{"id":36463,"date":"2021-05-01T00:20:42","date_gmt":"2021-04-30T20:20:42","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=36463"},"modified":"2021-05-02T01:13:58","modified_gmt":"2021-05-01T21:13:58","slug":"heyd%c9%99r-%c9%99liyevin-kqb-%c9%99ks-k%c9%99sfiyyati-il%c9%99-tam-m%c9%99xfi-qarabag-yazismalari-uz%c9%99-cixdi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=36463","title":{"rendered":"Heyd\u0259r \u018fliyevin KQB \u0259ks-k\u0259\u015ffiyyat\u0131 il\u0259 tam m\u0259xfi Qaraba\u011f yaz\u0131\u015fmalar\u0131"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Stalinin \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra SSR\u0130-d\u0259 ba\u015flayan siyasi rejimin istil\u0259\u015fm\u0259si prosesi d\u00f6vl\u0259tin c\u0259miyy\u0259t \u00fcz\u0259rind\u0259 yeni, daha loyal n\u0259zar\u0259tinin formala\u015fmas\u0131na imkan yarad\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Totalitarizmin Stalin modelinin t\u0259fti\u015f edilm\u0259si Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistanda r\u0259hb\u0259rliyin d\u0259yi\u015fm\u0259si il\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t olunur. Stalinin \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n d\u00fcz bir ay sonra \u2013 1953-c\u00fc il aprelin 6-da Mirc\u0259f\u0259r Ba\u011f\u0131rov Az\u0259rbaycanda, noyabr\u0131n 28-d\u0259 is\u0259 Qriqori Arutinov (Arutyunyan) Erm\u0259nistanda birinci katib v\u0259zif\u0259sind\u0259n k\u0259narla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Ba\u011f\u0131rov epoxas\u0131n\u0131n sonu v\u0259 Az\u0259rbaycan SSR r\u0259hb\u0259rliyind\u0259 geni\u015fmiqyasl\u0131 yenilikl\u0259r respublikan\u0131n idar\u0259etm\u0259 strukturlar\u0131nda da d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b olur. Daxili i\u015fl\u0259r v\u0259 d\u00f6vl\u0259t t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik nazirlikl\u0259rinin birl\u0259\u015fm\u0259si dig\u0259rl\u0259rind\u0259n daha tez h\u0259yata ke\u00e7irilir. N\u0259tic\u0259d\u0259 3 may 1954-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan SSR Nazirl\u0259r Soveti yan\u0131nda D\u00f6vl\u0259t T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik Komit\u0259si (DTK) yarad\u0131l\u0131r. Heyd\u0259r \u018fliyev 1950-ci ill\u0259rin ortalar\u0131ndan etibar\u0259n DTK-n\u0131n \u0259ks-k\u0259\u015ffiyyat \u015f\u00f6b\u0259sind\u0259 r\u0259hb\u0259r v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Yeni sovet lideri Nikita Xru\u015f\u015fovun Stalin \u015f\u0259xsiyy\u0259tin\u0259 p\u0259r\u0259sti\u015fi if\u015fa ed\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 il\u0259 yadda qalan Sovet \u0130ttifaq\u0131 Kommunist Partiyas\u0131n\u0131n (Sov.\u0130KP) 1956-c\u0131 ilin fevral\u0131nda ke\u00e7iril\u0259n \u0425\u0425 qurultay\u0131n\u0131n yekunlar\u0131 Zaqafqaziyan\u0131n sovet respublikalar\u0131nda m\u00fcxt\u0259lif c\u00fcr q\u0259bul olunur. \u018fg\u0259r o, Az\u0259rbaycanda milli dilin v\u0259 d\u0259y\u0259rl\u0259rin inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcbariz\u0259ni stimulla\u015fd\u0131rsa, Erm\u0259nistanda qon\u015fu respublikalara v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 \u0259razi iddialar\u0131 ideyas\u0131n\u0131 yenid\u0259n g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259tirir.<\/p>\n\n\n\n<p>1923-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan SSR t\u0259rkibind\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin (DQMV) yarad\u0131lmas\u0131n\u0131n erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n problemin h\u0259lli kimi q\u0259bul edilm\u0259diyi v\u0259 onlar\u0131n bu \u0259razini anneksiya plan\u0131ndan imtina etm\u0259dikl\u0259ri ayd\u0131n idi. \u0130osif Stalinin \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra erm\u0259ni partiya r\u0259hb\u0259rliyi m\u00fcxt\u0259lif s\u0259viyy\u0259l\u0259rd\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 d\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 qay\u0131d\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n<p>Art\u0131q bu h\u0259r\u0259kat t\u0259kc\u0259 partiya r\u0259hb\u0259rliyi s\u0259viyy\u0259sind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilmir, \u00f6z\u00fcnd\u0259 erm\u0259ni katolikosu da daxil olmaqla Erm\u0259nistan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif sosial t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259rinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rini birl\u0259\u015fdir\u0259n daha geni\u015f \u00e7evr\u0259nin ali ittifaq partiyas\u0131na v\u0259 d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131na imzalar, petisiyalar v\u0259 m\u00fcraci\u0259tl\u0259r toplusu g\u00f6nd\u0259rm\u0259si formas\u0131n\u0131 al\u0131r. Bu, erm\u0259nil\u0259rin nec\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcy\u00fcn\u00fcn v\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n nec\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdiyinin g\u00f6st\u0259ricisi idi: erm\u0259nil\u0259r he\u00e7 vaxt problemin Bak\u0131da \u2013 Az\u0259rbaycan paytaxt\u0131nda h\u0259llini ist\u0259mirdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>SSR\u0130 Ali Soveti R\u0259yas\u0259t Hey\u0259tinin Ukraynan\u0131n Rusiyaya birl\u0259\u015fdirilm\u0259sinin \u00fc\u00e7 y\u00fcz illiyi m\u00fcnasib\u0259til\u0259 \u201cKr\u0131m vilay\u0259tinin RSFSR-in t\u0259rkibind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131laraq Ukrayna SSR-in t\u0259rkibin\u0259 verilm\u0259si haqq\u0131nda\u201d 19 fevral 1954-c\u00fc il tarixli f\u0259rman\u0131 erm\u0259nil\u0259rd\u0259 ke\u00e7mi\u015f s\u0259rh\u0259dl\u0259r\u0259 yenid\u0259n bax\u0131lmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck \u00fcmidl\u0259r yarad\u0131r. Onlar bu hadis\u0259d\u0259n ruhlan\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n<p>1960-c\u0131 ill\u0259r erm\u0259nil\u0259rin Az\u0259rbaycan SSR-\u0259 \u0259razi iddialar\u0131 \u0259traf\u0131nda v\u0259ziyy\u0259tin yenid\u0259n k\u0259skinl\u0259\u015fm\u0259si il\u0259 \u0259lam\u0259tdar olur. Bu m\u0259rh\u0259l\u0259nin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 respublika r\u0259hb\u0259rliyind\u0259 n\u00f6vb\u0259ti d\u0259yi\u015fiklikl\u0259 v\u0259 V\u0259li Axundovun Az\u0259rbaycan Kommunist Partiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259sinin birinci katibi t\u0259yin edilm\u0259si (1959-cu il) il\u0259 \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259hz bu d\u00f6vrd\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevin respublikan\u0131n d\u00f6vl\u0259t t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik orqanlar\u0131nda s\u00fcr\u0259tli karyera y\u00fcks\u0259li\u015fi ba\u015f verir. Heyd\u0259r \u018fliyev 1960-c\u0131 ild\u0259 DTK-n\u0131n \u0259ks-k\u0259\u015ffiyyat \u015f\u00f6b\u0259sinin r\u0259isi t\u0259yin olunur. \u018flb\u0259tt\u0259, xidm\u0259ti v\u0259zif\u0259si say\u0259sind\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev indi t\u0259kc\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n \u0259razi iddialar\u0131 \u0259traf\u0131nda ba\u015f ver\u0259n q\u0259fil d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r bar\u0259d\u0259 m\u0259lumatl\u0131 deyildi, h\u0259m d\u0259 respublika r\u0259hb\u0259rliyind\u0259 m\u0259sul q\u0259rar ver\u0259n \u0259sas \u015f\u0259xsl\u0259rd\u0259n biri idi.<\/p>\n\n\n\n<p>Tarix \u00fczr\u0259 t\u0259hsil alan (Ulu \u00f6nd\u0259r 1957-ci ild\u0259 S.Kirov ad\u0131na Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Universitetinin Tarix fak\u00fclt\u0259sinin qiyabi \u015f\u00f6b\u0259sini bitirmi\u015fdi), sonra uzun m\u00fcdd\u0259t d\u00f6vl\u0259t t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik orqanlar\u0131na v\u0259 respublikan\u0131n partiya t\u0259\u015fkilat\u0131na r\u0259hb\u0259rlik etmi\u015f bir insan kimi Heyd\u0259r \u018fliyev Erm\u0259nistan\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa iddialar\u0131n\u0131n tarixini yax\u015f\u0131 bilirdi v\u0259 bir m\u00fcdd\u0259t sonra, art\u0131q Az\u0259rbaycan Prezidenti olark\u0259n \u00f6lk\u0259 ziyal\u0131lar\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r zaman\u0131 bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 qay\u0131d\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Heyd\u0259r \u018fliyev bu problemin tarixin\u0259 ilk d\u0259f\u0259 \u0259trafl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 1999-cu il fevral\u0131n 9-da Prezident Saray\u0131nda Nax\u00e7\u0131van Muxtar Respublikas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131n\u0131n 75 illiyin\u0259 haz\u0131rl\u0131q \u00fczr\u0259 komissiyan\u0131n \u00fczvl\u0259ri il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 toxundu<\/strong>:&nbsp;<em>\u201cDa\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa muxtar status verilm\u0259si k\u0259skin m\u00fcbariz\u0259 \u015f\u0259raitind\u0259 ke\u00e7ib. 1988-ci ild\u0259 erm\u0259nil\u0259r Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa iddia etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131qda, onlar Stalin v\u0259 Orconikidzeni ittiham etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. Guya onlar az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n t\u0259zyiqi alt\u0131nda Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131 Az\u0259rbaycana t\u0259rkibind\u0259 saxlay\u0131blar, amma biz Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa muxtariyy\u0259t verilm\u0259sinin Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259lmi\u015f bir q\u0259rar oldu\u011funu hesab edirik. Tarixi bil\u0259nl\u0259r v\u0259 tarixi s\u0259n\u0259dl\u0259rl\u0259 tan\u0131\u015f olanlar bilirl\u0259r ki, o vaxt N\u0259rimanov v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 buna qar\u015f\u0131 nec\u0259 m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131blar. Onlar\u0131n nail olduqlar\u0131 yegan\u0259 \u015fey Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 saxlamaqdan ibar\u0259t olub. Tarix\u00e7il\u0259r\u0259 o da m\u0259lumdur ki, Moskvada, Tiflisd\u0259, Zaqafqaziya Federasiyas\u0131nda Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259si qald\u0131r\u0131landa N\u0259riman N\u0259rimanov ciddi b\u0259yanatla \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k bildirib ki, bel\u0259 olan t\u0259qdird\u0259 biz Rusiyaya neft t\u0259dar\u00fck\u00fcn\u00fc dayand\u0131raca\u011f\u0131q. M\u0259hz bu k\u0259skin m\u00fcbariz\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 bel\u0259 bir q\u0259rar verilib\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ulu \u00f6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev 10 noyabr 1999-cu ild\u0259 Az\u0259rbaycan yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n bir qrupu il\u0259 Prezident saray\u0131nda g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 s\u00f6hb\u0259t zaman\u0131 yenid\u0259n \u00f6z\u00fcn\u00fc Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259sinin tarixi \u00fczr\u0259 m\u00fck\u0259mm\u0259l bilici kimi n\u00fcmayi\u015f etdirdi:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cM\u0259n 14 il Az\u0259rbaycana ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q el\u0259mi\u015f\u0259m. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f muxtariyy\u0259tinin 1923-c\u00fc ild\u0259 yaranmas\u0131n\u0131n tarixini \u00e7ox yax\u015f\u0131 bilir\u0259m. 1923-c\u00fc ild\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa muxtariyy\u0259t verilm\u0259si Az\u0259rbaycan\u0131n ba\u015f\u0131na bir b\u0259la olub, bilin. D\u00fczd\u00fcr, o vaxtlar buran\u0131 Erm\u0259nistana verm\u0259k ist\u0259yirdil\u0259r. Az\u0259rbaycan\u0131n r\u0259hb\u0259rl\u0259ri \u00e7al\u0131\u015f\u0131blar v\u0259 n\u0259hay\u0259t, nail olublar ki, o, Az\u0259rbaycanda qals\u0131n. Qalmal\u0131 idi, amma muxtariyy\u0259t yox! 1923-c\u00fc ild\u0259 veril\u0259n o muxtariyy\u0259t Az\u0259rbaycan\u0131n i\u00e7in\u0259 qoyulmu\u015f bir bombad\u0131r, n\u0259 vaxtsa partlamal\u0131 idi\u2026<\/em><em>\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>1960-c\u0131 ill\u0259rin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Qaraba\u011f h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n f\u0259allar\u0131 Erm\u0259nistan hakimiyy\u0259t orqanlar\u0131na t\u0259zyiq g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259, onlar\u0131 aktiv h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259r\u0259 vadar etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. 23-24 aprel 1961-ci il tarixl\u0259rind\u0259 Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259nin katibl\u0259rin\u0259, Nazirl\u0259r Sovetinin s\u0259drin\u0259 v\u0259 s\u0259dr m\u00fcavinl\u0259rin\u0259, Ali Sovetin s\u0259drin\u0259, h\u0259m\u00e7inin, respublikan\u0131n bir s\u0131ra m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rinin r\u0259hb\u0259rl\u0259rin\u0259 y\u00fcz\u0259 yax\u0131n anonim m\u0259ktub g\u00f6nd\u0259rilir. Bu m\u0259ktublar\u0131n \u0259sas m\u0259zmununu Zaqafqaziya respublikalar\u0131 v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 t\u0259rkibind\u0259 olan \u201c\u0259z\u0259li erm\u0259ni torpaqlar\u0131n\u0131\u201d Erm\u0259nistana \u201cqaytarmaq\u201d t\u0259l\u0259bi t\u0259\u015fkil edir.<\/p>\n\n\n\n<p>El\u0259 bu d\u00f6vrd\u0259 \u201cDa\u015fnaks\u00fctyun\u201d Partiyas\u0131 agenturas\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti daha da aktivl\u0259\u015fir. \u201cDa\u015fnaks\u00fctyun\u201d x\u00fcsusil\u0259 sovet h\u00f6kum\u0259tinin xaricd\u0259ki erm\u0259nil\u0259rin Sovet \u0130ttifaq\u0131na repatriasiyas\u0131 bar\u0259d\u0259 q\u0259rar\u0131ndan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k, repatriasiya yolu il\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n Erm\u0259nistan SSR-\u0259 t\u0259xribat\u00e7\u0131 i\u015fl\u0259r g\u00f6rm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn agentl\u0259r g\u00f6nd\u0259rm\u0259k ist\u0259yir. Bu bar\u0259d\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti yan\u0131nda DTK-n\u0131n 2-ci Ba\u015f idar\u0259si (\u0259ks-k\u0259\u015ffiyyat idar\u0259si) t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycan DTK-n\u0131n 2-ci \u015f\u00f6b\u0259sinin r\u0259isi Heyd\u0259r \u018fliyev\u0259 7 fevral 1962-ci ild\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n gizli qeydd\u0259 bildirilir.<\/p>\n\n\n\n<p>S\u0259n\u0259dd\u0259 xarici da\u015fnak t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n \u0259laq\u0259l\u0259rini \u00f6yr\u0259nm\u0259k v\u0259 a\u015fkara \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn konkret t\u0259dbirl\u0259r haz\u0131rlamaq, h\u0259m\u00e7inin, SSR\u0130 s\u0259rh\u0259dinin Az\u0259rbaycan hiss\u0259si \u00fcz\u0259rind\u0259n casuslar\u0131n qeyri-leqal ke\u00e7dikl\u0259ri t\u0259qdird\u0259 onlar\u0131n tutulmas\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259kl\u0259 ba\u011fl\u0131 Heyd\u0259r \u018fliyev\u0259 g\u00f6st\u0259ri\u015f verilirdi.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>20 iyun 1962-ci ild\u0259 Moskvaya \u2013 SSR\u0130 DTK-n\u0131n 2-ci Ba\u015f idar\u0259sinin 2-ci \u015f\u00f6b\u0259sinin r\u0259isi, polkovnik V.M.Xamazyuka g\u00f6nd\u0259ril\u0259n tam m\u0259xfi cavab m\u0259ktubunda yaz\u0131l\u0131rd\u0131:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cAz\u0259rbaycan SSR \u0259razisind\u0259, \u0259sas\u0259n Bak\u0131, Kirovabad, Stepanakert v\u0259 Nax\u00e7\u0131van \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 ya\u015fayan 60-a yax\u0131n ke\u00e7mi\u015f da\u015fnak v\u0259 dig\u0259r erm\u0259ni burjua mill\u0259t\u00e7isinin oldu\u011fu n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmal\u0131d\u0131r\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Heyd\u0259r \u018fliyev h\u0259min m\u0259ktubda qeyd edirdi ki,&nbsp;<em>\u201c1962-ci ilin may\u0131nda Az\u0259rbaycan SSR Nazirl\u0259r Soveti yan\u0131nda DTK-n\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259ti \u015f\u00f6b\u0259sin\u0259 Stepanakert v\u0259 Yerevan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259r aras\u0131nda mill\u0259t\u00e7i \u0259hval-ruhiyy\u0259li b\u0259zi \u015f\u0259xsl\u0259rin vilay\u0259td\u0259ki t\u0259s\u0259rr\u00fcfat probleml\u0259rind\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k Az\u0259rbaycan SSR-in Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 t\u0259xribat xarakterli \u015fayi\u0259l\u0259r yayd\u0131qlar\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat daxil olub. Bu \u015fayi\u0259l\u0259ri aktiv \u015f\u0259kild\u0259 yayanlar m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilib v\u0259 agentura yoxlamas\u0131 apar\u0131l\u0131b\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>24 iyun 1962-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan SSR DTK-ya n\u00f6vb\u0259ti informasiya daxil olur:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cXru\u015f\u015fovun Erm\u0259nistana g\u00f6zl\u0259nil\u0259n s\u0259f\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259dar vilay\u0259tin erm\u0259ni \u0259halisi aras\u0131nda aktiv \u015f\u0259kild\u0259 yeni \u015fayi\u0259 yay\u0131l\u0131b. Bu \u015fayi\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259, Xru\u015f\u015fov Yerevana g\u0259ldiyi zaman respublikan\u0131n 40 illiyi m\u00fcnasib\u0259til\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131 h\u0259diyy\u0259 qismind\u0259 Erm\u0259nistana ba\u011f\u0131\u015flayacaq\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>1963-c\u00fc ild\u0259 Sov.\u0130KP MK-n\u0131n ba\u015f katibi Nikita Xru\u015f\u015fova DQMV-d\u0259n Qaraba\u011fda v\u0259 dig\u0259r \u0259traf rayonlarda ya\u015fayan 2500 erm\u0259ninin imzalad\u0131\u011f\u0131 etiraz m\u0259ktubu g\u00f6nd\u0259rilir. M\u0259ktubda problemin tarixi ke\u00e7mi\u015fini a\u00e7\u0131qlayan onu imzalayanlar \u201cDa\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n v\u0259 ona biti\u015fik b\u00fct\u00fcn erm\u0259ni rayonlar\u0131n\u0131n Erm\u0259nistan SSR-\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259si v\u0259 ya onun RSFSR-in t\u0259rkibin\u0259 daxil edilm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259sinin d\u0259rhal h\u0259ll edilm\u0259sini\u201d t\u0259l\u0259b edirl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Eyni vaxtda erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin Moskvaya t\u0259zyiql\u0259ri m\u00fcxt\u0259lif s\u0259viyy\u0259l\u0259rd\u0259 g\u00fccl\u0259nir. \u015e\u00fcbh\u0259siz ki, \u00f6z h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rini Yerevanla koordinasiya ed\u0259n xaricd\u0259ki erm\u0259nil\u0259rin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri 18 may 1964-c\u00fc ild\u0259 N.Xru\u015f\u015fova m\u0259ktub g\u00f6nd\u0259r\u0259r\u0259k onun qar\u015f\u0131s\u0131nda v\u0259sat\u0259t qald\u0131r\u0131rlar. M\u0259ktub bu s\u00f6zl\u0259rl\u0259 bitir: \u201cBiz Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 d\u0259rhal q\u0259rar q\u0259bul edilm\u0259sind\u0259 israr edirik: ya muxtar vilay\u0259t v\u0259 erm\u0259ni \u0259halinin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 rayonlar\u0131 Erm\u0259nistan SSR-\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259li, ya da o SSR\u0130-nin bir hiss\u0259sin\u0259 \u00e7evrilm\u0259lidir\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>1965-ci ilin yanvar\u0131nda Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycan SSR DTK s\u0259drinin m\u00fcavini t\u0259yin olunur. H\u0259min vaxt DTK-n\u0131n s\u0259dri&nbsp;<strong>Semyon Kuzmi\u00e7 Sviqun<\/strong>&nbsp;idi. Bu d\u00f6vrd\u0259 Osmanl\u0131 imperiyas\u0131nda Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si zaman\u0131 ba\u015f verdiyi iddia edil\u0259n \u201cerm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131\u201dn\u0131n 50-ci ild\u00f6n\u00fcm\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131 Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 haz\u0131rl\u0131q \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 anti-Az\u0259rbaycan v\u0259 anti-t\u00fcrk kampaniyas\u0131n\u0131n n\u00f6vb\u0259ti dal\u011fas\u0131 ba\u015f qald\u0131r\u0131r. \u201cSoyq\u0131r\u0131m\u0131\u201dn\u0131n ild\u00f6n\u00fcm\u00fcn\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f t\u0259dbirl\u0259r yax\u0131nla\u015fd\u0131qca Erm\u0259nistan\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halisi aras\u0131nda narahatl\u0131q art\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>1965-ci ilin mart\u0131nda Sov.\u0130KP M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259sin\u0259 v\u0259 bir ne\u00e7\u0259 n\u00fcfuzlu \u015f\u0259xs\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halisi ad\u0131ndan anonim m\u0259ktublar daxil olur. Bu m\u0259ktublarda \u201ct\u00fcrkl\u0259rin erm\u0259nil\u0259ri q\u0131rmas\u0131n\u0131n 50-ci xatir\u0259 g\u00fcn\u00fcnd\u0259\u201d erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fcmk\u00fcn \u201cqisas aksiyalar\u0131\u201d bar\u0259d\u0259 x\u0259b\u0259rdarl\u0131q edilir.<\/p>\n\n\n\n<p>1966-c\u0131 ild\u0259 Az\u0259rbaycan x\u00fcsusi xidm\u0259t orqanlar\u0131 bir ne\u00e7\u0259 qanunsuz mill\u0259t\u00e7i qrupun f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdiyini a\u015fkarlay\u0131r v\u0259 onlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131r. Bel\u0259 ki, 40-dan \u00e7ox insan\u0131n daxil oldu\u011fu qeyri-leqal \u201cErm\u0259ni g\u0259ncl\u0259r ittifaq\u0131\u201d t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n Yerevan emissarlar\u0131 muxtar vilay\u0259tin \u0259razisind\u0259 \u00f6z t\u0259\u015fkilati strukturlar\u0131n\u0131 yaratma\u011fa c\u0259hd g\u00f6st\u0259rirl\u0259r. Stepanakertd\u0259 is\u0259 orta m\u0259kt\u0259bl\u0259rin yuxar\u0131 sinifl\u0259rind\u0259 oxuyan \u015fagirdl\u0259rd\u0259n ibar\u0259t dig\u0259r g\u0259ncl\u0259r qrupu b\u00fct\u00fcn \u201cerm\u0259ni \u0259razil\u0259ri\u201dnin, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f v\u0259 Nax\u00e7\u0131van da daxil olmaqla b\u00fct\u00fcn \u201cerm\u0259ni \u0259razil\u0259ri\u201dnin birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f ed\u0259n v\u0259r\u0259ql\u0259r paylay\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>1966-c\u0131 ilin avqust ay\u0131nda Sov.\u0130KP MK-n\u0131n yeni Ba\u015f katibi Leonid Brejnev\u0259 erm\u0259ni ziyal\u0131lar\u0131n\u0131n t\u0259xmin\u0259n 2000 n\u00fcmay\u0259nd\u0259si t\u0259r\u0259find\u0259n imzalanm\u0131\u015f m\u0259ktub g\u00f6nd\u0259rilir. M\u0259ktubda x\u00fcsusil\u0259 qeyd edilirdi:&nbsp;<em>\u201cQaraba\u011f \u0259razi v\u0259 \u0259hali bax\u0131m\u0131ndan Erm\u0259nistand\u0131r. H\u0259yat t\u0259rzi, m\u0259n\u0259vi d\u00fcnyas\u0131 v\u0259 m\u0259i\u015f\u0259ti bax\u0131m\u0131ndan Erm\u0259nistand\u0131r. Qaraba\u011f\u0131n tarixi Erm\u0259nistan\u0131n tarixidir, Qaraba\u011f\u0131n dili, inc\u0259s\u0259n\u0259ti v\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131 erm\u0259nic\u0259dir. Erm\u0259nistan SSR m\u00f6vcud oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn onun ayr\u0131lmaz hiss\u0259sini Sovet Erm\u0259nistan\u0131ndan s\u00fcni \u015f\u0259kild\u0259 ay\u0131rmaq m\u0259qs\u0259d\u0259uy\u011fun deyil\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259ktub m\u00fc\u0259llifl\u0259ri, DQMV v\u0259 Nax\u00e7\u0131van Muxtar Sovet Sosialist Respublikas\u0131n\u0131n yaranmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259li tarixi s\u0259n\u0259dl\u0259ri \u00f6zba\u015f\u0131na interpretasiya ed\u0259r\u0259k, daha do\u011frusu saxtala\u015fd\u0131raraq \u00f6z iddialar\u0131n\u0131 \u201csiyasi, iqtisadi v\u0259 etnik amill\u0259r\u201dl\u0259, habel\u0259, guya \u201cErm\u0259nistan Kommunist Partiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259sin\u0259 DQMV-d\u0259ki m\u00fcxt\u0259lif z\u0259hm\u0259tke\u015fl\u0259r qrupundan g\u0259l\u0259n \u00e7oxsayl\u0131 m\u0259ktublar\u201d \u0259sasland\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 onlar \u201cbu m\u0259s\u0259l\u0259nin b\u00fct\u00fcn aspektl\u0259rini diqq\u0259tl\u0259 \u00f6yr\u0259n\u0259r\u0259k v\u0259 respublikada yaranm\u0131\u015f v\u0259ziyy\u0259ti analiz ed\u0259r\u0259k\u201d \u201cDa\u011fl\u0131q Qaraba\u011f v\u0259 Nax\u00e7\u0131van MSSR-in Erm\u0259nistan SSR-\u0259 qaytar\u0131lmas\u0131\u201d xahi\u015fi il\u0259 m\u00fcraci\u0259t edirl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fc\u0259llifl\u0259r sonda h\u0259yas\u0131zcas\u0131na bildirirdil\u0259r ki,&nbsp;<em>\u201cqald\u0131r\u0131lan m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 baxark\u0259n biz Sovet \u0130ttifaq\u0131 xalqlar\u0131, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 erm\u0259ni v\u0259 Az\u0259rbaycan xalqlar\u0131 aras\u0131nda qarda\u015fl\u0131q dostlu\u011funun g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 daha da m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259sini t\u0259min ed\u0259n \u0259n \u0259sas v\u0259zif\u0259d\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f etdik. M\u00fcmk\u00fcn arzuolunmaz reaksiya t\u0259hl\u00fck\u0259si \u0259sass\u0131zd\u0131r, \u00e7\u00fcnki s\u00f6hb\u0259t Az\u0259rbaycan SSR-in \u0259razisinin hans\u0131sa bir hiss\u0259sind\u0259n m\u0259hrum edilm\u0259sind\u0259n deyil, muxtar milli vilay\u0259tin yerli \u0259halisi onunla eyni olan \u2013 erm\u0259ni olan m\u00fctt\u0259fiq respublikaya birl\u0259\u015fdirilm\u0259sind\u0259n gedir\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>1967-ci ild\u0259 Yuri Andropov SSR\u0130 DTK-n\u0131n r\u0259hb\u0259rliyin\u0259 g\u0259ldikd\u0259n sonra Az\u0259rbaycan SSR DTK s\u0259dri Semyon Sviqun onun birinci m\u00fcavini t\u0259yin edilir. H\u0259min ilin iyunun 21-d\u0259 is\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycan SSR DTK s\u0259dri v\u0259zif\u0259sin\u0259 ir\u0259li \u00e7\u0259kilir.<\/p>\n\n\n\n<p>Erm\u0259nistan SSR-in Az\u0259rbaycan SSR-\u0259 \u0259razi iddialar\u0131 bu vaxt DQMV-d\u0259ki n\u00f6vb\u0259ti d\u0259f\u0259 qeyr-sabitliyin yaranmas\u0131na s\u0259b\u0259b olur. Faci\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0131\u011f\u0131lc\u0131m rolunu 1967-ci ild\u0259 Martuni rayonunun Kuropatkino k\u0259ndind\u0259 yerli kolxozlardan birinin s\u0259drinin o\u011flu olan 8 ya\u015fl\u0131 erm\u0259ni m\u0259kt\u0259blinin \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259si oynay\u0131r. Bu q\u0259tld\u0259 yerli az\u0259rbaycanl\u0131lar \u2013 \u018fr\u015fad, \u018fl\u0259m\u015fad v\u0259 Z\u00f6hrab M\u0259mm\u0259dovlar ittiham olunurlar\u2026<\/p>\n\n\n\n<p><em><strong>(Ard\u0131 var)<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em><strong>M\u0259qal\u0259 Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n, Prezidentin \u0130\u015fl\u0259r \u0130dar\u0259sinin Prezident Kitabxanas\u0131n\u0131n,&nbsp;<\/strong><\/em><strong><em>\u201c<\/em><\/strong><em><strong>Heyd\u0259r \u018fliyev \u0130rsi<\/strong><\/em><strong><em>\u201d<\/em><\/strong><em><strong>&nbsp;Beyn\u0259lxalq Elektron Kitabxanan\u0131n v\u0259 bir s\u0131ra dig\u0259r m\u0259nb\u0259l\u0259rin m\u0259lumatlar\u0131 \u0259sas\u0131nda haz\u0131rlan\u0131b. Teleqraf.com<\/strong><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Stalinin \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra SSR\u0130-d\u0259 ba\u015flayan siyasi rejimin istil\u0259\u015fm\u0259si prosesi d\u00f6vl\u0259tin c\u0259miyy\u0259t \u00fcz\u0259rind\u0259 yeni, daha loyal n\u0259zar\u0259tinin formala\u015fmas\u0131na imkan yarad\u0131r. Totalitarizmin Stalin modelinin t\u0259fti\u015f edilm\u0259si<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":36464,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-36463","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/36463","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=36463"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/36463\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":36593,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/36463\/revisions\/36593"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/36464"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=36463"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=36463"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=36463"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}