{"id":3848,"date":"2020-04-08T00:42:27","date_gmt":"2020-04-07T20:42:27","guid":{"rendered":"http:\/\/fedai.az\/?p=3848"},"modified":"2020-04-08T00:58:15","modified_gmt":"2020-04-07T20:58:15","slug":"vasinqton-post-s%c9%99rqin-ibn-sinasi-doguldu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=3848","title":{"rendered":"Va\u015finqton Post: \u201c\u015e\u0259rqin \u0130bn Sinas\u0131 do\u011fuldu\u201d"},"content":{"rendered":"\n<p>\u201cSaratov\u201d q\u0259zeti az\u0259rbaycanl\u0131 h\u0259kim haqda yazm\u0131\u015fd\u0131: Az\u0259rbaycan, yax\u015f\u0131 o\u011fullar\u0131na g\u00f6r\u0259 s\u0259n\u0259 e\u015fq olsun!..&#187;<ins><\/ins><\/p>\n\n\n\n<p>Ara\u015fd\u0131rma materiallar\u0131na g\u00f6r\u0259 1934-c\u00fc il iyunun 19-da Az\u0259rbaycan SSR XKS 15 cildlik \u201cAz\u0259rbaycan Ensiklopediyas\u0131n\u0131n n\u0259\u015fri haqq\u0131nda\u201d q\u0259rar\u0131na \u0259sas\u0259n, Xalq Komissarlar\u0131 Soveti yan\u0131nda H\u00fcseyn R\u0259hmanov, Ruhulla Axundov, C\u0259mil R\u0259himov, M\u00f6vs\u00fcm Q\u0259dirl, Mirz\u0259 M\u0259mm\u0259dov v\u0259 V\u0259li Xuluflunun daxil oldu\u011fu x\u00fcsusi komit\u0259 t\u0259\u015fkil edildi. Tan\u0131nm\u0131\u015f, elmin v\u0259 s\u0259n\u0259tin b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rind\u0259 c\u0259miyy\u0259td\u0259 n\u00fcfuz qazanm\u0131\u015f, Az\u0259rbaycan\u0131n inki\u015faf\u0131nda \u0259v\u0259zsiz xidm\u0259tl\u0259ri olmu\u015f \u015f\u0259xsl\u0259rin siyah\u0131s\u0131 t\u0259rtib edildi. (Lakin ixtisasl\u0131 kadrlar\u0131n, n\u0259\u015friyyat v\u0259 poliqrafiya bazas\u0131n\u0131n olmamas\u0131 \u00fcz\u00fcnd\u0259n, maliyy\u0259 imkanlar\u0131n\u0131n a\u015fa\u011f\u0131 oldu\u011fundan b\u00fct\u00fcn i\u015fl\u0259r dayand\u0131r\u0131ld\u0131. \u018fsl s\u0259b\u0259b bu deyildi. Rusiyal\u0131 professor \u0130.M.Smirnovun a\u00e7\u0131qlamas\u0131na g\u00f6r\u0259 ensiklopediyan\u0131n dayand\u0131r\u0131lmas\u0131na s\u0259b\u0259b t\u0259rtib olunmu\u015f siyah\u0131dan erm\u0259nil\u0259rin, g\u00fcrc\u00fcl\u0259rin v\u0259 ruslar\u0131n adlar\u0131n\u0131n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 idi. Bu is\u0259 o vaxt Az\u0259rbaycana r\u0259hb\u0259rlik ed\u0259n M.C.Ba\u011f\u0131\u015frovun g\u00f6st\u0259ri\u015fil\u0259 olmu\u015fdu.<\/p>\n\n\n\n<p>Moskva bunu bildikd\u0259n sonra ensiklopediyan\u0131n n\u0259\u015frini dayand\u0131rm\u0131\u015f, t\u0259rtib olunmu\u015f siyah\u0131ya yenid\u0259n bax\u0131lm\u0131\u015fd\u0131). Arxiv materiallar\u0131na g\u00f6r\u0259 t\u0259rtib olunmu\u015f siyah\u0131n\u0131n ilkin variant\u0131ndan 1326 (min \u00fc\u00e7 y\u00fcz iyirmi alt\u0131) n\u0259f\u0259r g\u00f6rk\u0259mli Az\u0259rbaycan v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259n q\u0259l\u0259m \u00e7\u0259kilmi\u015fdi&#8230; Tibb sah\u0259sind\u0259 misil\u0131siz xidm\u0259tl\u0259ri olan, SSR\u0130 s\u0259hiyy\u0259sind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn istedad v\u0259 bacar\u0131\u011f\u0131 il\u0259 iz qoyan, az\u0259rbaycanl\u0131 L\u0259tif S\u0259fal\u0131 o\u011flu V\u0259liyevin d\u0259 ad\u0131 siyah\u0131dan \u00e7\u0131xar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. H\u0259kim, professor L\u0259tif V\u0259liyevl\u0259 ba\u011fl\u0131 o vaxt SSR\u0130 S\u0259hiyy\u0259 Nazirliyinin \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 olmu\u015f millyy\u0259tc\u0259 erm\u0259ni olan O.M.Petrosyan\u0131n, professor \u0130.\u015e.Simonyan\u0131n Moskva Tibb m\u0259kt\u0259binin professoru E.Q.Medvedyevin, t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 alim, B.Q.Limonovun v\u0259 h\u00fcquq\u015f\u00fcnas, \u018fdliyy\u0259 Nazirliyinin \u015f\u00f6b\u0259 m\u00fcdiri F.S.Dmitriyevan\u0131n (?) imzalad\u0131qlar\u0131 \u201cYoxlama aray\u0131\u015fa\u201d istinad\u0259n h\u0259kim L\u0259tif V\u0259liyevin ad\u0131 d\u00f6vl\u0259t s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131, ensiklopediyaya sal\u0131nmad\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Ara\u015fd\u0131rma materiallar\u0131na g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n ucqar b\u00f6lg\u0259sind\u0259 d\u00fcnyaya g\u00f6z a\u00e7an k\u0259ndli balas\u0131 L\u0259tif V\u0259liyevd\u0259ki x\u00fcsusi istedad \u00e7oxlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259ng\u0259l yarad\u0131rd\u0131. On al t\u0131 d\u0259f\u0259 L\u0259tif V\u0259liyevd\u0259n ke\u00e7mi\u015f NKBD-y\u0259 donos g\u00f6nd\u0259rildiyi \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cdindirm\u0259 v\u0259 sor\u011fu-sual otaqlar\u0131\u201dna \u00e7a\u011fr\u0131l\u0131r. Sonuncu d\u0259f\u0259 is\u0259 L\u0259tif V\u0259liyev 1933-c\u00fc ilin noyabr\u0131n 27-d\u0259 NKVD-y\u0259 \u201cd\u0259v\u0259t\u201d al\u0131r. T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik polkovniki \u0130.S.Muravyovun \u201c\u015e\u0259xsi Arxivi\u201dnd\u0259ki materiallara istinad\u0259n m\u0259lum olur ki, t\u0259l\u0259b\u0259 L\u0259tif V\u0259liyevin son elmi ara\u015fd\u0131rmas\u0131 ciddi m\u00fcbahis\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b olub. Polkovnik \u0130.S.Muravyov yaz\u0131r: \u201c&#8230;Biz\u0259 g\u00f6st\u0259ri\u015f vermi\u015fdil\u0259r ki, n\u0259yin bahas\u0131na olursa-olsun L\u0259tif V\u0259liyevin Az\u0259rbaycan genetikas\u0131 v\u0259 iqlimil\u0259 ba\u011fl\u0131 elmi-ara\u015fd\u0131rmas\u0131 dayand\u0131r\u0131ls\u0131n, \u00f6z\u00fc is\u0259 Tibb \u0130nstitutundan xaric edilsin&#8230; M\u0259n onun elmi t\u0259dqiqat\u0131nda d\u00f6vl\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn ziyanl\u0131 bir \u015fey tapmad\u0131m. G\u00f6st\u0259ri\u015f is\u0259 g\u00f6st\u0259ri\u015f idi. N\u0259tic\u0259d\u0259 m\u0259n onunla g\u00f6r\u00fc\u015fd\u00fcm. Ota\u011f\u0131ma \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131m. Ona yenid\u0259n tama\u015fa etdim. Onda m\u0259ni q\u0259rib\u0259 bir hiss b\u00fcr\u00fcd\u00fc.<\/p>\n\n\n\n<p>Hiss etdim ki, kims\u0259 m\u0259nim yaxamdan yap\u0131\u015f\u0131b (m\u0259n h\u0259m \u00e7ekist h\u0259yat\u0131ndan d\u00f6rd kitab\u0131n m\u00fc\u0259llifi oldu\u011fum \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 b\u0259z\u0259n b\u0259dii yaz\u0131ram&#8230;) q\u0131\u015fq\u0131r\u0131r ki, \u0130qor Stepanovi\u00e7, bu Allah vergisidir! \u018flb\u0259tt\u0259 bunlar\u0131 i\u015fl\u0259diyim idar\u0259d\u0259 dan\u0131\u015fmaq olmazd\u0131. M\u0259n\u0259 g\u00fcl\u0259rdil\u0259r. Lakin m\u0259n dayanmad\u0131m. 1933-c\u00fc ilin dekabr\u0131nda Az\u0259rbaycan Kommunist (bol\u015fevikl\u0259r) Partiyas\u0131n\u0131n ilk az\u0259rbaycanl\u0131 birin\u0131ci katibi M.C.Ba\u011f\u0131rov yolda\u015fla g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn moskval\u0131 dostlar\u0131mdan xahi\u015f etdim&#8230; 1933-c\u00fc ilin dekabr\u0131n 28-d\u0259 m\u0259n M.C.Ba\u011f\u0131rov yolda\u015fla g\u00f6r\u00fc\u015fd\u00fcm. Tibb \u0130nstitutunun t\u0259l\u0259b\u0259si L\u0259tiv V\u0259liyevin taleyi h\u0259ll olundu. Onu bir daha elmi i\u015fl\u0259rind\u0259n ay\u0131rmaq, onu narahat etm\u0259k qada\u011fan olundu&#8230; 1934-c\u00fc ilin yanvar\u0131n 8-d\u0259 M.C.Ba\u011f\u0131rov yolda\u015f m\u0259ni Tibb \u0130nstitutuna g\u00f6nd\u0259rdi. T\u0259l\u0259b\u0259 L\u0259tif V\u0259liyev\u0259 onun pul h\u0259diyy\u0259sini \u00e7atd\u0131rmal\u0131 oldum. M.C.Ba\u011f\u0131rov t\u0259l\u0259b\u0259 h\u0259kim L\u0259tif V\u0259liyev\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u00e7\u00f6r\u0259k karto\u00e7kas\u0131n\u0131 da g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi&#8230; M\u0259n Az\u0259rbaycanda \u00e7ox q\u0259rib\u0259 anlar ya\u015fad\u0131m&#8230;\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259lumata g\u00f6r\u0259 polkovnik \u0130.S.Muravyov iqtisadi k\u0259\u015ffiyyat m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rini g\u00f6z\u0259l bildiyind\u0259n 1934-c\u00fc ilin fevral\u0131n 14-d\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Moskvaya qay\u0131d\u0131r. 1953-c\u00fc ilin iyun ay\u0131n\u0131n 2-d\u0259 o avtomobil q\u0259zas\u0131nda h\u0259lak olur. Onun ma\u015f\u0131n\u0131 B\u00f6y\u00fck Britaniyan\u0131n Moskvadak\u0131 diplomatik korpusunun ma\u015f\u0131n\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n vurulur. Bununla ba\u011fl\u0131 \u201cPravda\u201d q\u0259zeti m\u0259lumat verir. \u00d6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra polkovnikin \u201c\u015e\u0259xsi qovlu\u011fu\u201d \u00f6lk\u0259nin k\u0259\u015ffiyyat xidm\u0259tinin arxivin\u0259 verilir. (N 397.21. qovluq t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik mayoru M.Mpe\u015fkovun v\u0259 L.S.Arxipovun imzas\u0131 il\u0259 haz\u0131rlanaraq q\u0259bul olunub).<\/p>\n\n\n\n<p>Ara\u015fd\u0131rma materiallar\u0131na g\u00f6r\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259-h\u0259kim L\u0259tif V\u0259liyev Tibb \u0130nstitutunun elmi c\u0259miyy\u0259tin\u0259 m\u0259sul katilb se\u00e7ilir. S\u00f6zs\u00fcz ki, bu se\u00e7imd\u0259 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259nin ona olan x\u00fcsusi qay\u011f\u0131s\u0131 vard\u0131. T\u0259l\u0259b\u0259ik\u0259n partiya s\u0131ralar\u0131na q\u0259bul olundu. O vaxt bel\u0259 bir add\u0131m\u0131n at\u0131lmas\u0131 b\u00f6y\u00fck q\u0259l\u0259b\u0259 idi. G\u0259nc ik\u0259n partiya s\u0131ralar\u0131na q\u0259bul olmaq onun sabahk\u0131 taleyin\u0259 i\u015far\u0259 idi.<\/p>\n\n\n\n<p>Ara\u015fd\u0131rma materiallar\u0131na g\u00f6r\u0259 L\u0259tif V\u0259liyevin h\u0259yat\u0131n\u0131n bel\u0259 s\u00fcr\u0259tl\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259si, ir\u0259li at\u0131lan add\u0131mlar \u015f\u00fcbh\u0259siz b\u0259zi h\u0259mkarlar\u0131n\u0131n \u00fcr\u0259yind\u0259 deyildi. Pax\u0131ll\u0131q, xainlik v\u0259 g\u00f6z\u00fcg\u00f6t\u00fcrm\u0259m\u0259zlik L\u0259tif \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259zi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259 \u0259ng\u0259l olaraq qal\u0131rd\u0131. 1933-c\u00fc ilin dekabr\u0131 L\u0259tif S\u0259fal\u0131 o\u011flu V\u0259liyev \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cRezonans ili\u201d oldu. H\u0259yat\u0131nda q\u0259rib\u0259 bir d\u0259yi\u015fk\u0259nlik yarand\u0131. Yazd\u0131\u011f\u0131, ara\u015fd\u0131raraq t\u0259dqiq etdiyi \u201cAz\u0259rbaycanda epidemiya: \u201dYustinian qanunu\u201d qay\u0131da bil\u0259r&#8230;\u201d 75 s\u0259hif\u0259lik d\u0259ft\u0259ri 1933-c\u00fc ilin dekabr\u0131n 29-da Az\u0259rbaycan Kommunist (bol\u015fevikl\u0259r) Partiyas\u0131n\u0131n M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259sinin v\u0259 Bak\u0131 Komit\u0259sinin birinci katibi t\u0259sdiq olunmu\u015f M.C.Ba\u011f\u0131rov \u00fc\u00e7\u00fcn ayr\u0131lm\u0131\u015f r\u0259smi s\u0259n\u0259dl\u0259r qovlu\u011funun i\u00e7in\u0259 qoydular.<\/p>\n\n\n\n<p>Be\u015f s\u0259hif\u0259lik aray\u0131\u015f imzalanm\u0131\u015fd\u0131. M\u0259xvi qrifl\u0259 g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f aray\u0131\u015fa professor A.N.Balayev, virusoloq C.M.M\u0259mm\u0259dsad\u0131qova istinad\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131. Respublika NKVD-d\u0259 elm-t\u0259hsil m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri istiqam\u0259tind\u0259 k\u0259\u015ffiyyat sirl\u0259rini qoruyan \u015f\u00f6b\u0259nin r\u0259isi, polkovnik D.S.Mirzobekov (yan) iddia edirdi ki, h\u0259kim L.V\u0259liyev elmi-t\u0259dqiqat\u0131n\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rini xarici \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 satmaqla m\u0259\u015f\u011ful olur&#8230; Polkovnik aray\u0131\u015f\u0131n ikinci s\u0259hif\u0259sind\u0259n ba\u015flayaraq professor A.Balayev\u0259 v\u0259 virusoloq C.M.M\u0259mm\u0259dsad\u0131qova istinad\u0259n Az\u0259rbaycan Tibb \u0130nstitutunun t\u0259l\u0259b\u0259si L.S.V\u0259liyevi ittiham edirdi. Amma n\u0259d\u0259? Hans\u0131 s\u0259b\u0259bl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259? B\u00fct\u00fcn bunlar haqq\u0131nda is\u0259 he\u00e7 bir tutarl\u0131 fakt v\u0259 s\u0259n\u0259d ortaya qoyulmurdu.<\/p>\n\n\n\n<p>1934-c\u00fc ilin yanvar\u0131n 17-d\u0259 M.C.Ba\u011f\u0131rovun yan\u0131na t\u0259yinat\u0131n\u0131 alan M.X.Stepanov 1950-ci ilin mart ay\u0131nda \u201cM\u0259nim h\u0259yat yolum\u201d kitab\u0131n\u0131 n\u0259\u015fr etdirir. Polkovnik Maxtum Xalilovi\u00e7 Stepanov \u015eimal\u0131 Qafqazda do\u011fulmu\u015fdu. B\u0259zi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 o, \u00e7e\u00e7en, b\u0259zi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 ad\u0131gey v\u0259 yaxud abxaz kimi qeyd olunurdu. T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik polkovniki M.X.Stepanov kitab\u0131nda yaz\u0131r: \u201cBe\u015finci g\u00fcn idi ki, m\u0259n M.C.Ba\u011f\u0131rov yolda\u015f\u0131n yan\u0131nda i\u015f\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131m. Birba\u015fa Kremlin g\u00f6st\u0259ri\u015fil\u0259 Moskvadan g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdim. M.C.Ba\u011f\u0131rov qovlu\u011fun i\u00e7ind\u0259ki m\u0259xvi aray\u0131\u015fa n\u0259z\u0259r sald\u0131. Hiss etdim ki, naraz\u0131l\u0131q var. Telefona \u0259l yetirdi&#8230; Onda g\u00f6rd\u00fcm ki, o, kimis\u0259 ittiham edir, m\u0259s\u0259l\u0259ni bitirm\u0259yi t\u0259l\u0259b edirdi. M.C.Ba\u011f\u0131rov NKBD-y\u0259 z\u0259ng etmi\u015fdi. O, deyirdi: &#171;T\u0259l\u0259b\u0259 h\u0259kiml\u0259 ba\u011fl\u0131 b\u00fct\u00fcn m\u0259lumatlar\u0131, yaz\u0131\u015fmalar\u0131 bir k\u0259nara qoyun v\u0259 bir daha bu bar\u0259d\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259 qald\u0131rmay\u0131n. O \u0259sl az\u0259rbaycanl\u0131 balas\u0131d\u0131r. \u0130stedad sahibidir. Allah vergisidir&#8230; Amma &#171;Allah vergisi&#187; s\u00f6z\u00fcn\u00fc sizl\u0259r bilmirsiz. Ona toxunmaq olmaz&#8230;&#187; M\u0259n ne\u00e7\u0259 il onunla i\u015fl\u0259dim, amma bir daha onu bel\u0259 hidd\u0259tl\u0259n\u0259n g\u00f6rm\u0259dim. \u0130ki g\u00fcnd\u0259n sonra Tibb \u0130nstitutunun professorlar\u0131 A.Balayev v\u0259 S.M\u0259mm\u0259dsad\u0131qov i\u015fd\u0259n qovuldular. Onlarla \u0259lbir olan t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik polkovniki D.S.Mirzobekyan Da\u011f\u0131stana t\u0259yinat ald\u0131&#8230; Sonra M.C.Ba\u011f\u0131rovun bo\u015f vaxtlar\u0131n\u0131n birind\u0259 h\u0259kim t\u0259l\u0259b\u0259 L.V\u0259liyevin \u00f6z x\u0259ttil\u0259 i\u015fl\u0259nmi\u015f elmi ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n\u0131 v\u0259r\u0259ql\u0259diyini g\u00f6rd\u00fcm&#8230; Daha \u00fc\u00e7 g\u00fcn ke\u00e7di. M.C.Ba\u011f\u0131rov yolda\u015f m\u0259ni Tibb \u0130nstitutuna g\u00f6nd\u0259rdi. Tap\u015f\u0131r\u0131q verdi: &#171;&#8230;Maxtum Xalilovi\u00e7, Siz Tibb \u0130nstitutuna gedin. Bu elmi i\u015fin (\u0259lind\u0259ki d\u0259ft\u0259ri ni\u015fan verdi) sahibil\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn, L\u0259tif V\u0259liyevl\u0259. Ona \u00f6z telefon n\u00f6mr\u0259ni ver. Problemli bir m\u0259s\u0259l\u0259 olarsa, qoy s\u0259ninl\u0259 \u0259laq\u0259 saxlas\u0131n. Var g\u00fcc\u00fc il\u0259 i\u015fl\u0259sin. Arxay\u0131n i\u015fl\u0259sin. Unutmas\u0131n ki, t\u0259kc\u0259 bizim yox, d\u00fcnyan\u0131n ona ehtiyac\u0131 olacaq&#8230;&#187;<\/p>\n\n\n\n<p>T\u0259l\u0259b\u0259 L\u0259tif V\u0259liyevl\u0259 Maxtum Xalilovi\u00e7l\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc onun qar\u015f\u0131s\u0131ndak\u0131 b\u00fct\u00fcn mane\u0259l\u0259ri g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. Tibb \u0130nstitutunda onun elmi-t\u0259dqiqatlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bir az da geni\u015f imkanlar yarad\u0131ld\u0131. 1934-c\u00fc ilin mart-aprel aylar\u0131nda L\u0259tif V\u0259liyevin &#171;Yustinian taunu&#187; v\u0259 &#171;Qara \u00f6l\u00fcm&#187; epidemiyalar\u0131na qar\u015f\u0131 vaksin axtar\u0131\u015flar\u0131 il\u0259 Moskvadan, Pribaltikadan, Ukrayna v\u0259 Belorusiyadan, Qazax\u0131standan olan professorlar ciddi \u015f\u0259kild\u0259 maraqlanma\u011fa ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p>Ara\u015fd\u0131rma materiallar\u0131 i\u00e7\u0259risind\u0259 moskval\u0131 X.M.Maslennikovun maraql\u0131 bir a\u00e7\u0131qlamas\u0131 da var. M\u0259s\u0259l\u0259n rusiyal\u0131 professorun m\u0259lumat\u0131ndan ayd\u0131n olur ki, Nyu-Yorkda (AB\u015e) n\u0259\u015fr olunan &#171;Amerikal\u0131lar d\u00fcnya elmind\u0259&#187; jurnal\u0131nda az\u0259rbaycanl\u0131 h\u0259kim L\u0259tif V\u0259liyevin tauna qar\u015f\u0131 vaksin ara\u015fd\u0131rmalar\u0131ndan, elmi-t\u0259dqiqatlar\u0131ndan m\u0259lumat verilirdi. 1954-c\u00fc ilin iyun ay\u0131n\u0131n 14-d\u0259n h\u0259kim, g\u0259nc alim L.V\u0259liyevin i\u015fi, t\u0259dqiqatlar\u0131 v\u0259 \u015f\u0259xsi t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi D\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n n\u0259zar\u0259t\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Ara\u015fd\u0131rma materiallar\u0131na g\u00f6r\u0259 art\u0131q L.V\u0259liyev iyirmi iki ya\u015f\u0131nda d\u00fcnyan\u0131n s\u0259hiyy\u0259 sistemini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Norve\u00e7 aliml\u0259ri v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 Az\u0259rbaycan virusologiyas\u0131nda b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259ti h\u0259mi\u015f\u0259 qorxu alt\u0131nda saxlayan taun x\u0259st\u0259liyin\u0259 qar\u015f\u0131 vaksinl\u0259r tapan v\u0259 onu s\u0131naqdan \u00e7\u0131xararaq Kreml\u0259 d\u0259v\u0259t alan h\u0259kim L\u0259tif V\u0259liyevin i\u015f metodologiyas\u0131 il\u0259 maraqlanma\u011fsa ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p>Lakin d\u00fc\u015fm\u0259n d\u00fc\u015fm\u0259n olaraq qal\u0131rd\u0131. N\u0259yin bahas\u0131na olursa-olsun, onun aradan g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259si haqq\u0131nda s\u00f6z-s\u00f6hb\u0259t s\u0259ngimirdi.<\/p>\n\n\n\n<p>O is\u0259 Tibb \u0130nstitutunun virusologiya, mikrobiologiya v\u0259 gigiyena \u015f\u00f6b\u0259sind\u0259 t\u0259dqiqatlar\u0131n\u0131 davam etdirir, apard\u0131\u011f\u0131 ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rini g\u00f6zl\u0259yirdi.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><a href=\"https:\/\/archive.li\/BeE7w\/2b1c6b15f01a51b54ed99e8c637734fb72ab3118.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/archive.li\/BeE7w\/2b1c6b15f01a51b54ed99e8c637734fb72ab3118.jpg\" alt=\"\"\/><\/a><\/figure>\n\n\n\n<p>D\u00fcnya tarixind\u0259 \u00f6t\u0259n \u0259srin 30-cu ill\u0259ri a\u011fr\u0131l\u0131-ac\u0131l\u0131, acl\u0131q v\u0259 s\u0259fal\u0259t ill\u0259ri kimi qal\u0131r. Ged\u0259n, b\u0259zil\u0259rinin n\u0259z\u0259rind\u0259 bitmi\u015f hesab olunan epidemiyalar, \u00f6l\u00fcml\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259n\u0259n, vaksinl\u0259ri tap\u0131lmayan x\u0259st\u0259likl\u0259rin viruslar\u0131 dirilib, geri qay\u0131d\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Q\u0259rb m\u0259tbuat\u0131 h\u0259y\u0259can t\u0259bili \u00e7al\u0131rd\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n, Londonda (B\u00f6y\u00fck Britaniya) n\u0259\u015fr edil\u0259n bir ne\u00e7\u0259 q\u0259zet art\u0131q \u00f6z \u00f6lk\u0259sinin aliml\u0259rini bu \u00f6l\u00fcm-dirim m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 l\u0259ng t\u0259rp\u0259ndikl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259nbeh edirdi. 1953-c\u00fc ilin fevral\u0131n 9-da Londonda \u00f6z c\u0259rg\u0259sind\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259nin \u0259n m\u0259\u015fhur h\u0259kiml\u0259rini, aliml\u0259rini, elmi axtar\u0131\u015flar\u0131na ard\u0131c\u0131l davam etdir\u0259n m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259n &#171;Aliml\u0259r qrupu&#187; yarad\u0131ld\u0131. Aliml\u0259r qrupunun \u00fczvl\u0259ri iddia edirdil\u0259r ki, qay\u0131dan v\u0259 diril\u0259n taun viruslar\u0131 yer \u00fcz\u00fcn\u00fc iflic edib, insanlar\u0131n ax\u0131r\u0131na \u00e7\u0131xa bil\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n &#171;Yustinian taun&#187;u 1650-ci ild\u0259 m\u0259hv olub, k\u0259silib. 1800-c\u00fc ild\u0259 is\u0259 m\u0259hv olmu\u015f z\u0259nn edil\u0259n virus yenid\u0259n dirilib. Avropada 112 milyon insan\u0131n ax\u0131r\u0131na \u00e7\u0131x\u0131b. Afrikada, Asiyada, Amerikada 200-d\u0259n art\u0131q ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si bu b\u0259ladan qurtulmaq \u00fc\u00e7\u00fcn insanlar qar\u0131\u015f\u0131q yand\u0131r\u0131l\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p>Hesablamalara g\u00f6r\u0259 taun virusu q\u0259d\u0259r aktiv virus yoxdur. Bu virus g\u00fcn \u0259rzind\u0259 120 min adam\u0131 tauna yoluxdurma g\u00fcc\u00fcn\u0259 malikdir. Va\u015finqtonda (AB\u015e) &#171;Q\u0259dimlik v\u0259 DNT M\u0259rk\u0259zi&#187;nin direktoru, professor-virusoloq Hendrik Poynar v\u0259 Parisd\u0259ki (Fransa) \u0130nfeksion X\u0259st\u0259likl\u0259r \u0130nstitutunun direktoru, professor Maykl De Qrut deyir ki, t\u0259dqiqatlar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri f\u0259aliyy\u0259ti tam m\u0259nada sars\u0131da bil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Yer k\u00fcr\u0259si h\u0259l\u0259 d\u0259 &#171;Yustinian taunu&#187;nin v\u0259 yaxud &#171;Qara \u00d6l\u00fcm&#187;\u00fcn vaksinl\u0259rini ara\u015fd\u0131rmaqdad\u0131r. Taun viruslar\u0131 il\u0259 yenid\u0259n qay\u0131d\u0131r. Bu epidemiya n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fcnyada 250 milyon insan m\u0259hv olub.<\/p>\n\n\n\n<p>Ara\u015fd\u0131rma mayeriallar\u0131na g\u00f6r\u0259 1934-c\u00fc ilin fevral ay\u0131n\u0131n 21-d\u0259 Moskvadan Bak\u0131ya &#171;X\u00fcsusi t\u0259yinatla h\u0259kim qrupu&#187; g\u0259lir. Qrupa m\u0259\u015fhur virusoloq, professor N.A.Plexanov v\u0259 k\u0259\u015ffiyyat polkovniki, MN-nin H\u0259rbi S\u0259naye Kompleksinin Saratovdak\u0131 elmi-t\u0259dqiqat m\u0259rk\u0259zinin direktoru, professor P.N.Samoylov r\u0259hb\u0259rlik edirdil\u0259r. 1934-c\u00fc ilin fevral ay\u0131n\u0131n 26-da M.C.Ba\u011f\u0131rov professor P.N.Samoylovu q\u0259bul edir. S\u00f6hb\u0259t zaman\u0131 m\u0259lum olur ki, rus polkovnikini, Az\u0259rbaycanla ba\u011fl\u0131 uzun ill\u0259r &#171;Gen Mutasiyan\u0131&#187;n proqram\u0131na m\u0259xfi qaydada r\u0259hb\u0259rlik ed\u0259n P.N.Samoylovu t\u0259l\u0259b\u0259lik ill\u0259rini ba\u015fa vurmaqda olan L\u0259tif V\u0259iiyev daha \u00e7ox maraqland\u0131r\u0131rd\u0131. S\u00f6hb\u0259tin yekununda polkovnik P.N.Samoylov iddia edir ki, az\u0259rbaycanl\u0131 h\u0259kim L\u0259tif V\u0259liyev art\u0131q taun viruslar\u0131n\u0131 m\u0259hv ed\u0259n vaksin ixtira edib. H\u0259min s\u00f6hb\u0259tin \u015fahidi olan, uzun m\u00fcdd\u0259t M.C.Ba\u011f\u0131rovun yan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan, onun \u015f\u0259xsi ota\u011f\u0131nda r\u0259smi s\u0259n\u0259dl\u0259rin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min ed\u0259n (?) polkovnik D.U.Melnikovun &#171;Toplad\u0131\u011f\u0131m s\u0259n\u0259dl\u0259r haqq\u0131nda etiraf&#187; adl\u0131 ki\u00e7ik bir kitab\u0131 \u00e7apdan \u00e7\u0131x\u0131r. Polkovnik D. Melnikov kitab\u0131n\u0131n 92-ci s\u0259hif\u0259sind\u0259 yaz\u0131r: &#171;Moskval\u0131 professorun dedikl\u0259rini M.C.Ba\u011f\u0131rov diqq\u0259tl\u0259 dinl\u0259yir v\u0259 bird\u0259n he\u00e7 k\u0259sin g\u00f6zl\u0259m\u0259diyi bir \u0259r\u0259f\u0259d\u0259 P.Samoylovdan soru\u015fdu: &#171;Pyotr Nikolayevi\u00e7 sizi n\u0259 maraqland\u0131r\u0131r? \u00dcmumiyy\u0259t Bak\u0131ya g\u0259lm\u0259kd\u0259 m\u0259qs\u0259diniz n\u0259dir? Moskval\u0131 dostlar\u0131m\u0131z m\u0259n\u0259 x\u0259b\u0259r verdil\u0259r ki, siz v\u0259 sizin qrup Az\u0259rbaycan\u0131n ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259 vaksinl\u0259rin s\u0131na\u011f\u0131n\u0131 ke\u00e7ir\u0259c\u0259k\u0131siniz. B\u00fct\u00fcn bunlar m\u0259ni sevindirmir. Yax\u015f\u0131 olar ki, Az\u0259rbaycan\u0131 t\u0259rk ed\u0259siniz&#8230;&#187;<strong>Q\u0259rb m\u0259tbuat\u0131 h\u0259y\u0259can t\u0259bili \u00e7al\u0131rd\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n, Londonda (B\u00f6y\u00fck Britaniya) n\u0259\u015fr edil\u0259n bir ne\u00e7\u0259 q\u0259zet art\u0131q \u00f6z \u00f6lk\u0259sinin aliml\u0259rini bu \u00f6l\u00fcm-dirim m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 l\u0259ng t\u0259rp\u0259ndikl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259nbeh edirdi. 1953-c\u00fc ilin fevral\u0131n 9-da Londonda \u00f6z c\u0259rg\u0259sind\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259nin \u0259n m\u0259\u015fhur h\u0259kiml\u0259rini, aliml\u0259rini, elmi axtar\u0131\u015flar\u0131na ard\u0131c\u0131l davam etdir\u0259n m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259n &#171;Aliml\u0259r qrupu&#187; yarad\u0131ld\u0131. Aliml\u0259r qrupunun \u00fczvl\u0259ri iddia edirdil\u0259r ki, qay\u0131dan v\u0259 diril\u0259n taun viruslar\u0131 yer \u00fcz\u00fcn\u00fc iflic edib, insanlar\u0131n ax\u0131r\u0131na \u00e7\u0131xa bil\u0259r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259lumata g\u00f6r\u0259 h\u0259kim L\u0259tif V\u0259liyev h\u0259qiq\u0259t\u0259n \u201cYustianian\u201d taununun vaksinl\u0259rini tapm\u0131\u015fd\u0131. \u0130lkin variant haz\u0131r idi. Amma \u0259ld\u0259 olunan ilk n\u0259tic\u0259l\u0259ri qorumaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik qaydalar\u0131na v\u0259 m\u0259xfilik prinsipl\u0259rin\u0259 \u0259m\u0259l olunmal\u0131 idi. 1934-c\u00fc ild\u0259 Tibb \u0130nstitutunu bitir\u0259n L\u0259tif V\u0259liyev Az\u0259rbaycan Virusologiya, Mikrobiologiya v\u0259 Gigiena Elmi-T\u0259dqiqat \u0130nstitutuna t\u0259yinat al\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Ara\u015fd\u0131rma materiallar\u0131na g\u00f6r\u0259 L\u0259tif V\u0259liyev haqq\u0131nda q\u0259rb m\u0259tbuat\u0131na m\u0259lumatlar \u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcr. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u201cThe Vasinqton Poct\u201d q\u0259zeti az\u0259rbaycanl\u0131 h\u0259kim-t\u0259dqiqat\u015f\u0131 L\u0259tif V\u0259liyev haqda \u201c\u015e\u0259rqin \u0130bn Sinas\u0131 do\u011fuldu\u201d deyib, onu t\u0259bli\u011f edib. L\u0259tif V\u0259liyevin 75 s\u0259hif\u0259lik elmi-t\u0259dqiqat \u0259s\u0259rini is\u0259 M.C.Ba\u011f\u0131\u0131rov o vaxt NKBD r\u0259hb\u0259rliyin\u0259 \u00f6t\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fld\u0259 etdiyimiz dig\u0259r m\u0259lumatlardan biri d\u0259 L\u0259tif V\u0259liyevin ikinci, lakin n\u0259\u015fr olunmayan kitab\u0131n\u0131n \u0259l yaz\u0131s\u0131d\u0131r. O, \u201c\u0130qlimin d\u0259yi\u015fm\u0259si: Genetik kodlar aras\u0131ndak\u0131 immunitetl\u0259r v\u0259 ixtilaflar\u201d adlan\u0131rd\u0131. Ola bilsin ki, bu \u0259lyaz\u0131s\u0131n\u0131n m\u00fcv\u0259qq\u0259ti ad\u0131 idi. Lakin rus professoru, h\u0259rbi k\u0259\u015ffiyyat\u0131n polkovniki, virusoloq A.A.Smirnov iddia edir ki, az\u0259rbaycanl\u0131 alim L\u0259tif V\u0259liyevin qar\u015f\u0131m\u0131za qoydu\u011fu \u201cGenetika v\u0259 iqlim\u201d m\u0259s\u0259l\u0259si \u00e7ox ciddi v\u0259 m\u0259ntiqli m\u0259s\u0259l\u0259dir.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><a href=\"https:\/\/archive.li\/BeE7w\/d37e926784340929dfe71a567d7532cb2809ad90.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/archive.li\/BeE7w\/d37e926784340929dfe71a567d7532cb2809ad90.jpg\" alt=\"\"\/><\/a><\/figure>\n\n\n\n<p>L\u0259tif V\u0259liyev Az\u0259rbaycan regionlar\u0131 aras\u0131nda, y\u0259ni doqquz iqlim qur\u015fa\u011f\u0131 alt\u0131nda apard\u0131\u011f\u0131 genetik ara\u015fd\u0131rmalar\u0131nda g\u00f6st\u0259rir ki, iqlim genetikan\u0131n, \u00fcmumilikd\u0259 gen kodlar\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131nda m\u00fcst\u0259sna \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. Onun fikrinc\u0259 bir iqlim d\u0259yi\u015fk\u0259nliyi il\u0259 b\u00fct\u00f6v bir n\u0259slin, mill\u0259tin m\u0259n\u0259vi-\u0259xlaqi d\u0259y\u0259rl\u0259rini, psixoloji durumunu, h\u0259yat v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzini d\u0259yi\u015fm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bir iqlim d\u0259yi\u015fk\u0259nliyil\u0259 ist\u0259nil\u0259n \u0259razid\u0259ki ya\u015fay\u0131\u015f m\u00fchitini iflic etm\u0259k olar. X\u00fcsus\u0259n s\u00fcni iqlim d\u0259yi\u015fk\u0259nliyi taktikas\u0131 il\u0259 ist\u0259nil\u0259n mill\u0259tin v\u0259 xalq\u0131n beyin yar\u0131mk\u00fcr\u0259l\u0259rini normal d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259k \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259n \u00e7\u0131xarmaq, onu d\u0259rk etm\u0259kd\u0259n uzaqla\u015fd\u0131r\u0131b, s\u0259rs\u0259m v\u0259ziyy\u0259t\u0259 salmaq m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu h\u0259m d\u0259 qan h\u00fcceyr\u0259l\u0259rinin z\u0259d\u0259l\u0259nm\u0259sin\u0259, genetik pozuntulara apar\u0131b \u00e7\u0131xar\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>L\u0259tif V\u0259liyev insanlar\u0131n s\u00fcni \u015f\u0259kild\u0259, s\u00fcni yollarla yarad\u0131lan, genetik d\u0259yi\u015fm\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b olan iqlim d\u0259yi\u015fm\u0259l\u0259rinin, deportasiyalar\u0131n, demoqrafik pozuntular\u0131n \u0259leyhin\u0259 olub. M\u0259lumata g\u00f6r\u0259 1934-c\u00fc ilin fevral\u0131n \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Bak\u0131da ke\u00e7iril\u0259n \u201cMikrobioloqlar\u0131n simpoziumu\u201dnda onun qoydu\u011fu m\u0259s\u0259l\u0259 d\u0259 maraql\u0131 idi. O, aliml\u0259r qar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda g\u00f6st\u0259rirdi ki, h\u0259r hans\u0131 bir deportasiya o mill\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 edil\u0259n x\u0259yan\u0259tdir. L\u0259tif V\u0259liyev iddia edirdi ki, s\u00fcni v\u0259 m\u0259qs\u0259dli \u015f\u0259kild\u0259 qurulan deportasiyalar mill\u0259tin v\u0259 yaxud xalq\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn, onun t\u0259dric\u0259n s\u0131radan \u00e7\u0131x\u0131b, tarixd\u0259n silinm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn, bird\u0259f\u0259lik genetik m\u0259hvi \u00fc\u00e7\u00fcn veril\u0259n \u00f6l\u00fcm h\u00f6km\u00fc q\u0259d\u0259r a\u011f\u0131rd\u0131r. Deportasiya h\u0259r hans\u0131 bir genetik \u00f6l\u00fcm\u00fcn ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131d\u0131r. (Biz bununla ba\u011fl\u0131 n\u0259\u015fr olunacaq \u201cGenetik \u00f6l\u00fcm\u201d v\u0259 \u201cEpidemiya\u201d kitablar\u0131nda \u00e7ox ciddi v\u0259 mill\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn, insanl\u0131q \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259y\u0259rli m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri a\u00e7acay\u0131q).<\/p>\n\n\n\n<p>Ara\u015fd\u0131rma materiallar\u0131na g\u00f6r\u0259 g\u0259nc t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 alim L\u0259tif V\u0259liyevin ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 haqq\u0131nda art\u0131q SSR\u0130 EA-n\u0131n \u0259n ciddi elmi konfranslar\u0131nda s\u00f6hb\u0259t gedirdi. M\u0259lumata g\u00f6r\u0259 L.S.V\u0259liyevin \u0259ld\u0259 etdiyi ciddi n\u0259tic\u0259l\u0259r b\u0259zi aliml\u0259ri, t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131 q\u0131c\u0131qland\u0131r\u0131r, ona qar\u015f\u0131 pax\u0131ll\u0131q v\u0259 xainlik hissl\u0259rini art\u0131r\u0131rd\u0131. Bu is\u0259 x\u00fcsus\u0259n L\u0259tif V\u0259liyevin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259li bir m\u0259s\u0259l\u0259 idi. M\u0259n b\u00fct\u00fcn fakt v\u0259 s\u0259n\u0259dl\u0259ri n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irdikd\u0259n sonra bir m\u0259s\u0259l\u0259ni anlaya bilm\u0259dim. \u015e\u00fcbh\u0259siz, zal\u0131m\u0131n insanlara verdiyi, \u0259traf\u0131ndak\u0131 m\u0259zlumlara etdiyi z\u00fclm\u00fc, i\u015fg\u0259nc\u0259ni anlay\u0131ram. Bu t\u0259biidir. Lakin m\u0259zlumun m\u0259zluma verdiyi z\u00fclm\u00fc, etdiyi x\u0259yan\u0259ti anlam\u0131ram&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>Ara\u015fd\u0131rma materiallar\u0131na g\u00f6r\u0259 L.S.V\u0259liyev 1934-c\u00fc ilin aprelin 13-d\u0259 Az\u0259rbaycan KP MK-n\u0131n x\u0259ttil\u0259 Saratov \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 elmi f\u0259aliyy\u0259tini davam etdirm\u0259k v\u0259 dissertasiya m\u00fcdafi\u0259 edib, alimlik d\u0259r\u0259c\u0259si almaq \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6nd\u0259rilir. O, ilk elmi t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259rini Saratov \u015f\u0259h\u0259rind\u0259ki H\u0259rbi S\u0259naye Kompleksinin Virusologiya laboratoriyas\u0131nda apar\u0131r. M\u0259lumata g\u00f6r\u0259, 1934-c\u00fc ilin mart-aprel aylar\u0131nda Saratov v\u0259 \u0259traf ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259 art\u0131q 1 300 n\u0259f\u0259r (min \u00fc\u00e7 y\u00fcz) n\u0259f\u0259r taun x\u0259st\u0259liyind\u0259n ke\u00e7inmi\u015fdi. 1934-c\u00fc ilin aprelin 19-dan Saratov \u015f\u0259h\u0259r klinikas\u0131nda, \u201cV\u0259liyev laboratoriyas\u0131\u201d deyil\u0259n bir \u015f\u00f6b\u0259 i\u015f\u0259 ba\u015flay\u0131r. H\u0259min anlar\u0131 t\u0259dqiq ed\u0259n L.V\u0259liyevin h\u0259mkar\u0131 professor L.M.Beqov yaz\u0131r: \u201c&#8230;Bu adam art\u0131q taun x\u0259st\u0259liyinin \u0259leyhin\u0259 vaksin ixtira etmi\u015fdi. Onunla ba\u011fl\u0131 Kreml\u0259, Siyasi B\u00fcroya v\u0259 ayr\u0131l\u0131qda \u00f6lk\u0259nin MN-nin generallar\u0131na: B.U.\u015eeqlova, D.S.Donskoya, A.M.Aleksandrova m\u0259lumat vermi\u015fdim. Onu da bildirirdim ki, L.V\u0259liyevl\u0259 Saratova turist kimi g\u0259l\u0259n amerikal\u0131, ingilis v\u0259 alman h\u0259kiml\u0259ri d\u0259 \u00e7ox ciddi maraqlan\u0131r, onunla t\u0259mas qurma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. Biz is\u0259 buna imkan vermirdik. Tap\u015f\u0131r\u0131q bel\u0259 idi: L\u0259tif V\u0259liyevi qoruyun&#8230;\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>1934-c\u00fc ilin iyul ay\u0131nda Saratovda n\u0259\u015fr olunan \u201cSaratov\u201d q\u0259zeti az\u0259rbaycanl\u0131 h\u0259kim L\u0259tif V\u0259liyevin f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 i\u015far\u0259 ed\u0259r\u0259k yaz\u0131rd\u0131: \u201c&#8230;Az\u0259rbaycandan g\u0259l\u0259n L\u0259tif V\u0259liyev Saratovda \u0259sl inqilab yaratd\u0131. O, ixtira el\u0259diyi \u201cMu\u011fan\u201d v\u0259 \u201cAran\u201d vaksinl\u0259ri il\u0259 yerli \u0259halini b\u00fcr\u00fcy\u0259n taun x\u0259st\u0259liyind\u0259n xilas etdi. Az\u0259rbaycan, yax\u015f\u0131 o\u011fullar\u0131na g\u00f6r\u0259 s\u0259n\u0259 e\u015fq olsun!..&#187; M\u0259lumata g\u00f6r\u0259 h\u0259kim L\u0259tif V\u0259liyev o vaxtdan insanlar aras\u0131nda \u201cProfessor V\u0259liyev\u201d kimi tan\u0131nma\u011fa ba\u015flad\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>1934-c\u00fc ilin noyabr ay\u0131n\u0131n 16-\u0131 is\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 h\u0259kim, professor L\u0259tif S\u0259fal\u0131 o\u011flu V\u0259liyev i\u015f ota\u011f\u0131nda&#8230; m\u00fc\u0259mmal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 v\u0259fat edir. \u0130stintaq qrupunun materiallar\u0131na g\u00f6r\u0259 (\u0130\u015f: N-2644) L.S.V\u0259liyev z\u0259h\u0259rl\u0259nm\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 ke\u00e7inib&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>Bak\u0131. 1934-c\u00fc il. Az\u0259rbaycan KP MK-si. M.C. Ba\u011f\u0131rovun i\u015f ota\u011f\u0131. Polkovnik M.X.Stepanov NKVD-y\u0259 haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 \u201cM\u0259xvi Aray\u0131\u015fda\u201d qeyd edir: \u201c&#8230;Hadis\u0259 M.C.Ba\u011f\u0131rova, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 Az\u0259rbaycan Tibb \u0130nstitutunun kollektivin\u0259 pis t\u0259sir etmi\u015fdi. M.C.Ba\u011f\u0131rov Moskvadan edil\u0259n telefon z\u0259ngin\u0259 cavab verdi: \u201cO, m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn, Az\u0259rbaycan xalq\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn&#8230; Allah vergisi idi&#8230;\u201d Sonra telefonda dan\u0131\u015fan adama (bu Lavrenti Beriya idi) diqq\u0259tl\u0259 qulaq as\u0131b, d\u0259st\u0259yi yerin\u0259 qoydu. Diqq\u0259tl\u0259 m\u0259n\u0259 baxd\u0131. Dedi: &#171;Maxtum, s\u0259n \u00f6y\u0259n g\u00f6r, \u00fc\u00e7 g\u00fcn \u00f6nc\u0259 Az\u0259rbaycan Tibb \u0130nstitutundan kiml\u0259r Saratov x\u0259st\u0259xanas\u0131nda olublar&#187;&#8230; M\u0259n art\u0131q s\u00f6hb\u0259tin n\u0259d\u0259n b\u0259hs etdiyini anlad\u0131m. Onu g\u00f6rd\u00fcm ki, M.C.Ba\u011f\u0131rov lap astadan p\u0131\u00e7\u0131ldad\u0131: \u201cBiz biri-birimizi q\u0131r\u0131b qurtar\u0131r\u0131q dey\u0259s\u0259n&#8230;\u201d He\u00e7 \u015fey anlamad\u0131m. Sad\u0259c\u0259 onun dedikl\u0259rin\u0259 \u0259m\u0259l etdim&#8230;\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>\u00d6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra professor L.S.V\u0259liyevi Saratov camaat\u0131 Bak\u0131ya verm\u0259dil\u0259r. Onu F\u0259xri Xiyabanda \u00f6zl\u0259ri h\u00f6kum\u0259t v\u0259 D\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 d\u0259fn etdil\u0259r. (B\u00fct\u00fcn bu m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r n\u0259\u015fri g\u00f6zl\u0259nil\u0259n kitablar\u0131m\u0131zda geni\u015f \u015f\u0259rh olunur).<\/p>\n\n\n\n<p>Polkovnik M.X.Stepanov \u201cM\u0259xvi Aray\u0131\u015f\u201d\u0131nda yaz\u0131rd\u0131: \u201c&#8230;Bak\u0131 is\u0259 L.S.V\u0259liyevin c\u0259naz\u0259sini g\u00f6zl\u0259yirdi. \u00c7\u00fcnki M.C.Ba\u011f\u0131rov yolda\u015f F\u0259xri Xiyabanda L.S.V\u0259liyev \u00fc\u00e7\u00fcn yer ay\u0131rm\u0131\u015fd\u0131&#8230; O, h\u0259qiqi m\u0259nada \u00f6z \u00f6vlad\u0131 q\u0259d\u0259r ist\u0259diyi L\u0259tif V\u0259liyev \u00fc\u00e7\u00fcn a\u011flay\u0131rd\u0131&#8230;\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Ara\u015fd\u0131rma materiallar\u0131na g\u00f6r\u0259 1935-ci ilin 13 aprel tarixli 2 sayl\u0131 q\u0259rar\u0131na g\u00f6r\u0259 L\u0259tif S\u0259fal\u0131 o\u011flu V\u0259liyevin valideynl\u0259rin\u0259 \u00f6m\u00fcrl\u0259rinin sonunad\u0259k, dig\u0259r ail\u0259 \u00fczvl\u0259rin\u0259 18 ya\u015f h\u0259ddin\u0259 q\u0259d\u0259r h\u00f6kum\u0259t t\u0259qa\u00fcd\u00fc ayr\u0131ld\u0131&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>Biz r\u0259ngi solub, saralm\u0131\u015f arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259rin\u0259 xeyli n\u0259z\u0259r sald\u0131q. O vaxtdan 90 il ke\u00e7ir. Amma L.S.V\u0259liyev ya\u015fay\u0131r. \u018fn az\u0131 Saratovda xilas etdiyi y\u00fczl\u0259rl\u0259 insan\u0131n v\u0259 yeni n\u0259sill\u0259rin q\u0259lbind\u0259 ya\u015fay\u0131r. Ara\u015fd\u0131rma materiallar\u0131nda \u00e7ox maraql\u0131 bir fakta da rast g\u0259ldik- bu g\u00fcn Saratov \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 170 n\u0259f\u0259rin ad\u0131 L\u0259tifdir&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>R\u00f6v\u015f\u0259n Novruzo\u011flu<\/p>\n\n\n\n<p><strong>M\u0259nb\u0259 -&#171;Yeni x\u0259b\u0259r&#187; q\u0259zeti<br><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u201cSaratov\u201d q\u0259zeti az\u0259rbaycanl\u0131 h\u0259kim haqda yazm\u0131\u015fd\u0131: Az\u0259rbaycan, yax\u015f\u0131 o\u011fullar\u0131na g\u00f6r\u0259 s\u0259n\u0259 e\u015fq olsun!..&#187; Ara\u015fd\u0131rma materiallar\u0131na g\u00f6r\u0259 1934-c\u00fc il iyunun 19-da Az\u0259rbaycan SSR XKS 15<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-3848","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3848","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3848"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3848\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3850,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3848\/revisions\/3850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3848"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3848"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3848"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}