{"id":3977,"date":"2020-04-10T02:40:58","date_gmt":"2020-04-09T22:40:58","guid":{"rendered":"http:\/\/fedai.az\/?p=3977"},"modified":"2020-04-10T02:41:59","modified_gmt":"2020-04-09T22:41:59","slug":"genetik-olum","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=3977","title":{"rendered":"GENET\u0130K \u00d6L\u00dcM&#8230;"},"content":{"rendered":"\n<p>(42-ci yaz\u0131)<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp; &nbsp; &nbsp; Professor L\u0259tif V\u0259liyev kitab\u0131nda yaz\u0131rd\u0131 ki, B\u00f6y\u00fck Britaniyan\u0131n \u201cM\u0130-6\u201d&nbsp;k\u0259\u015ffiyyat idar\u0259sinin Qafqaz regionlar\u0131n\u0131 ara\u015fd\u0131ran strateji-analitik qrupunun ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 polkovnik G.Menqell \u00f6lk\u0259sinin X\u0130N-nin r\u0259hb\u0259rliyin\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 aray\u0131\u015fda professor, taun \u0259leyhin\u0259 vaksinl\u0259ri ixtira ed\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131 L\u0259tif V\u0259liyev haqq\u0131nda ayr\u0131ca dan\u0131\u015f\u0131rd\u0131. O, iddi edirdi ki, L\u0259tif V\u0259liyev\u0259 (s\u00f6hb\u0259t \u00f6l\u00fcmd\u0259n qabaqk\u0131 hadis\u0259l\u0259ri \u0259hat\u0259 edirdi) edil\u0259c\u0259k sui-q\u0259sdin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Moskvaya m\u00fctl\u0259q m\u00fcraci\u0259t olunmal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnki professorun etdiyi k\u0259\u015ffl\u0259r \u00f6lk\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq onun qorunmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edirdi. Moskva is\u0259 ona \u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259n m\u0259lumata \u0259h\u0259miyy\u0259t verm\u0259di. London m\u0259tbuat\u0131 iki g\u00fcnd\u0259n sonra az\u0259rbaycanl\u0131 professorun Saratovda n\u0259\u015fr olunmas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan \u201cGenetika\u201d kitab\u0131n\u0131n t\u0259hlilini verdi. London m\u0259tbuat\u0131nda bu a\u00e7\u0131qlamalar kitab\u0131 n\u0259\u015fr etm\u0259y\u0259 haz\u0131rla\u015fan \u201cZvezda\u201d n\u0259\u015friyyat\u0131n\u0131n direktoru E.M.Dav\u0131dova baha ba\u015fa g\u0259ldi. N\u0259tic\u0259d\u0259 kitab\u0131n \u00e7ap\u0131 dayand\u0131r\u0131ld\u0131. Professor L.V\u0259liyev\u0259 t\u0259klif olundu ki, yenid\u0259n i\u015fl\u0259sin v\u0259 n\u0259\u015fr \u00fc\u00e7\u00fcn kitab Moskvaya g\u00f6nd\u0259rilsin.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp; &nbsp; &nbsp;Professor L\u0259tif V\u0259liyev\u0259 edil\u0259c\u0259k sui-q\u0259sd is\u0259 plandan \u00e7\u0131xm\u0131rd\u0131. Kreml Bak\u0131ya x\u00fcsusi t\u0259yinatl\u0131 iki n\u0259f\u0259ri ezam etdi. M\u0259s\u0259l\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp; KP MK-n\u0131n Birinci katibi M.C.Ba\u011f\u0131rov da m\u0259lumatl\u0131 idi.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp; Ara\u015fd\u0131rma materiallar\u0131na g\u00f6r\u0259 bu hadis\u0259l\u0259r professorun \u00f6l\u00fcmqaba\u011f\u0131 g\u00fcnl\u0259rini \u0259hat\u0259 etdiyind\u0259n \u00e7ox m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 h\u0259l\u0259lik qaranl\u0131q idi. Bak\u0131dan Saratova g\u00f6nd\u0259ril\u0259n (sui-q\u0259sdi icra etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn) adamlar\u0131n \u00fc\u00e7 n\u0259f\u0259rin ol\u00e7du\u011fu art\u0131q bilinirdi. T\u0259\u0259ss\u00fcfl\u0259r olsun ki, onlardan biri&nbsp; el\u0259 \u0130mi\u015fli rayonundan idi. V\u0259 \u015f\u0259xs\u0259n L\u0259tif V\u0259liyevin ail\u0259sini tan\u0131yan adam olub. Qalan iki n\u0259f\u0259r is\u0259 tibb sah\u0259sinin d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn tan\u0131nm\u0131\u015f adamlar\u0131 idi.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp; &nbsp; &nbsp;Allah insan\u0131 Ay, G\u00fcn\u0259\u015f, Ulduz&#8230; ild\u0131r\u0131m par\u00e7a\u015fs\u0131ndan yarad\u0131b. O bir \u201cmaterial\u201ddan formala\u015fmay\u0131b. Onun h\u0259r bir \u0259zas\u0131 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus v\u0259 indiy\u0259d\u0259k k\u0259\u015ff olunmayan materialdan yaran\u0131b. Elm h\u0259l\u0259 o ay\u0131 \u00f6yr\u0259nm\u0259k, ara\u015fd\u0131rmaq g\u00fcc\u00fcnd\u0259 deyil. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259 Aya \u0259limiz \u00e7at\u0131r, n\u0259 Ulduza, n\u0259 d\u0259 G\u00fcn\u0259\u015f\u0259. \u0130ld\u0131r\u0131m\u0131n is\u0259 harada yan\u0131b, s\u00f6nm\u0259yi z\u0259lz\u0259l\u0259 q\u0259d\u0259r m\u00fc\u0259mmal\u0131d\u0131r. Fikrimc\u0259 insan\u0131n, el\u0259c\u0259 d\u0259 b\u00fct\u00fcn canl\u0131lar\u0131n genetik oyan\u0131\u015f\u0131, qan h\u00fcceyr\u0259l\u0259rinin inki\u015faf\u0131 v\u0259 par\u00e7alanmas\u0131&#8230; b\u00fct\u00fcn d\u0259yi\u015fikl\u0259r adlar\u0131n\u0131 qeyd etdiyim g\u00f6y cisiml\u0259ril\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u018fsr \u00fcz\u00fcnd\u0259 b\u00fct\u00fcn canl\u0131lar\u0131n (ist\u0259r q\u0131sa\u00f6m\u00fcrl\u00fc, olsun, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 uzun\u00f6m\u00fcrl\u00fc) bir v\u0259zif\u0259si olub: yer k\u00fcr\u0259sini, t\u0259bi\u0259ti, ya\u015fama\u011f\u0131 qorumaq. M\u0259s\u0259l\u0259n yer \u00fcz\u00fcnd\u0259 qanadl\u0131 n\u0259 varsa (s\u00f6hb\u0259t canl\u0131lardan gedir), b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin ya\u015famas\u0131, n\u0259f\u0259s almas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cventilyator\u201d rolunu oynay\u0131r. Bir ar\u0131n\u0131n qanad \u00e7almas\u0131, 10-12 km m\u0259saf\u0259d\u0259 u\u00e7u\u015f ed\u0259r\u0259k yelpik vurmas\u0131&#8230; onun ke\u00e7diyi yolu v\u0259 \u0259razid\u0259 otlar\u0131n, \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259rin tozlanmas\u0131, cana g\u0259lm\u0259si, dirilm\u0259si dem\u0259kdir.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp; &nbsp; &nbsp;&nbsp;Ar\u0131lar murdar yerd\u0259n u\u00e7maz, qar\u0131\u015fqalar murdar yerd\u0259n getm\u0259z. V\u0259 yaxud, b\u00fct\u00fcn qanadl\u0131lar yer k\u00fcr\u0259sini t\u0259miz v\u0259 saf oksigenl\u0259 t\u0259min ed\u0259n \u0259n ba\u015fl\u0131ca vasit\u0259dir. Onlar h\u0259r u\u00e7u\u015flar\u0131nda, h\u0259r yelpikl\u0259rind\u0259 havan\u0131 z\u0259h\u0259rd\u0259n, z\u0259h\u0259rli qazlardan t\u0259mizl\u0259m\u0259kl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olurlar. Ara\u015fd\u0131rmalardan m\u0259lum olur ki, h\u0259y\u0259tind\u0259 q\u0131z\u0131lg\u00fcl\u00fc \u00e7ox olan\u0131n q\u0131z\u0131 \u00e7ox olar, \u0259\u015frik a\u011fac\u0131 \u00e7ox olan\u0131n o\u011flu \u00e7ox olar. Bu q\u0259na\u0259t\u0259 XIX \u0259srd\u0259 frans\u0131z h\u0259kimi Jemarde g\u0259lib. Professor bunu da xat\u0131rlad\u0131r ki, b\u00fct\u00fcn x\u0259st\u0259likl\u0259r ke\u00e7icidir. Genetik bax\u0131mdan bunda bir qanunauy\u011funluq var. O, bel\u0259 bir m\u0259s\u0259l\u0259ni d\u0259 vur\u011fulay\u0131r ki, b\u00fct\u00fcn x\u0259st\u0259likl\u0259rin v\u0259 el\u0259c\u0259 d\u0259 orqanizmd\u0259 ba\u015f ver\u0259n genetik d\u0259yi\u015fm\u0259l\u0259rin k\u00f6k\u00fcnd\u0259 g\u0259rgin v\u0259 \u015fidd\u0259tli \u0259s\u0259b dayan\u0131r. \u018fs\u0259b sisteminin g\u0259rilm\u0259si genetik kodlar\u0131n iflic olmas\u0131, z\u0259d\u0259l\u0259nm\u0259sil\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nir. Genetik kod v\u0259 yaxud h\u00fcceyr\u0259l\u0259r \u0259s\u0259b sistemil\u0259 daim konfiliktd\u0259dir. Bu ziddiyy\u0259tin v\u0259 konfiliktin sonu is\u0259 m\u0259\u011flubiyy\u0259tl\u0259 bitir&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>B\u00fct\u00fcn bunlar professor L\u0259tif V\u0259liyevin d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259ri idi&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp; &nbsp; &nbsp; Professor L\u0259tif V\u0259liyevi xilas etm\u0259k, \u00f6l\u00fcm\u00fcn p\u0259nc\u0259sind\u0259n onu qoparmaq m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131. H\u0259kiml\u0259rin r\u0259yin\u0259 g\u00f6r\u0259 L\u0259tif V\u0259liyev 1934-c\u00fc ilin noyabr ay\u0131n\u0131n 13-d\u0259 Saratov h\u0259rbi s\u0259naye kompleksind\u0259&#8230; z\u0259h\u0259rl\u0259nmi\u015fdi. Y\u0259ni \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n \u00fc\u00e7 g\u00fcn qabaq. SSR\u0130-nin B\u00f6y\u00fck Britaniyadak\u0131 diplomatik korpusuna is\u0259 m\u0259lumat 1934-c\u00fc ilin 10-da verilmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Bak\u0131ya is\u0259 Moskvadan x\u00fcsusi t\u0259yinatl\u0131 d\u0259st\u0259 1934-c\u00fc ilin noyabr\u0131n 12-d\u0259 g\u0259lmi\u015fdi&#8230; B\u00fct\u00fcn hallarda m\u0259lumat gecikdirilmi\u015fdi. (Biz kitabda bununla ba\u011fl\u0131 geni\u015f b\u0259hs edirik. H\u0259qiq\u0259t namin\u0259 h\u0259r \u015feyi oldu\u011fu kimi ver\u0259c\u0259yik). N\u0259tic\u0259 is\u0259 a\u011f\u0131r oldu. H\u0259rbi h\u0259kim S.M.Suslov \u201cX\u00fcsusi Aray\u0131\u015f\u201d\u0131nda qeyd edirdi ki, professor L\u0259tif V\u0259liyev 1934-c\u00fc ilin noyabr\u0131n 15-d\u0259 h\u0259rbi x\u0259st\u0259xanaya yerl\u0259\u015fdirilir. \u018flav\u0259 olaraq, h\u0259rbi h\u0259kim S.M.Suslov yaz\u0131r: \u201c&#8230;Professor L\u0259tif V\u0259liyevin hal\u0131 a\u011f\u0131r idi. 1934-c\u00fc ilin noyabr\u0131n 15-d\u0259 saat 18.05-d\u0259 o, qan qusma\u011fa ba\u015flay\u0131r. Y\u00fcks\u0259k dozal\u0131 z\u0259h\u0259r onun i\u00e7ini \u00e7\u00fcr\u00fcd\u00fcb da\u011f\u0131tm\u0131\u015fd\u0131. Baxmayaraq ki, Saratovun b\u00fct\u00fcn h\u0259kiml\u0259ri, Moskvada g\u00f6nd\u0259ril\u0259n professorlar s\u0259y edirdil\u0259r ki, n\u0259 is\u0259 yarats\u0131nlar. Amma m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131. Onu saxlaya bilm\u0259dik. O, qan qusa-qusa bo\u011fulub, ke\u00e7indi&#8230;\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259n qar\u015f\u0131mdak\u0131 bu ka\u011f\u0131z par\u00e7alar\u0131n\u0131 oxuyub bitirdikd\u0259n sonra, \u00f6z\u00fcm-\u00f6z\u00fcm\u0259 bel\u0259 bir sual verdim: Biz ax\u0131 kimik? S\u0259n dem\u0259, \u0259srl\u0259r boyu apar\u0131lan genetik d\u0259yi\u015fm\u0259l\u0259r bizim \u0259sl simam\u0131z\u0131, kimliyimizi \u00f6ld\u00fcr\u00fcb, m\u0259hv edib.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp; &nbsp; &nbsp;Saratovda L\u0259tif V\u0259liyevi \u201cprofessor\u201d dey\u0259, \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rd\u0131lar. O, bu \u015f\u0259r\u0259fli ada \u00e7ox layiq idi. \u00d6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n \u00fc\u00e7 g\u00fcn sonra Az\u0259rbaycan Tibb \u0130nstitutunun foyesind\u0259n onun m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m bir \u015f\u0259kli as\u0131ld\u0131 (rusiyal\u0131 h\u0259kim S.M.Qodman\u0131n&nbsp; m\u0259ktubundan) o, ham\u0131ya n\u0259z\u0259r sal\u0131r, sanki g\u00fcl\u00fcms\u00fcn\u00fcrd\u00fc. Professor S.M.Qodman \u201cM\u0259nim h\u0259kim dostlar\u0131m\u201d xatir\u0259 kitab\u0131nda yaz\u0131r: \u201c&#8230;L\u0259tif m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sl m\u0259kt\u0259b idi: l\u0259yaq\u0259t m\u0259kt\u0259bi, vicdan, qeyr\u0259t&#8230; m\u0259rdlik, ki\u015filik v\u0259 s\u0259daq\u0259t m\u0259kt\u0259bi. O, divardan as\u0131lm\u0131\u015f \u015f\u0259klind\u0259n ham\u0131m\u0131za bax\u0131rd\u0131. B\u0259zi aliml\u0259r onun \u015f\u0259klin\u0259 bel\u0259, yax\u0131n d\u00fc\u015f\u0259 bilmir\u0259dil\u0259r. Qorxu v\u0259 pax\u0131ll\u0131q onlar\u0131n damarlar\u0131ndan h\u0259l\u0259 \u00e7\u0131xmam\u0131\u015fd\u0131&#8230; O is\u0259, sanki p\u0131\u00e7\u0131lday\u0131rd\u0131: &#8212; m\u0259nd\u0259n n\u0259 ist\u0259yirdiniz, ala bilm\u0259diniz? Siz\u0259 n\u0259 pisliyim ke\u00e7mi\u015fdi? N\u0259 etdim siz\u0259?.. Allahdan qorxmad\u0131n\u0131zm\u0131? B\u0259s han\u0131 sizin \u015f\u0259r\u0259finiz, vicdan\u0131n\u0131z?<\/p>\n\n\n\n<p>&#8230;B\u00fct\u00fcn bunlarla yana\u015f\u0131, m\u0259ni q\u00fcrurland\u0131ran tamam ba\u015fqa bir m\u0259s\u0259l\u0259 idi. L\u0259tif V\u0259liyevin idi, m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m \u015f\u0259klinin alt\u0131nda q\u0131z\u0131lg\u00fcl ba\u011flamas\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fcm. Bu g\u00fcl buketi Az\u0259rbaycan KP MK-ind\u0259n g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdi. 1934-c\u00fc ilin noyabr\u0131n 24-d\u0259 Az\u0259rbaycan Tibb \u0130nstitutunda L\u0259tif V\u0259liyevin ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 elmi konfrans ke\u00e7iril\u0131di. Bu konfrans saat 11-d\u0259 ba\u015flamal\u0131 idi&#8230; Lakin gecikdi. Saat 16-da ba\u015fland\u0131. Konfrans\u0131n gecikm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259 idi. B\u0259dxah aliml\u0259r (m\u0259n onlar\u0131 tan\u0131y\u0131rd\u0131m v\u0259 h\u0259l\u0259 d\u0259 anlam\u0131rd\u0131m ki, bu yaramazlar, elm\u0259 yamaq olan bu adamlar n\u0259 ist\u0259yirdil\u0259r&#8230;) \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar ki, konfrans ba\u015f tutmayacaq. M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259 laz\u0131m bilir ki, bel\u0259 bir konfrans ke\u00e7irilsin&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp; &nbsp; &nbsp;Amma h\u0259r \u015fey bir anl\u0131\u011fa d\u0259yi\u015fdi. Elan olundu ki, auditoriyalarda b\u00fct\u00fcn d\u0259rsl\u0259r k\u0259silsin. Evl\u0259rin\u0259 ged\u0259n m\u00fc\u0259lliml\u0259r geri \u00e7a\u011fr\u0131ls\u0131n&#8230; Az\u0259rbaycan KPMK-n\u0131n Birin\u0131ci Katibi Mirc\u0259f\u0259r Ba\u011f\u0131rov yolda\u015f Az\u0259rbaycan Tibb \u0130nstitutunun foyesind\u0259 g\u00f6r\u00fcnd\u00fc. H\u0259r \u015fey d\u0259yi\u015fdi. Fikirl\u0259rim al\u0131t-\u00fcst oldu&#8230; O, dan\u0131\u015fmad\u0131. He\u00e7 onun \u00fc\u00e7\u00fcn ayr\u0131lm\u0131\u015f R\u0259yas\u0259t hey\u0259tin\u0259 qalxmad\u0131. Lap qabaqda \u0259yl\u0259\u015fdi. M.Ba\u011f\u0131rov yoldo\u015f \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259nl\u0259r\u0259, s\u00f6z al\u0131b dan\u0131\u015fanlara sakit-sakit tama\u015fa edirdi. M\u0259n onun bu bax\u0131\u015flar\u0131ndan oxuyurdum. O, sanki Az\u0259rbaycan Tibb \u0130nstitutunun r\u0259hb\u0259rliyin\u0259, biz\u0259 deyirdi: Yaz\u0131qlar olsun siz\u0259, L\u0259tif V\u0259liyev kimi adam\u0131 saxlayan bilm\u0259diniz. Yaz\u0131qlar olsun ki, onu did\u0259rgin sal\u0131b, ax\u0131r\u0131na \u00e7\u0131xd\u0131n\u0131z&#8230; \u0130nd\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r ist\u0259yirsinizs\u0259, dinc\u0259lin&#8230;\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp; &nbsp; &nbsp;M\u0259lumata g\u00f6r\u0259 professor S.M.Qodman\u0131n q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 kitab 1950-ci ilin sonlar\u0131nda Bak\u0131da \u00e7ap olundu. \u015e\u00fcbh\u0259siz, m\u0259nim m\u0259qs\u0259dim he\u00e7 d\u0259 onun kitab\u0131n\u0131 t\u0259hlil etm\u0259k deyil. Sad\u0259c\u0259 onun yazd\u0131qlar\u0131na istinad edib, b\u0259zi m\u0259qamlar\u0131 (bu g\u00fcn\u00fcm\u00fcz \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 vacib olan) g\u00f6st\u0259rm\u0259k idi.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp; &nbsp; Ara\u015fd\u0131rma materiallar\u0131na g\u00f6r\u0259 d\u00f6vl\u0259tin L\u0259tif V\u0259liyevin ail\u0259sin\u0259 (onun anas\u0131 art\u0131q \u0259lil olmu\u015f, yataq x\u0259st\u0259sin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdi) k\u0259sil\u0259n d\u00f6vl\u0259t t\u0259qa\u00fcd\u00fc alt\u0131 ay gecikdirildi. Az\u0259rbaycan Tibb \u0130nstitutundan laz\u0131m olan s\u0259n\u0259dl\u0259r haz\u0131r olmad\u0131\u011f\u0131ndan ail\u0259 h\u0259min t\u0259qa\u00fcd\u00fc ala bilm\u0259di. M\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 yen\u0259 MK qar\u0131\u015fmal\u0131 oldu&#8230; On bir n\u0259f\u0259r bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 g\u00fcnahkar bilindi. (B\u0259zil\u0259rimiz Mir C\u0259f\u0259r Ba\u011f\u0131rovu ittiham edirik ki, o b\u0259zi elm adamlar\u0131na q\u0259nim k\u0259sildi, onlar\u0131 h\u0259bs etdirdi, i\u015fd\u0259n k\u0259narla\u015fd\u0131rd\u0131 v\u0259 s.&nbsp; Bel\u0259 olanda M.C.Ba\u011f\u0131rov n\u0259 etm\u0259li idi?)<\/p>\n\n\n\n<p>B\u00fct\u00fcn bunlar azm\u0131\u015f kimi 1935-ci ilin iyul ay\u0131n\u0131n 19-da Saratovdan 42 n\u0259f\u0259rin imzas\u0131 il\u0259 Kreml\u0259-Siyasi B\u00fcronun \u201cad\u0131na\u201d a\u00e7\u0131q m\u0259ktub \u00fcnvanlan\u0131r. M\u0259ktubu Saratovun f\u0259hl\u0259l\u0259ri yaz\u0131rd\u0131. Onlar iddia edirdil\u0259r ki, bir ne\u00e7\u0259 n\u0259f\u0259r Saratov F\u0259xri Xiyaban\u0131na gir\u0259r\u0259k, bir q\u0259blri alt-\u00fcst edib, da\u011f\u0131d\u0131blar&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp; &nbsp; \u00c7oxlar\u0131m\u0131z\u0131n b\u0259y\u0259nm\u0259diyimiz Siyasi B\u00fcro Moskva H\u0259rbi S\u0259naye Kompleksinin direktoru, professor \u0130.M.Qriqoriyevin r\u0259hb\u0259rliyil\u0259 be\u015f n\u0259f\u0259rd\u0259n ibar\u0259t komissiyan\u0131 Saratova g\u00f6nd\u0259rir&#8230; (M\u0259n b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 t\u0259fsilat\u0131 il\u0259 yazmaq ist\u0259mir\u0259m. \u00c7\u00fcnki m\u0259qs\u0259dim bu deyil. \u018fsl mahiyy\u0259td\u0259n yay\u0131nmaq ist\u0259mir\u0259m). M\u0259lum olur ki, Saratov F\u0259xri Xiyabanda da\u011f\u0131d\u0131lan, alt\u0131-\u00fcst\u00fcn\u0259 \u00e7evrilmi\u015f q\u0259bir Professor, az\u0259rbaycanl\u0131 L\u0259yif V\u0259liyevin q\u0259bri idi.<\/p>\n\n\n\n<p>Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131m\u0131za g\u00f6r\u0259 Saratov F\u0259xri Xiyaban\u0131nda professor L\u0259tif V\u0259liyevin q\u0259bri bu g\u00fcn yoxdur&#8230; O, da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131, itkin d\u00fc\u015fd\u00fc. M\u0259n burda fikirl\u0259rimi saxlay\u0131ram v\u0259 qay\u0131d\u0131ram \u0259l\u0259d\u0259 etdiyim b\u0259zi s\u0259n\u0259dl\u0259r\u0259. M\u0259lumata g\u00f6r\u0259 1935-ci ilin iyul ay\u0131n\u0131n 28-d\u0259 Az\u0259rbaycan KP (b) MK-n\u0131n Birinci Katibi M.C.Ba\u011f\u0131rovun \u00fcnvan\u0131na, \u015f\u0259xs\u0259n \u00f6z ad\u0131na Saratovdan t\u0259qa\u00fcd\u0259 \u00e7\u0131xm\u0131\u015f ke\u00e7mi\u015f \u00e7ekist, vaxtil\u0259 Bak\u0131da, L\u0259nk\u0259randa i\u015fl\u0259mi\u015f M.N.Alekseyev adl\u0131 birisi m\u0259ktub g\u00f6nd\u0259rir. K\u0259\u015f\u0259fiyyat mayoru M.Alekseyev M.C.Ba\u011f\u0131rova \u00fcnvanlad\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubda qeyd edir: \u201c&#8230;Dostum v\u0259 h\u0259mkar\u0131m Mir C\u0259f\u0259r &#8230; a\u011f\u0131r g\u00fcnd\u0259 m\u0259ni yad etdin. Sor\u011funa cavab olaraq, h\u0259r \u015feyi a\u00e7\u0131q yaz\u0131ram. M\u0259n professor L\u0259tif V\u0259liyevi \u00e7ox yax\u015f\u0131 tan\u0131y\u0131rd\u0131m. M\u0259n\u0259 tap\u015f\u0131rm\u0131\u015fd\u0131n ki, onu qopruyum, yan\u0131nda olum. O, do\u011frudan da b\u00f6y\u00fck v\u0259 n\u00fcfuz sahibi idi. Taun x\u0259st\u0259liyil\u0259 ba\u011fl\u0131 ixtira etdiyi vaksinl\u0259rin ilkin&nbsp; n\u0259tic\u0259l\u0259rini Moskvaya g\u00f6nd\u0259rildi&#8230; Yerli camaat ona ba\u015f \u0259yirdi&#8230; G\u00f6zl\u0259nilm\u0259d\u0259n m\u0259n Moskvaya \u00e7a\u011fr\u0131ld\u0131m. \u0130ki g\u00fcn Saratovda olmad\u0131m. Geri qay\u0131danda da m\u0259n\u0259 x\u0259b\u0259r verdil\u0259r ki, L\u0259yif V\u0259liyev bilinm\u0259y\u0259n s\u0259b\u0259bl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 \u015f\u0259h\u0259r h\u0259rbi qospital\u0131na apar\u0131l\u0131b. Ora getdim. \u00d6z\u00fc d\u0259 yubanmadan getdim&#8230; Art\u0131q ge\u00e7ikmi\u015fdim.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp; &nbsp; &nbsp;Onun d\u0259fni \u00e7ox izdihaml\u0131 idi. Saratov he\u00e7 vaxt bel\u0259 izdiham g\u00f6rm\u0259mi\u015fdi. Q\u0259brinin \u00fcst\u00fcnd\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 g\u00fcl-\u00e7i\u00e7\u0259k olurdu. O, bizim \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259ziz adamlardan birin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdi&#8230; G\u00fcnl\u0259rin birind\u0259 onun q\u0259\u015fbrini da\u011f\u0131lan g\u00f6rd\u00fck. M\u0259n onda \u00f6z \u0259riz\u0259ml\u0259 i\u015fd\u0259n \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131m. (M\u0259lumat \u00fc\u00e7\u00fcn dey\u0259k ki, M.Alekseyev M.C.Ba\u011f\u0131rovun kadrlar\u0131ndan olub. \u0130stefaya \u00e7\u0131xd\u0131qdan sonra, Saratova qay\u0131tm\u0131\u015f, F\u0259xri Xiyaban\u0131n qorunmas\u0131na r\u0259hb\u0259rlik etmi\u015fdi. F\u0259xri Xiyaban onun s\u0259lahiyy\u0259tind\u0259 idi&#8230;)<\/p>\n\n\n\n<p>Dostum, Professor L\u0259tif V\u0259liyevi biz ruslar \u00f6ld\u00fcrm\u0259dik. Onun q\u0259brini biz ruslar da\u011f\u0131tmad\u0131. M\u0259n sor\u011funa cavab olaraq bildirir\u0259m ki, onun q\u0259brini&#8230; Bak\u0131dan g\u0259l\u0259nl\u0259r da\u011f\u0131td\u0131lar&#8230; Elm\u0259, vicdana, h\u0259yata yamaq olan \u00f6z alim \u201cdostlar\u0131\u201d da\u011f\u0131d\u0131b, viran qoydular. M\u0259n bununla ba\u011fl\u0131 Kreml\u0259 \u201cX\u00fcsusi bir m\u0259ktub\u201d yazm\u0131\u015fam&#8230; Bir nec\u0259 g\u00fcnd\u0259n sonra Saratovdan \u00e7\u0131x\u0131ram. M\u0259n \u00f6z missiyam\u0131 yerin\u0259 yetir\u0259 bilm\u0259dim. Amma s\u0259nd\u0259n bir xahi\u015fim var. M\u0259zar\u0131 da\u011f\u0131danlardan iki n\u0259f\u0259ri saxlan\u0131l\u0131b. Onlar\u0131n\u00a0kimliyinin ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 s\u0259nin \u00f6hd\u0259n\u0259 burax\u0131ram&#8230;\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp; &nbsp;Oniki s\u0259hif\u0259lik m\u0259ktubdan ki\u00e7ik bir par\u00e7an\u0131 t\u0259hlil etdim. Professor L\u0259tif V\u0259liyevin da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f m\u0259zar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 Saratov \u015f\u0259h\u0259r Partiya Komit\u0259sin\u0259 yeddi min m\u0259ktub g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdi. \u201cSaratov\u201d q\u0259zeti 1935-ci ilin noyabr, dekabr saylar\u0131nda geni\u015f yaz\u0131lar \u00e7ap edib&#8230; Adamlar t\u0259l\u0259b edirdil\u0259r ki, m\u0259zar\u0131 da\u011f\u0131dan adamlar xalq\u0131n m\u00fchakim\u0259sin\u0259 verilsin. Bu h\u0259m d\u0259 Saratov camaat\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn a\u011f\u0131r bir ittiham idi&#8230;<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img decoding=\"async\" src=\"http:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/335ae125ab53b2ecabd94346b8e9451ce45e28fd.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-3849\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>Bak\u0131da is\u0259 L\u0259tif V\u0259liyevin ail\u0259sind\u0259 q\u0259rib\u0259 hadis\u0259l\u0259r ba\u015f verirdi. Az\u0259rbaycan Tibb \u0130nstitutundan ail\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f qonaqlar ayaq a\u00e7m\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp; &nbsp; G\u0259l\u0259n adamlar V\u0259liyevl\u0259r ail\u0259sin\u0259 \u201cba\u015fa salma\u011fa\u201d \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar ki, L\u0259tif V\u0259liyevin \u0259l yazmalar\u0131, yaz\u0131\u015fmalar\u0131, qeydl\u0259ri, kitablar\u0131, \u015f\u0259xsi arxivi y\u0131\u011f\u0131\u015fd\u0131r\u0131ls\u0131n v\u0259 yaxud yand\u0131r\u0131ls\u0131n&#8230; \u018fn az\u0131 instututa t\u0259hvil verilsin&#8230; Sad\u0259, kas\u0131b h\u0259yat t\u0259rzi ke\u00e7ir\u0259n, namus v\u0259 vicdanlar\u0131n\u0131, l\u0259yaq\u0259tl\u0259rini h\u0259r \u015feyd\u0259n uca tutan V\u0259liyevl\u0259r ail\u0259si&#8230; n\u00f6vb\u0259ti problem olmas\u0131n dey\u0259, professor L\u0259tif V\u0259liyevin \u015f\u0259xsi arxivini, kitablar\u0131n\u0131, \u015f\u0259xsi, \u00e7ap olunmam\u0131\u015f kitablar\u0131n\u0131, s\u0259n\u0259dl\u0259rini, apard\u0131\u011f\u0131 elmi-ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri yaz\u0131lm\u0131\u015f qeydl\u0259rini, foto-\u015f\u0259kill\u0259rini od vurub, yand\u0131rd\u0131lar. Sanki yox idi bel\u0259 adam, he\u00e7 ya\u015famay\u0131b, d\u00fcnyaya g\u0259lm\u0259yib. Bu d\u00fc\u015fm\u0259nin L\u0259tif V\u0259liyevin \u00fcst\u00fcnd\u0259ki ne\u00e7\u0259nci q\u0259l\u0259b\u0259si idi, ne\u00e7\u0259nci bayram\u0131 idi bilmir\u0259m. Bildiyim budur ki, professor L\u0259tif V\u0259liyevin ad\u0131ndan bu g\u00fcn d\u0259 qorxanlar var. Amma rahat olun. O daha sa\u011f deyil, m\u0259zar\u0131 da it-bata d\u00fc\u015fd\u00fc, viran\u0259 qald\u0131. Onu da y\u0259qin etdim ki, b\u00fct\u00fcn bunlar Az\u0259rbaycana ba\u015f\u0131ucal\u0131q g\u0259tirm\u0259di&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259nim istedadl\u0131, namuslu, vicdanl\u0131&#8230; \u201cAllah vergisi\u201d olan aliml\u0259rin yolunda k\u00f6t\u00fck kimi dayanan, \u0259xlaqlar\u0131n\u0131 itirmi\u015f, vicdan v\u0259 namus anlay\u0131\u015flar\u0131ndan x\u0259b\u0259rsiz olan&#8230; istedads\u0131z, g\u00fccs\u00fcz v\u0259 \u015f\u0259r\u0259fsiz, yaltaq adamlara (\u015f\u00fcbh\u0259siz, aliml\u0259rd\u0259n gedir s\u00f6hb\u0259t) s\u00f6z\u00fcm var: &#8212; \u00e7\u0259kilin, gedin. N\u0259 q\u0259d\u0259r ki, \u00e7\u0259kilm\u0259misiniz, h\u0259l\u0259 \u00e7ox m\u0259zarlar\u0131m\u0131z da\u011f\u0131l\u0131b viran olacaq&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp; &nbsp; Professor L\u0259tif V\u0259liyevin \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra Almaniyan\u0131n, Kanadan\u0131n, Amerikan\u0131n apar\u0131c\u0131 q\u0259zetl\u0259ri t\u0259\u0259ss\u00fcf hissil\u0259 onu yad edir, Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259rliyini, x\u00fcsus\u0259n s\u0259hiyy\u0259 sistemini t\u0259nqid edirdil\u0259r. H\u0259tta Kanadada n\u0259\u015fr olunan (Frans\u0131z dilind\u0259) \u201cLe Deoit\u201d (\u201cH\u0259qiq\u0259t\u201d) q\u0259zeti Moskvan\u0131 bu ciddi i\u015fd\u0259 t\u0259nqid edir, Az\u0259rbaycan xalq\u0131na ba\u015fsa\u011fl\u0131\u011f\u0131 verirdi. M\u0259s\u0259l\u0259n, ara\u015fd\u0131rma materiallar\u0131na g\u00f6r\u0259 kanadal\u0131 (Oqtava h\u0259rbi qospital\u0131) h\u0259rbi h\u0259kim S.Lord yaz\u0131r: \u201c&#8230;M\u0259n milliyy\u0259tc\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 olan professor, taun b\u0259las\u0131na qar\u015f\u0131 vaksinl\u0259r ixtira ed\u0259n L\u0259tif V\u0259liyev \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259y\u0259canland\u0131m. Siz nec\u0259 d\u00f6vl\u0259tsiniz&#8230; bir L\u0259tif V\u0259liyev kimi \u015f\u0259xsiyy\u0259t saxlaya bilm\u0259diniz?..\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Bu da ittihamd\u0131r. Bir alimin xalq\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 ittiha\u0131m\u0131. B\u00fct\u00fcn bunlar hardan yarand\u0131. Bu genetik a\u015f\u0131nmalar hardan qaynaqland\u0131. Qan\u0131m\u0131za, can\u0131m\u0131za bunlar\u0131 yerid\u0259n kiml\u0259r oldu?<\/p>\n\n\n\n<p>Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131m\u0131za g\u00f6r\u0259 professor L\u0259tif V\u0259liyevin adi sayd\u0131\u011f\u0131m\u0131z (bizim \u00fc\u00e7\u00fcn adi g\u00f6r\u00fcn\u0259n) bir diplom i\u015find\u0259n Az\u0259rbaycan Tibb \u0130nstitutundan o vaxt 18 adda m\u00fcxt\u0259lif diplom i\u015fi yaz\u0131ld\u0131&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>Biz tarixd\u0259 \u0259n \u00e7ox qar\u0259t olunmu\u015f mill\u0259tik. Yer \u00fcz\u00fcnd\u0259 bizim mill\u0259t q\u0259d\u0259r qar\u0259t olunmu\u015f ikinci bir mill\u0259t yoxdur. (Ola bilsin, m\u0259n sizl\u0259ri \u201cQar\u0259t olunmu\u015f\u201d adl\u0131 yeni t\u0259dqiqat v\u0259 elmi ara\u015fd\u0131rmalar\u0131m\u0131n n\u0259tic\u0259si olan kitabla da tan\u0131\u015f edim. Bu m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr). Biz \u0259vv\u0259lc\u0259 \u00f6z\u00fcm\u00fcz-\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fc qar\u0259t edib, \u00e7ap\u0131b, talad\u0131q. Sonra qon\u015fular bax\u0131b, bizi \u00e7ap\u0131b talad\u0131. Sonra qon\u015fulara bax\u0131b g\u0259lm\u0259l\u0259r bizi \u00e7ap\u0131b, talad\u0131, qar\u0259t etdi. Qar\u0259t olunmu\u015f mill\u0259tin he\u00e7 vaxt s\u0259si olmur. O, g\u00fccs\u00fcz olur. V\u0259 b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rd\u0259 tez m\u0259\u011flub olur. S\u0259rk\u0259rd\u0259 Aleksandr \u00f6z \u0259sg\u0259rl\u0259rin\u0259 t\u00f6vsiyy\u0259 edirdi ki, qar\u0259t ed\u0259rk\u0259n, ancaq \u00fcr\u0259yiniz dey\u0259ni g\u00f6t\u00fcr\u00fcn, beyniniz (y\u0259ni a\u011fl\u0131n\u0131z) dey\u0259ni g\u00f6t\u00fcrm\u0259yin. \u00c7\u00fcnki bu s\u00f6zl\u0259ri m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 apar\u0131r. Biz is\u0259, tarixin &nbsp;s\u0131na\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131xm\u0131\u015f \u00f6y\u00fcdl\u0259r\u0259 qulaq asmad\u0131q.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp; &nbsp; \u00dcr\u0259kl\u0259 oynad\u0131q, onu at\u0131b, tutduq. N\u0259tic\u0259d\u0259 \u00fcr\u0259k heyd\u0259n d\u00fc\u015fd\u00fc, param-par\u00e7a olub, \u00e7oxumuzu yar\u0131 yolda qoydu. \u00dcr\u0259yimizi qoruya bilm\u0259dik, onu balzara \u00e7\u0131xartd\u0131q. \u00d6z \u00fcr\u0259yini bazara \u00e7\u0131xaran mill\u0259td\u0259n n\u0259 g\u00f6zl\u0259m\u0259k olar&#8230; M\u0259lumata&nbsp; g\u00f6r\u0259 d\u00fcnyada vur-tut c\u0259mi 13 d\u00f6vl\u0259t \u00fcr\u0259kl\u0259 idar\u0259 olunur. Qalan d\u00f6vl\u0259tl\u0259r ba\u015fla, beyinl\u0259 idar\u0259 olunur. \u00dcr\u0259kl\u0259 idar\u0259 olunan d\u00f6vl\u0259tl\u0259r i\u00e7\u0259risind\u0259 Az\u0259baycan\u0131n da ad\u0131 \u00e7\u0259kilir. Aliml\u0259r onu da hesably\u0131blar ki, \u00fcr\u0259kl\u0259 idar\u0259 olunan d\u00f6vl\u0259t daha q\u00fcrurlu v\u0259 m\u00f6hk\u0259m olur.<\/p>\n\n\n\n<p>T\u0259dqiqatlar&nbsp; g\u00f6st\u0259rir ki, \u00fcr\u0259k d\u00f6vl\u0259td\u0259 \u0259n g\u00fccl\u00fc&nbsp; genetik vasit\u0259dir. O, genetik bir k\u00f6rp\u00fcd\u00fcr. Son bir \u0259srd\u0259 m\u0259lumatlara g\u00f6r\u0259 bizim genetik k\u00f6rp\u00fcl\u0259rimiz 196 d\u0259f\u0259 ba\u015f\u0131m\u0131za u\u00e7urulub. \u0130ndi n\u0259 q\u0259d\u0259r \u00e7al\u0131\u015f\u0131r\u0131qsa da o k\u00f6rp\u00fcl\u0259rd\u0259n ke\u00e7\u0259 bilmirik, o k\u00f6rp\u00fcl\u0259ri qura bilmirik. B\u0259lk\u0259 el\u0259 bunun g\u00fcnah\u0131d\u0131r ki, q\u0259brl\u0259r\u0259 h\u00fccum edib, da\u011f\u0131d\u0131r\u0131q. \u201c\u0130nsanl\u0131q f\u0259ls\u0259f\u0259\u201dsi deyil\u0259n bir f\u0259ls\u0259f\u0259nin \u00fcst\u00fcnd\u0259n q\u0259l\u0259m \u00e7\u0259kirik. L\u0259tif V\u0259liyev kimi nadir adamlar\u0131n, istedad sahibl\u0259rinin q\u0259dr-qiym\u0259tini bilmirik. V\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 getdikc\u0259 c\u0131l\u0131zla\u015f\u0131b qal\u0131r\u0131q.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp; &nbsp; H\u0259rd\u0259n (indi tez-tez) qar\u015f\u0131ma vaxt\u0131ndan qabaq qocalm\u0131\u015f q\u0131zlar, o\u011flanlar \u00e7\u0131x\u0131r. Bilin ki, bu hans\u0131sa&nbsp; ba\u015f ver\u0259c\u0259k bir faci\u0259nin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131na \u00e7evril\u0259 bil\u0259r. Genetik bax\u0131mdan biz d\u00f6y\u00fc\u015f s\u0259hn\u0259l\u0259rind\u0259, lokal m\u00fcharib\u0259l\u0259rd\u0259 indiy\u0259d\u0259k t\u0259qrib\u0259n 250 n\u0259sil itirmi\u015fik. Bizi he\u00e7 k\u0259s k\u0259nardan g\u0259lib \u00f6ld\u00fcrm\u00fcr. Biz \u00f6z\u00fcm\u00fcz-\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fc asanl\u0131qla m\u0259hv etm\u0259k, \u00f6ld\u00fcr\u00fcb s\u0131radan \u00e7\u0131xarmaq g\u00fcc\u00fcnd\u0259yik. Bir \u00e7oxumuzu el\u0259 haz\u0131rlad\u0131lar ki, onlar daha g\u00f6zl\u0259mirl\u0259r ki, kimi, hans\u0131n\u0131?.. Biz \u201cgenetik qanunlar\u201d bax\u0131m\u0131ndan iki hiss\u0259y\u0259 b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f\u00fck: \u0259mr ver\u0259nl\u0259r, icra\u00e7\u0131lar. H\u0259yatda \u0259mr ver\u0259nl\u0259rl\u0259 icra\u00e7\u0131lar aras\u0131nda qalmaqdan a\u011f\u0131r he\u00e7 n\u0259 g\u00f6rm\u00fcr\u0259m.<\/p>\n\n\n\n<p>Ara\u015fd\u0131rma materiallar\u0131na g\u00f6r\u0259 Pentaqonun (AB\u015e) Stratensi Ara\u015fd\u0131rmalar M\u0259rk\u0259zinin n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259 qeyd olunur ki, Az\u0259rbaycan genetik kodlar\u0131n\u0131 s\u00fcr\u0259tl\u0259 itir\u0259n mill\u0259tl\u0259r c\u0259rg\u0259sind\u0259dir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00a0 \u00a0 \u00a0 <strong>\u00a0R\u00f6v\u015f\u0259n Novruzo\u011flu<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>(42-ci yaz\u0131) &nbsp; &nbsp; &nbsp; Professor L\u0259tif V\u0259liyev kitab\u0131nda yaz\u0131rd\u0131 ki, B\u00f6y\u00fck Britaniyan\u0131n \u201cM\u0130-6\u201d&nbsp;k\u0259\u015ffiyyat idar\u0259sinin Qafqaz regionlar\u0131n\u0131 ara\u015fd\u0131ran strateji-analitik qrupunun ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 polkovnik G.Menqell \u00f6lk\u0259sinin<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7,8],"tags":[],"class_list":["post-3977","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarix","category-thsil"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3977","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3977"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3977\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3978,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3977\/revisions\/3978"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3977"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3977"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3977"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}