0259 do\u011fru ir\u0259lil\u0259m\u0259y\u0259 ruhland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131, \u015eamax\u0131da \u015eaumyan\u0131n g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 bu q\u0259tll\u0259r davam etdirilm\u0259li idi, \u00e7oxlu quldur d\u0259st\u0259sin\u0259 n\u0259zar\u0259t etm\u0259sin\u0259 baxmayaraq, h\u0259l\u0259 o k\u0259nardan da d\u0259st\u0259k almaq bar\u0259d\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fc, dig\u0259r erm\u0259ni c\u0259lladba\u015f\u0131 Andranik Ozanyana yazd\u0131\u011f\u0131 teleqramda bu ist\u0259yini gizl\u0259tmir, qani\u00e7\u0259n bir c\u0259llad\u0131 xalq q\u0259hr\u0259man\u0131 adland\u0131raraq onu \u201cq\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r\u201d munasib\u0259til\u0259 t\u0259brik edirdi: \u201c&#8230;Sizin 574 n\u00f6mr\u0259li teleqram\u0131n\u0131z\u0131 ald\u0131m, eynil\u0259 h\u0259min teleqram Moskvaya \u2013 M\u0259rk\u0259zi h\u00f6kum\u0259t\u0259 x\u0259b\u0259r verildi\u201d dey\u0259r\u0259k V. \u0130. Leninin bu i\u015fl\u0259rd\u0259n, erm\u0259ni v\u0259h\u015filikl\u0259rind\u0259n x\u0259b\u0259rdar oldu\u011funu bildirirdi, h\u0259m d\u0259 Stepan \u015eaumyan\u00a0 Andranik\u0259 bu v\u0259h\u015filikl\u0259ri davam etdirm\u0259sin\u0259 i\u015far\u0259 vururdu: \u201c&#8230;\u00d6z t\u0259r\u0259fimd\u0259n sizin q\u0259hr\u0259manl\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 t\u0259brik edir\u0259m. \u018fg\u0259r c\u0259nab Ka\u00e7aznuni v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 sizin kimi olsayd\u0131lar, erm\u0259ni k\u0259ndlil\u0259rinin ba\u015flar\u0131na indi yeni f\u0259lak\u0259tl\u0259r g\u0259lm\u0259zdi&#8230; B\u00fct\u00fcn q\u0259hr\u0259manlar\u0131 t\u0259brik edin. H\u0259r bir z\u0259hm\u0259ti q\u0259bul etm\u0259kl\u0259 b\u0259rab\u0259r h\u00fcrriyy\u0259t bayra\u011f\u0131n\u0131 y\u0131xmama\u011fa d\u0259v\u0259t edir\u0259m. Bak\u0131 z\u0259hm\u0259tke\u015fl\u0259ri Rusiya h\u00f6kum\u0259tinin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 K\u00fcrd\u0259mir v\u0259 c\u0259bh\u0259sind\u0259 t\u00fcrk b\u0259yl\u0259rin d\u0259st\u0259sin\u0259 m\u0259rdan\u0259 m\u00fcbariz\u0259 etm\u0259kd\u0259dir\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00a0Erm\u0259nil\u0259rin bu v\u0259h\u015filiyini V. \u0130. Lenin\u0259 m\u00fcjd\u0259 kimi x\u0259b\u0259r ver\u0259n S. \u015eaumyan yaz\u0131rd\u0131: \u201c1918- ci ilin yaz\u0131nda Bak\u0131 proletariat\u0131n\u0131n yard\u0131m\u0131 v\u0259 z\u0259hm\u0259tke\u015f k\u00fctl\u0259l\u0259rin f\u0259al i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u015e\u0259rq q\u0259zalar\u0131nda Sovet qo\u015fun d\u0259st\u0259l\u0259ri aprelin 14-d\u0259 L\u0259nk\u0259ran\u0131 azad etdi, aprelin\u00a0 17-19-da \u015eamax\u0131 sovet \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 \u00e7evrildi&#8230;\u201d\u00a0 L\u0259nk\u0259ran\u0131 tutark\u0259n erm\u0259nil\u0259r buradak\u0131 \u0259haliy\u0259 \u2013 tal\u0131\u015flara da soyq\u0131r\u0131m\u0131 etmi\u015fl\u0259r, \u015fahidl\u0259rin dedikl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 onlar Qafqazda bir n\u0259f\u0259r d\u0259 olsun m\u00fcs\u0259lman\u0131n qalmayaca\u011f\u0131 bar\u0259d\u0259 \u015f\u0259h\u0259r meydan\u0131nda\u00a0 dan\u0131\u015f\u0131r, \u0259halini da\u011flara \u00e7\u0259kilm\u0259y\u0259 m\u0259cbur edirdil\u0259r.Andranik\u0259 vurdu\u011fu teleqramda da \u015eaumyan \u201cb\u00fct\u00fcn Qafqaz\u0131\u201d \u00f6z\u00fcn\u0259 tabe etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirirdi, onu da bu istiqam\u0259td\u0259 i\u015f aparma\u011fa s\u0259sl\u0259yirdi: \u201cBiz siz\u0259 k\u00f6m\u0259k ed\u0259 bils\u0259ydik, \u00e7ox \u015fad olard\u0131q. Ola bil\u0259r ki, siz biziml\u0259 \u0259laq\u0259y\u0259 girm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bir t\u0259dbir arayas\u0131n\u0131z\u201d. Andranikd\u0259n cavab g\u00f6zl\u0259m\u0259d\u0259n \u201cxalq q\u0259hr\u0259man\u0131 Andranikin\u201d \u00f6z t\u0259r\u0259fl\u0259rin\u0259 \u00e7\u0259kilm\u0259sinin vacib oldu\u011fu bar\u0259d\u0259 \u201cproletariat\u0131n dahi r\u0259hb\u0259rini\u201d \u2013 Lenini m\u0259lumatland\u0131r\u0131rd\u0131.Amma tarixi gedi\u015fat v\u0259 Qafqaz islam Ordusunun q\u0259rarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 erm\u0259nil\u0259rin \u201c B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d plan\u0131nda \u0259sas yer alan Bak\u0131 plan\u0131n\u0131n da ba\u015f tutmas\u0131na mane oldu.\u00a0 Erm\u0259nistanda bu fikri tez- tez s\u0259sl\u0259ndirirl\u0259r ki, b\u00f6y\u00fck g\u00fccl\u0259r bizi aldatd\u0131lar. Rusiyaya qar\u015f\u0131 \u00e7ox k\u0259skin su\u00e7lamalar olur. Amma\u00a0 bu s\u0259rs\u0259m ideya qanlar\u0131na hopub.\u00a0\u00a0G\u00fcn\u00fcm\u00fczd\u0259 yen\u0259 h\u0259min s\u0259rs\u0259m ideya ortaya at\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Onlar \u00f6z m\u0259\u011flubiyy\u0259tl\u0259rini\u0259 imza atd\u0131qlar\u0131 G\u00fcmr\u00fc, Qars, Moskva m\u00fcqavil\u0259rinin l\u0259\u011fv edilm\u0259si kampaniyas\u0131na start vermi\u015fl\u0259r. Onlar\u0131n fikrinc\u0259 bu anla\u015fmalar l\u0259\u011fv olunarsa, \u201cB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d\u0131n yolu a\u00e7\u0131lacaq. V\u0259\u00a0 eyni zamanda\u00a0 Sevr m\u00fcqavil\u0259sinin \u015f\u0259rtl\u0259rinin yenid\u0259n ke\u00e7\u0259rliliyini\u00a0 ist\u0259yirl\u0259r.\u00a0 \u0130lk ba\u015f nazirl\u0259ri n\u0259 demi\u015fdi?\u00a0 Ka\u00e7aznuni bu \u201cm\u00fcqavil\u0259ni\u201d he\u00e7 n\u0259y\u0259 laz\u0131m olmayan ka\u011f\u0131z par\u00e7as\u0131 adland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. N\u0259tic\u0259 \u00e7\u0131xarm\u0131rlar. Bu m\u00fcqavil\u0259y\u0259 v\u0259 Amerika prezidenti Vudro Vilsonun prinsipl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u015e\u0259rqi Anadolunun b\u00f6y\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc \u0259hat\u0259 ed\u0259n \u0259razil\u0259r guya erm\u0259nil\u0259r\u0259 verilm\u0259liydi.\u00a0 \u0130ndi Erm\u0259nistan h\u00f6k\u00fcm\u0259ti q\u0259rar q\u0259bul edib ki, Vilsona \u0130r\u0259vanda\u00a0 heyk\u0259l qoysunlar&#8230; Amerikadan erm\u0259ni diasporas\u0131 da pul g\u00f6nd\u0259r\u0259c\u0259k.\u00a0 Prezident Tramp\u0131 da a\u00e7\u0131l\u0131\u015fa d\u0259v\u0259t ed\u0259c\u0259kl\u0259r&#8230; G\u00fclm\u0259lidir.\u00a0 H\u0259l\u0259 d\u0259 bu erm\u0259nil\u0259r\u00a0 ba\u015fqalar\u0131n\u0131n \u0259ll\u0259rind\u0259 al\u0259t olduqlar\u0131n\u0131 anlam\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>\u00a0Prof. Qafar \u00c7axmaql\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\/Moderator.az\/<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u201c&#8230;Do\u011frudan da Qara d\u0259nizd\u0259n Aral\u0131q d\u0259nizin\u0259, Qaraba\u011f da\u011flar\u0131ndan \u018fr\u0259b s\u0259hralar\u0131na q\u0259d\u0259r olan torpaqlarda ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 milyon t\u00fcrk\u00fcn v\u0259 dig\u0259r erm\u0259ni olmayan xalqlar\u0131n aras\u0131nda birc\u0259 n\u0259f\u0259r<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-3495","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3495","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3495"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3495\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3497,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3495\/revisions\/3497"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3495"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3495"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3495"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}