{"id":35796,"date":"2021-04-24T00:42:36","date_gmt":"2021-04-23T20:42:36","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=35796"},"modified":"2021-04-24T00:44:30","modified_gmt":"2021-04-23T20:44:30","slug":"turk-torpaqlarinda-y%c9%99hudi-dovl%c9%99ti-ag-k%c9%99klik-%c9%99m%c9%99liyyati-v%c9%99","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=35796","title":{"rendered":"T\u00fcrk torpaqlar\u0131nda Y\u018fHUD\u0130 D\u00d6VL\u018fT\u0130 &#8212; \u201cA\u011f k\u0259klik\u201d \u018fM\u018fL\u0130YYATI V\u018f&#8230;"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Haz\u0131rda Rusiya v\u0259 Ukrayna, dolay\u0131s\u0131 il\u0259 Rusiya-Q\u0259rb aras\u0131nda problem\u0259 \u00e7evril\u0259n Kr\u0131m m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin tarixi il\u0259 ba\u011fl\u0131 maraql\u0131 faktlar ortaya \u00e7\u0131x\u0131b.<br><br>Kr\u0131mda y\u0259hudi d\u00f6vl\u0259tinin yarad\u0131lmas\u0131 plan\u0131 olub.<br><br>Sirl\u0259r a\u00e7\u0131l\u0131r<br><br>Rusiya 2014-c\u00fc ild\u0259 Kr\u0131m\u0131 ilhaq etdi. Moskva elan etdi ki, bura rus torpaqlar\u0131d\u0131r, Xru\u015f\u015fov 1954-c\u00fc ild\u0259 yar\u0131madan\u0131 Ukraynaya birl\u0259\u015fdirib. Buna s\u0259b\u0259b is\u0259 SSR\u0130-nin r\u0259hb\u0259ri olmu\u015f Xru\u015f\u015fovun Ukrayna m\u0259n\u015f\u0259li olmas\u0131d\u0131r. Bununla yana\u015f\u0131, Kr\u0131m\u0131n Stalinin \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n bir il sonra Ukraynaya verilm\u0259si haqda m\u00fcxt\u0259lif versiyalar s\u0259sl\u0259nir.<br><br>Bir ne\u00e7\u0259 il \u00f6nc\u0259 SSR\u0130 D\u00f6vl\u0259t T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik Komit\u0259sinin arxivl\u0259rinin a\u00e7\u0131lmas\u0131 \u00fczr\u0259 d\u00f6vl\u0259t komissiyas\u0131na r\u0259hb\u0259rlik ed\u0259n Mixail Poltoraninin Rusiya televiziyas\u0131nda \u201cH\u0259qiq\u0259t an\u0131\u201d verili\u015find\u0259 dedikl\u0259ri is\u0259 olduqca maraql\u0131d\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Mixail Poltoranin deyir ki, Kr\u0131mda y\u0259hudi d\u00f6vl\u0259tinin yarad\u0131lmas\u0131 plan\u0131 olub.<br><br>Okean\u0131n o tay\u0131ndan g\u0259l\u0259n ideya<br><br>SSR\u0130 yenic\u0259 qurulanda Simferopolda ya\u015fayan y\u0259hudi inqilab\u00e7\u0131 Mixail Lure (Yuri Larin ad\u0131 il\u0259 m\u0259\u015fhurla\u015f\u0131b \u2013 red.) Kr\u0131mda y\u0259hudi d\u00f6vl\u0259tinin yarad\u0131lmas\u0131 ideyas\u0131 il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edirdi. Bu ideyan\u0131 ona \u201cCoint\u201d t\u0259\u015fkilat\u0131ndan (American Jewish Joint Distribution Committee) Rozenberq verib.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>1922-ci ild\u0259 \u201cAqro-Coint\u201d t\u0259\u015fkilat\u0131 yarand\u0131 v\u0259 y\u0259hudil\u0259rin Kr\u0131ma k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si ba\u015fland\u0131. Burada 186 y\u0259hudi kolxozu yaratd\u0131lar. G\u0259l\u0259nl\u0259r \u0259sas\u0259n Belarus, Ukrayna v\u0259 Bolqar\u0131stan y\u0259hudil\u0259ri idi. 1923-c\u00fc ild\u0259 t\u0259\u015fkilat Moskvada s\u0259rgi t\u0259\u015fkil etdi v\u0259 k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 texnikas\u0131, el\u0259c\u0259 d\u0259 dig\u0259r l\u0259vazimatlar n\u00fcmayi\u015f olundu. Hans\u0131 y\u0259hudi Kr\u0131ma k\u00f6\u00e7s\u0259ydi, ona m\u0259sk\u0259n salma\u011fa k\u00f6m\u0259k edil\u0259c\u0259kdi. Lenin h\u0259min vaxt art\u0131q x\u0259st\u0259 idi, buna baxmayaraq, o s\u0259rgiy\u0259 getdi v\u0259 bu i\u015fi t\u0259rifl\u0259di.<br><br>Amerika tatar torpa\u011f\u0131n\u0131 pulla ald\u0131<br><br>Sovet h\u00f6kum\u0259ti 10 il \u0259rzind\u0259 \u201cAqro-Coint\u201dd\u0259n g\u0259lirin 5 faizini al\u0131rd\u0131. Daha sonra SSR\u0130-d\u0259 900 min dollarl\u0131q istiqraz v\u0259r\u0259q\u0259l\u0259ri \u2013 veksell\u0259r burax\u0131ld\u0131. Kr\u0131m torpaqlar\u0131n\u0131 paylara b\u00f6ld\u00fcl\u0259r. Ba\u015flan\u011f\u0131c \u00fc\u00e7\u00fcn Kr\u0131m torpaqlar\u0131n\u0131n aksiyalar\u0131n\u0131 200 insan ald\u0131. Onlar aras\u0131nda AB\u015e-\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259k prezidenti Edvard Quver, Eleonora Ruzvelt (AB\u015e prezidenti Ruzveltin arvad\u0131 \u2013 red.), Luis Mar\u015fall (Amerika h\u00fcquq\u015f\u00fcnas\u0131 v\u0259 ictimai xadim, XX \u0259srin ilk \u00fc\u00e7 onilliyind\u0259 AB\u015e-\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck y\u0259hudi liderl\u0259rind\u0259n biri, Nyu-Yorkun y\u0259hudi elitas\u0131n\u0131n t\u0259msil\u00e7isi) d\u0259 var idi. Sonra bir \u00e7ox biznesmenl\u0259r, siyas\u0259t\u00e7il\u0259r, bankirl\u0259r Kr\u0131m \u0259razinin s\u0259hml\u0259rini alma\u011fa ba\u015flad\u0131. Yar\u0131madan\u0131n t\u0259xmin\u0259n bir ne\u00e7\u0259 milyon hektar \u0259razisi var idi. SSR\u0130 h\u00f6kum\u0259ti \u0259slind\u0259 Kr\u0131m veksell\u0259ri ad\u0131 alt\u0131nda kredit g\u00f6t\u00fcr\u00fcrd\u00fc. Bu kreditl\u0259r 1954-c\u00fc ild\u0259 \u00f6d\u0259nm\u0259li idi, \u0259ks t\u0259qdird\u0259 borcun qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olaraq, Kr\u0131m amerikal\u0131lara veril\u0259c\u0259kdi.<br><br>T\u00fcrk torpaqlar\u0131nda y\u0259hudi d\u00f6vl\u0259ti v\u0259 tatar \u00fcsyan\u0131<br><br>Stalin 1934-c\u00fc ild\u0259 Birobican\u0131 (Birobican Rusiyada Y\u0259hudi Muxtar Vilay\u0259tinin daxil olan \u015f\u0259h\u0259ridir \u2013 red.) yaratmaqla bu m\u0259s\u0259l\u0259ni pozdu. \u00c7\u00fcnki Kr\u0131mda tatarlar etiraza qalxd\u0131lar v\u0259 y\u0259hudil\u0259ri g\u0259tir\u0259n qatarlar\u0131 yar\u0131madaya buraxmad\u0131lar. Tatarlar h\u0259m\u00e7inin, y\u0259hudi q\u0259s\u0259b\u0259l\u0259rini da\u011f\u0131tma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. Stalin bildirdi ki, \u201cbiz milli alovu yand\u0131ra bilm\u0259rik\u201d. \u0130stiqrazlar amerikal\u0131larda qald\u0131, kredit \u00f6hd\u0259liyi is\u0259 davam edirdi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>1943-c\u00fc ild\u0259 Stalin Broz Titoya (II D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sinin sonundan v\u0259fat\u0131na q\u0259d\u0259r Yuqoslaviyan\u0131n lideri olub \u2013 red.) \u015fikay\u0259t edirdi ki, Amerika SSR\u0130-y\u0259 lendliz proqram\u0131na (AB\u015e-\u0131n II D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 \u00f6z m\u00fctt\u0259fiql\u0259rin\u0259 yard\u0131m proqram\u0131) uy\u011fun olaraq d\u00f6y\u00fc\u015f sursatlar\u0131, h\u0259rbi texnika, \u0259rzaq, strateji m\u0259hsullar g\u00f6nd\u0259r\u0259 bilmir. Amerikal\u0131lar onu bu proqram\u0131 dondurmaqla h\u0259d\u0259l\u0259yirl\u0259r. \u00c7\u00fcnki Amerikada y\u0259hudi lobbisi \u00e7ox g\u00fccl\u00fcd\u00fcr v\u0259 Stalind\u0259n \u201cKr\u0131m Kaliforniyas\u0131\u201d layih\u0259sini davam etdirm\u0259yi t\u0259l\u0259b edir.<br><br>\u201cAmerikal\u0131lar m\u0259n\u0259 deyirl\u0259r ki, Kr\u0131m m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 biz ikinci c\u0259bh\u0259ni a\u00e7a bilmirik\u201d, &#8212; dey\u0259 Stalin Titoya deyirdi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>H\u0259min vaxt Stalin Kr\u0131m tatarlar\u0131n\u0131n deportasiyas\u0131n\u0131 haz\u0131rlama\u011fa ba\u015flad\u0131. Hans\u0131 ki, Kr\u0131m tarix boyu t\u00fcrk torpaqlar\u0131 olub, oradak\u0131 tatarlar da bu \u0259razil\u0259rin sahibi idi. Lakin Kr\u0131m Amerikan\u0131n maliyy\u0259 oliqarxlar\u0131na laz\u0131m oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn tatar t\u00fcrkl\u0259ri \u00f6z torpaqlar\u0131ndan deportasiya olunmal\u0131 idi. \u00c7\u00fcnki tatarlar \u00f6z torpaqlar\u0131nda y\u0259hudi d\u00f6vl\u0259tinin yarad\u0131lmas\u0131n\u0131 ist\u0259mirdil\u0259r.<br><br>\u201cStalin\u0259 deyin ki&#8230;\u201d \u2013 M\u0259xfi m\u0259ktub<br><br>Mixail Poltoranin dan\u0131\u015f\u0131r ki, onun \u0259lind\u0259 x\u00fcsusi m\u0259xfi qrifli m\u0259ktub var. Hans\u0131 ki, 1945-ci ild\u0259 AB\u015e-\u0131n ticar\u0259t naziri Harriman Stalinl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259li v\u0259 Kr\u0131m m\u0259s\u0259l\u0259sini h\u0259ll etm\u0259li idi.<br><br>\u201cPrezident Trumen sizin planlar\u0131n\u0131z\u0131 b\u0259y\u0259nir. Lakin o, \u0259lav\u0259 edir ki, SSR\u0130-nin Qara d\u0259niz donanmas\u0131n\u0131n bazas\u0131n\u0131n Kr\u0131m\u0131n \u0259razisind\u0259 olmas\u0131 il\u0259 y\u0259hudi respublikas\u0131n\u0131n m\u00f6vcudlu\u011fu bir-birin\u0259 uy\u011fun g\u0259lmir. Kr\u0131m silahs\u0131zla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f zona olmal\u0131d\u0131r. Stalin\u0259 x\u0259b\u0259r verin ki, o, Sevastopoldan donanman\u0131 \u00e7\u0131xarma\u011fa haz\u0131r olmal\u0131d\u0131r\u201d, &#8212; dey\u0259 Harriman\u0131n m\u0259xfi m\u0259ktubunda deyilir.<br><br>Poltoranin davam edir: \u201cY\u0259ni Kr\u0131m\u0131 sovet respublikas\u0131 adland\u0131rm\u0131rd\u0131lar. Kr\u0131m m\u00fcst\u0259qil y\u0259hudi d\u00f6vl\u0259tidir v\u0259 bu d\u00f6vl\u0259t\u0259 t\u0259kc\u0259 bura daxil deyildi. Kr\u0131mdan Abxaziya il\u0259 s\u0259rh\u0259d\u0259 q\u0259d\u0259r, So\u00e7i v\u0259 Odessa da daxil olmaqla y\u0259hudi d\u00f6vl\u0259ti olmal\u0131 idi. Y\u0259ni \u0130srail F\u0259l\u0259stind\u0259 yox, Kr\u0131mda yarad\u0131lmal\u0131 idi\u201d.<br><br>\u201cBiz k\u00f6m\u0259k etdik, h\u0259r \u015fey sona \u00e7atd\u0131\u201d<br><br>Stalin bu planla raz\u0131la\u015fm\u0131r v\u0259 m\u00fcbahis\u0259 etm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r. O bildirirdi ki, 1897-ci ild\u0259 Bazel konqresind\u0259 evsiz y\u0259hudil\u0259rin F\u0259l\u0259stind\u0259 \u00f6z d\u00f6vl\u0259tini yaratmas\u0131 haqda q\u0259rar q\u0259bul edilib. \u0130srailin F\u0259l\u0259stind\u0259 yarad\u0131lmas\u0131na qar\u015f\u0131 ingilisl\u0259r \u00e7\u0131x\u0131rd\u0131. \u00c7\u00fcnki m\u00fcharib\u0259 zaman\u0131 onlar F\u0259l\u0259stini tutmu\u015fdular v\u0259 bura Britaniya mandat\u0131na daxil idi. Stalin is\u0259 1946-c\u0131 ild\u0259 y\u0259hudil\u0259rin \u0259r\u0259bl\u0259r v\u0259 ingilisl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn Bolqar\u0131stan vasit\u0259sil\u0259 t\u0259chiz edilm\u0259sin\u0259 imkan yaratd\u0131. Hans\u0131 ki, y\u0259hudil\u0259r\u0259 minl\u0259rl\u0259 avtomat, pulemyotlar verilirdi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Stalin sevinirdi: \u201cBiz k\u00f6m\u0259k etdik, \u0130srail F\u0259l\u0259stind\u0259 yarad\u0131lacaq, h\u0259r \u015fey sona \u00e7atd\u0131\u201d.<br><br>Stalinin Xru\u015f\u015fova ev tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u201cA\u011f k\u0259klik\u201d \u0259m\u0259liyyat\u0131<br><br>1953-c\u00fc ild\u0259 Xru\u015f\u015fov Kr\u0131m\u0131 Ukraynaya verdi. Bu q\u0259rar \u0259slind\u0259 Stainin ev tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131 idi. \u00c7\u00fcnki b\u00fct\u00fcn veksell\u0259r Rusiya h\u00f6kum\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n imzalanm\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 \u0130srailin F\u0259l\u0259stind\u0259 yarad\u0131lmas\u0131na baxmayaraq, \u201cKr\u0131m Kaliforniyas\u0131\u201d ideyas\u0131 qal\u0131rd\u0131.<br><br>\u0130srailin SSR\u0130-d\u0259 ilk s\u0259firi olan Qolda Meir Moskvaya Kr\u0131m\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn g\u0259lmi\u015fdi. Lakin buna qar\u015f\u0131 50 min insan\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259 mitinq ke\u00e7irildi. Bu mitinql\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 Kr\u0131m\u0131n Ukraynaya verilm\u0259si h\u0259yata ke\u00e7irildi.<br><br>\u201cBu \u201cA\u011f k\u0259klik\u201d \u0259m\u0259liyyat\u0131 idi. Bol\u015fevikl\u0259r he\u00e7 vaxt borc qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda Kr\u0131m\u0131 verm\u0259y\u0259 raz\u0131la\u015fmazd\u0131lar. Qara d\u0259niz \u2013 bura strategiyad\u0131r\u201d, &#8212; dey\u0259 Poltoranin deyir.<\/strong>(Publika.az)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Haz\u0131rda Rusiya v\u0259 Ukrayna, dolay\u0131s\u0131 il\u0259 Rusiya-Q\u0259rb aras\u0131nda problem\u0259 \u00e7evril\u0259n Kr\u0131m m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin tarixi il\u0259 ba\u011fl\u0131 maraql\u0131 faktlar ortaya \u00e7\u0131x\u0131b. Kr\u0131mda y\u0259hudi d\u00f6vl\u0259tinin yarad\u0131lmas\u0131 plan\u0131<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-35796","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/35796","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=35796"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/35796\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":35800,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/35796\/revisions\/35800"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=35796"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=35796"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=35796"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}