{"id":36104,"date":"2021-04-27T03:09:31","date_gmt":"2021-04-26T23:09:31","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=36104"},"modified":"2021-04-27T03:09:34","modified_gmt":"2021-04-26T23:09:34","slug":"tarix-az%c9%99rbaycandan-baslar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=36104","title":{"rendered":"TAR\u0130X AZ\u018fRBAYCANDAN BA\u015eLAR"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>\u015eimalda \u0130til, \u015f\u0259rqd\u0259 X\u0259z\u0259r, q\u0259rbd\u0259 Qara d\u0259niz v\u0259 \u015e\u0259rqi Anadolu, c\u0259nubda Mesopotamiya s\u0259rh\u0259dl\u0259r kimi \u00e7\u0259kildikd\u0259, b\u00f6lg\u0259d\u0259ki \u0259s\u0259rl\u0259ri Runik yaz\u0131n\u0131n m\u0259n\u015f\u0259yi bax\u0131m\u0131ndan qiym\u0259tl\u0259ndirdikd\u0259 maraql\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r ortaya \u00e7\u0131x\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Burada x\u00fcsus\u0259n \u015e\u0259rqi Anadolunun, Az\u0259rbaycan v\u0259 Qafqaz\u0131n tap\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 Qazax\u0131stan v\u0259 Sibir \u00f6lk\u0259l\u0259ri il\u0259 m\u00fcqayis\u0259 etm\u0259k ist\u0259rdik.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259lumdur ki, Anadolunun bir \u00e7ox yerl\u0259rind\u0259 eradan \u0259vv\u0259l\u0259 aid olan da\u015f v\u0259 ma\u011fara \u015f\u0259kill\u0259ri var.<\/p>\n\n\n\n<p>Bunlardan, x\u00fcsusil\u0259 Ad\u0131yaman, Malatya, Qars, Van v\u0259 Hakkarid\u0259 olanlar diqq\u0259t \u00e7\u0259kir.<\/p>\n\n\n\n<p>Oktay Bellinin Van b\u00f6lg\u0259si, Muvaffak Uyan\u0131k\u0131n Hakkari Gevaruk v\u0259 Tirin platosu \u015f\u0259kill\u0259rinin d\u0259, Az\u0259rbaycan Qobustan yaz\u0131lar\u0131na b\u0259nz\u0259diyi ayd\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Qobustan qaya r\u0259sml\u0259ri Qazaxstan v\u0259 \u015eimali Qafqazdak\u0131 Te\u015fikle v\u0259 Zelen\u00e7uk Kray qaya r\u0259sml\u0259rinin m\u0259zmununa b\u0259nz\u0259rdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Arxeoloqlar \u015e\u0259rqi Anadolunun ma\u011fara divarlar\u0131nda olan insanlar\u0131n, tanr\u0131lar\u0131n, tanr\u0131\u00e7alar\u0131n, g\u00fcn\u0259\u015fin v\u0259 heyvanlar\u0131n \u015f\u0259kill\u0259rinin 15 min il \u0259vv\u0259l\u0259 aid oldu\u011funu s\u00f6yl\u0259yirl\u0259r. Y\u00fcksekova Gevaruk k\u0259ndind\u0259ki qo\u00e7 heyk\u0259linin relyefi v\u0259 Erzurumdak\u0131 Cunni Ma\u011faralardak\u0131 yaz\u0131 \u015eimali Qafqazda olan yaz\u0131lara b\u0259nz\u0259yir.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n Qobustan qayal\u0131qlar\u0131nda tap\u0131lan r\u0259sml\u0259r yaz\u0131 d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid olan qal\u0131qlar\u0131n b\u0259zi motivl\u0259rinin Zelenc\u00fckKrayda X\u0259z\u0259r d\u0259nizi qaya t\u00fcrb\u0259l\u0259rind\u0259ki qaya resimleri, Te\u015fikle q\u0259s\u0259b\u0259si v\u0259 Qazax\u0131stan Kara S\u0131g (Kurqun Sin da\u015f\u0131n\u0131n bir filial\u0131) il\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 eyni olmas\u0131, bu kitab\u0259l\u0259rin yenid\u0259n qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259sinin vacibliyini ortaya qoyur. Daha \u0259vv\u0259l qeyd etdiyimiz kimi, bu yaz\u0131lar\u0131n m\u00fcqayis\u0259si b\u0259zi q\u0259rb aliml\u0259rinin Vikinql\u0259rin \u0130sve\u00e7d\u0259n Qafqaza, Bak\u0131ya v\u0259 Qazax\u0131stana ke\u00e7diyini iddia etm\u0259l\u0259rinin yanl\u0131\u015f olmas\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131q sur\u0259td\u0259 s\u00fcbut ed\u0259c\u0259k.<\/p>\n\n\n\n<p>Ayd\u0131nd\u0131r ki, \u015e\u0259rqi Anadoluda, Az\u0259rbaycan v\u0259 Qafqazda yerl\u0259\u015f\u0259n bu qaya ma\u011faras\u0131n\u0131n r\u0259sml\u0259ri Misir v\u0259 Mezopotamiyada olan heterografik formalardan m\u0259zmun v\u0259 forma bax\u0131m\u0131ndan \u00e7ox f\u0259rqlidir. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, bu \u0259s\u0259rl\u0259rin m\u0259zmunu v\u0259 formas\u0131 aras\u0131ndak\u0131 b\u0259nz\u0259rlik diqq\u0259t \u00e7\u0259kir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu \u0259s\u0259rl\u0259r\u0259 \u0259sas\u0259n, x\u00fcsus\u0259n \u015e\u0259rqi Anadolunun (Van, Hakkari, Trabzon, \u018frzurum), Az\u0259rbaycan (Qobustan qayalar\u0131) v\u0259 \u015eimali Qafqaz (Elbrus rayonu) m\u0259rk\u0259zl\u0259rind\u0259, Runik (G\u00f6kt\u00fcrk) yaz\u0131 ideoqram \/ E piktogram v\u0259 dam\u011fa d\u00f6vrl\u0259ri Qafqazda ke\u00e7ildiyini s\u00f6yl\u0259y\u0259 bil\u0259rik.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu m\u00fczakir\u0259l\u0259r, Runik yaz\u0131 adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z yaz\u0131n\u0131 yaradan v\u0259 yayan insanlar\u0131n &#171;Ana V\u0259t\u0259n&#187;ini ortaya qoyur.<\/p>\n\n\n\n<p>S\u00fcmerd\u0259ki t\u00fcrkc\u0259 s\u00f6zl\u0259rin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 s\u0259s uy\u011funlu\u011funu ortaya qoyan O. N. Tuna, S\u00fcmer d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, y\u0259ni M.\u00d6. 3500-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 \u015e\u0259rqi Anadolu v\u0259 Mezopotamiyan\u0131n \u015fimal\u0131nda \u015fumerl\u0259rl\u0259 i\u00e7-i\u00e7\u0259 ya\u015fayan v\u0259 ya qon\u015fu olan bir T\u00fcrk varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n olmas\u0131 ortaya \u00e7\u0131x\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015e\u0259rqi Anadoluda Hakkari, Van v\u0259 \u018frzurum kimi qaya v\u0259 ma\u011fara r\u0259sml\u0259rinin Qazax\u0131standa v\u0259 x\u00fcsusil\u0259 \u015eimali Qafqazda Az\u0259rbaycan\u0131n Qobustan Yaz\u0131lar\u0131 v\u0259 Enclave, Zelen\u00e7uk Krayda v\u0259 Sutul da\u015f ma\u011fara r\u0259sml\u0259ri il\u0259 motivl\u0259ri v\u0259 t\u0259bi\u0259ti bax\u0131m\u0131ndan eyni olmas\u0131 t\u0259sad\u00fcf deyil.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259tta bu g\u00fcn \u015eimali Qafqaz\u0131n tap\u0131nt\u0131lar\u0131 aras\u0131nda tez-tez rastlanmas\u0131 v\u0259 G\u00f6kt\u00fcrk yaz\u0131s\u0131n\u0131n Qafqaz versiyas\u0131 \u015e\u0259rqi Avropa v\u0259 Orta Asiya versiyalar\u0131ndan daha q\u0259dim olmas\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fc bir x\u00fcsusdur.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/C5Pb2d.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-36105\" width=\"1012\" height=\"469\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/C5Pb2d.jpg 690w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/C5Pb2d-300x139.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/C5Pb2d-150x70.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 1012px) 100vw, 1012px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>\u00c7in m\u0259d\u0259niyy\u0259t muzeyind\u0259 tap\u0131lan e.\u0259. 3000-ci ill\u0259rin mumiyas\u0131na aid quma\u015f\u0131n anatomik g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcn Qafqaz t\u00fcrkl\u0259rin\u0259 aid olmas\u0131n\u0131n \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xmas\u0131 e.\u0259. 3000-ci ill\u0259rd\u0259 Qafqazda m\u00f6vcud olan T\u00fcrk sivilizasiyas\u0131n\u0131n y\u00fcks\u0259k inki\u015faf\u0131n\u0131 ortaya qoyan m\u00fch\u00fcm bir faktd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu m\u0259lumat\u0131n i\u015f\u0131\u011f\u0131nda, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u015e\u0259rqi Anadolu, Az\u0259rbaycan v\u0259 \u015eimali Qafqazdak\u0131 t\u00fcrkl\u0259r, bu co\u011frafiyada e.\u0259. 3500-c\u00fc ild\u0259n daha \u00f6nc\u0259ki minillikd\u0259 m\u00f6vcud oldu\u011funu t\u0259s\u0259vv\u00fcr ed\u0259 bil\u0259rik.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Yrd. Do\u00e7. Dr. \u0130smail Do\u011fan<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u015eimalda \u0130til, \u015f\u0259rqd\u0259 X\u0259z\u0259r, q\u0259rbd\u0259 Qara d\u0259niz v\u0259 \u015e\u0259rqi Anadolu, c\u0259nubda Mesopotamiya s\u0259rh\u0259dl\u0259r kimi \u00e7\u0259kildikd\u0259, b\u00f6lg\u0259d\u0259ki \u0259s\u0259rl\u0259ri Runik yaz\u0131n\u0131n m\u0259n\u015f\u0259yi bax\u0131m\u0131ndan qiym\u0259tl\u0259ndirdikd\u0259 maraql\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":36106,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-36104","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/36104","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=36104"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/36104\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":36107,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/36104\/revisions\/36107"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/36106"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=36104"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=36104"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=36104"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}