{"id":41318,"date":"2021-06-27T13:48:14","date_gmt":"2021-06-27T09:48:14","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=41318"},"modified":"2021-06-27T13:48:17","modified_gmt":"2021-06-27T09:48:17","slug":"ir%c9%99van-erm%c9%99nistana-niy%c9%99-verildi-tarixi-s%c9%99n%c9%99d","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=41318","title":{"rendered":"\u0130r\u0259van Erm\u0259nistana niy\u0259 verildi? \u2013 Tarixi s\u0259n\u0259d"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>1918-ci il may\u0131n 29-da \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin siyasi m\u0259rk\u0259z kimi erm\u0259nil\u0259r\u0259 verilm\u0259si haqq\u0131nda Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 q\u0259rar verdi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Alp.az x\u0259b\u0259r verir ki, Milli \u015euran\u0131n iclas\u0131na H\u0259s\u0259nb\u0259y A\u011fayev s\u0259drlik edirdi.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130clasda F.X.Xoyski, M.C\u0259f\u0259rov, M. Hac\u0131nski, A. Mahmudb\u0259yov, F. K\u00f6\u00e7\u0259rlinski, M\u0259lik Yeqanov, R. V\u0259kilov, H. \u015eahtaxtinski, A. Axundov, M.K.M\u0259mm\u0259db\u0259yov, X.M\u0259lik-Aslanov, C.Hac\u0131nski, C.A.A\u011famalov, \u015e\u0259rifov i\u015ftirak edibl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>F\u0259t\u0259li Xan Xoyski iclas\u0131n a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131nda Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan s\u0259rh\u0259dl\u0259ri haqda Erm\u0259nistan Milli \u015euras\u0131 il\u0259 apar\u0131lan dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rini elan edib. M\u0259ruz\u0259sinin sonunda bildirib ki, Erm\u0259nistan Federasiyas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn siyasi m\u0259rk\u0259z laz\u0131md\u0131r. \u0130sg\u0259nd\u0259riyy\u0259 \u015f\u0259h\u0259rinin T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 birl\u0259\u015fdirilm\u0259sind\u0259n sonra Erm\u0259nistan \u00fc\u00e7\u00fcn siyasi m\u0259rk\u0259z yaln\u0131z \u0130r\u0259van ola bil\u0259r. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u0130r\u0259van\u0131n erm\u0259nil\u0259r\u0259 g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 gedilm\u0259si lab\u00fcdd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>Daha sonra X.Xasm\u0259mm\u0259dov, M.Y.C\u0259f\u0259rov, \u018f.\u015eeyx\u00fclislamov v\u0259 M.M\u0259h\u0259rr\u0259mov m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k bildiribl\u0259r ki, \u0130r\u0259van\u0131n erm\u0259nil\u0259r\u0259 g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 gedilm\u0259si tarixi z\u0259rur\u0259t olsa da, bizim \u00fc\u00e7\u00fcn qa\u00e7\u0131lmaz, ac\u0131 bir h\u0259qiq\u0259tdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Daha sonra m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 s\u0259sverm\u0259 ke\u00e7irilib.<\/p>\n\n\n\n<p>Milli \u015euran\u0131n 28 \u00fczv\u00fcnd\u0259n 16-s\u0131 \u0130r\u0259van\u0131n g\u00fcz\u0259\u015ft edilm\u0259sinin lehin\u0259, 1 n\u0259f\u0259r \u0259leyhin\u0259 s\u0259s verib, 3 n\u0259f\u0259r is\u0259 bit\u0259r\u0259f qal\u0131b, dig\u0259rl\u0259ri s\u0259sverm\u0259y\u0259 qat\u0131lmay\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p>Daha sonra is\u0259 erm\u0259nil\u0259rl\u0259 konfederasiya yarad\u0131lmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259si m\u00fczakir\u0259 olunub. Q\u0131sa fikir m\u00fcbadil\u0259sind\u0259n sonra m\u0259s\u0259l\u0259 s\u0259sverm\u0259y\u0259 qoyulub. S\u0259sverm\u0259d\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n h\u0259r k\u0259s Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan konfederasiyas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131n\u0131n lehin\u0259 s\u0259s verib. F\u0259t\u0259li Xan Xoyski Teymur b\u0259y Makinskinin m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k yolla \u015euraya qo\u015fulmas\u0131n\u0131 s\u0259sverm\u0259y\u0259 qoyub v\u0259 bu t\u0259klif yekdillikl\u0259 q\u0259bul olunub.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259ti h\u00f6kum\u0259tinin Ba\u015f naziri F\u0259t\u0259li xan Xoyski may\u0131n 29-da Xarici \u0130\u015fl\u0259r naziri M\u0259mm\u0259d H\u0259s\u0259n Hac\u0131nskiy\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cBiz erm\u0259nil\u0259rl\u0259 b\u00fct\u00fcn m\u00fcbahis\u0259l\u0259r\u0259 son qoyduq, onlar ultimatumu q\u0259bul ed\u0259c\u0259k v\u0259 muharib\u0259ni qurtaracaqlar. Biz \u0130r\u0259van\u0131 onlara g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 getdik\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Lakin Milli \u015euran\u0131n iyunun 1-d\u0259 ke\u00e7iril\u0259n iclas\u0131nda h\u0259min m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 yenid\u0259n bax\u0131laraq, bu q\u0259rara protest elan edildi. Onu \u015euran\u0131n \u0130r\u0259vandan olan 3 \u00fczv\u00fc imzalam\u0131\u015fd\u0131. Milli \u015eura protesti m\u00fczakir\u0259 olunmadan iclas protokoluna \u0259lav\u0259 etm\u0259yi q\u0259rara ald\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>***<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130r\u0259van\u0131n erm\u0259nil\u0259r\u0259 g\u00fcz\u0259\u015ft olunmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259rar\u0131n q\u0259bul edilm\u0259si, onun \u0259sasland\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn g\u0259tiril\u0259n b\u00fct\u00fcn d\u0259lill\u0259r\u0259 baxmayaraq, siyasi c\u0259h\u0259td\u0259n tamamil\u0259 s\u0259hv add\u0131m idi. Erm\u0259ni h\u00f6kum\u0259ti Tiflisd\u0259n \u0130r\u0259vana k\u00f6\u00e7d\u00fckd\u0259n sonra \u0130r\u0259vanda v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n dig\u0259r tarixi torpaqlar\u0131nda az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m t\u00f6r\u0259tdi. \u0130r\u0259van az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 h\u0259m da\u015fnak (1918-20), h\u0259m d\u0259 Sovet (1920-91) h\u00f6kum\u0259tinin m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc q\u0131r\u011f\u0131n v\u0259 deportasiya siyas\u0259tin\u0259 m\u0259ruz qald\u0131, \u0130r\u0259vanda az\u0259rbaycanl\u0131lara m\u0259xsus maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259ri da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131, onlar\u0131n erm\u0259nil\u0259\u015fdirilm\u0259si t\u0259dbirl\u0259ri h\u0259yata ke\u00e7irildi. 1980-c\u0131 ill\u0259rin sonlar\u0131ndan ba\u015flayaraq az\u0259rbaycanl\u0131lar \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n tamamil\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131.(Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Ensiklopediyas\u0131. \u0130ki cildd\u0259, II cild, Bak\u0131, 2005, s.56).<\/p>\n\n\n\n<p>B\u0259s Az\u0259rbaycan, G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 Erm\u0259nistan milli \u015furalar\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131na hans\u0131 \u015f\u0259rt qoyulmu\u015fdu? Siyasi elml\u0259r \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru Zaur \u018fliyev elmi ara\u015fd\u0131rmas\u0131nda bu m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirib.<\/p>\n\n\n\n<p>Erm\u0259ni tarix\u00e7isi v\u0259 kahin Hovannes \u015eahxatunyan yaz\u0131r: \u201c390 il (1441-1828) \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 idar\u0259 ed\u0259n 49 xan\u0131n ham\u0131s\u0131 Az\u0259rbaycan t\u00fcrk\u00fc olub. H\u0259tta \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n, bu g\u00fcn d\u0259 quldur yuvas\u0131 kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n erm\u0259ni katolik kils\u0259l\u0259rinin ke\u015fi\u015fl\u0259rini d\u0259 \u0130r\u0259van xanlar\u0131 t\u0259yin edirdil\u0259r. Xanlar\u0131n adlar\u0131 olan siyah\u0131 Erm\u0259ni Sovet Ensiklopediyas\u0131nda \u00f6z \u0259ksini tap\u0131b\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7ikaqo Universitetinin siyasi elml\u0259r kafedras\u0131n\u0131n professoru Ronald Qriqor yaz\u0131r: \u201c\u0130r\u0259van Batumi konfrans\u0131na q\u0259d\u0259r m\u00fcs\u0259lman \u015f\u0259h\u0259ri idi\u201d. (Stephen Holmes, \u201cCollapse Legacies Cultural or State? The Dilemma probing Postcommunist\u201d, in Michael Mandelbaum (ed), Postcommunism: Four Perspectives (New York): Council on Foreign Relations, 1996, p. 5.)<\/p>\n\n\n\n<p>Polkovnik S.Burna\u015fev 1787-ci il 8 iyul tarixli m\u0259ktubunda general P.S.Potyomkin\u0259 bildirirdi ki, Osmanl\u0131 sultan\u0131 Az\u0259rbaycan xanlar\u0131n\u0131 h\u0259mi\u015f\u0259 m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259c\u0259k, \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259ri Az\u0259rbaycana m\u0259xsus oldu\u011fundan onun he\u00e7 zaman G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n tabeliyin\u0259 verilm\u0259sin\u0259 raz\u0131 olmayacaq. Bundan \u0259lav\u0259, sultan \u018frzurum pa\u015fas\u0131na v\u0259 dig\u0259r h\u0259ms\u0259rh\u0259d pa\u015falara, n\u0259yin bahas\u0131na olursa-olsun, rus qo\u015funlar\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131xma\u011f\u0131 \u0259mr etmi\u015fdir. Regionda siyasi durumun g\u0259rginl\u0259\u015fm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar \u00d6m\u0259r xan, qaraba\u011fl\u0131 \u0130brahimx\u0259lil xan v\u0259 dig\u0259r Az\u0259rbaycan xanlar\u0131 \u0130r\u0259van\u0131 q\u0259ti sur\u0259td\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259rin t\u0259zyiql\u0259rind\u0259n xilas etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn birl\u0259\u015fmi\u015fl\u0259r. (\u041e\u0431\u043e\u0437\u0440\u0435\u043d\u0438\u0435 \u0440\u043e\u0441\u0441\u0438\u0439\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0432\u043b\u0430\u0434\u0435\u043d\u0438\u0439 \u0437\u0430 \u041a\u0430\u0432\u043a\u0430\u0437\u043e\u043c \u0432 \u0441\u0442\u0430\u0442\u0438\u0441\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u043c, \u044d\u0442\u043d\u043e\u0433\u0440\u0430\u0444\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u043c, \u0442\u043e\u043f\u043e\u0433\u0440\u0430\u0432\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u043c \u0438 \u0444\u0438\u043d\u0430\u043d\u0441\u043e\u0432\u043e\u043c \u043e\u0442\u043d\u043e\u0448\u0435\u043d\u0438\u044f\u0445 (\u041e\u0420\u0412\u0417), (\u0421\u043e\u0441\u0442\u0430\u0432\u0438\u043b \u041b\u0435\u0433\u043a\u043e\u0431\u044b\u0442\u043e\u0432). IV. \u0421\u041f\u0431., 1836.)<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fsas\u0131 rus \u00e7ar\u0131 I Pyotr t\u0259r\u0259find\u0259n qoyulan erm\u0259nil\u0259rin himay\u0259 edilm\u0259si siyas\u0259ti sonralar dig\u0259r rus \u00e7arlar\u0131 v\u0259 Sovet Rusiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n davam etdirilib. H\u0259l\u0259 1776-c\u0131 ild\u0259 II Yekaterina erm\u0259nil\u0259rin x\u00fcsusi himay\u0259 edilm\u0259si haqq\u0131nda \u0259mr imzalam\u0131\u015f, 1802-ci ild\u0259 \u00e7ar I Aleksandr general Sisyanova yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubda erm\u0259nil\u0259r\u0259 m\u00fcnasib\u0259tini bel\u0259 ifad\u0259 etmi\u015fdi: \u201cN\u0259 olursa-olsun, erm\u0259nil\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n bu v\u0259 ya dig\u0259r xanl\u0131qlar\u0131nda m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131 v\u0259 onlardan istifad\u0259 olunmal\u0131d\u0131r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu siyas\u0259t sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 d\u0259 davam etdirildi. 1828-ci il mart\u0131n 21-d\u0259 \u00e7ar I Nikolay\u0131n \u0259mri il\u0259 Nax\u00e7\u0131van v\u0259 \u0130r\u0259van xanl\u0131qlar\u0131n\u0131n inzibat\u0131 \u0259razisind\u0259 m\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u201cerm\u0259ni vilay\u0259ti\u201d yarad\u0131ld\u0131 v\u0259 \u0130r\u0259van (Yerevan) \u015f\u0259h\u0259ri paytaxt kimi erm\u0259nil\u0259r\u0259 \u201ch\u0259diyy\u0259\u201d edildi. El\u0259 h\u0259min ild\u0259 \u0130ran\u0131n Mara\u011fa \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n 40 min erm\u0259ni Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa, 40 min erm\u0259ni is\u0259 \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259razisin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130r\u0259van\u0131n g\u00fcz\u0259\u015fti<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130r\u0259van\u0131n Az\u0259rbaycandan al\u0131naraq Erm\u0259nistana verilm\u0259si ideyas\u0131 1912-ci ild\u0259 yaran\u0131b. T\u00fcrkiy\u0259 \u0259razisind\u0259 d\u00f6vl\u0259t qurmaqla ba\u011fl\u0131 onlara veril\u0259n v\u0259dl\u0259rin arxas\u0131ndan b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin qa\u00e7mas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda paytaxt qurulmas\u0131 s\u00f6hb\u0259ti erm\u0259nl\u0259r\u0259 m\u0259hz bu tarixd\u0259 t\u0259klif edilmi\u015fdi. \u201cM\u0131\u015fak\u201d q\u0259zetinin redaktoru A.Arakelyan yaz\u0131rd\u0131: \u201cEl\u0259 bir m\u0259qam g\u0259lib \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131 ki, b\u00fct\u00fcn sivilizasiyal\u0131 d\u00fcnya, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 Rusiya \u201cerm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259si\u201dnin h\u0259llini \u00f6z \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u0259liydi. 1912-ci ild\u0259 erm\u0259ni burjuaziyas\u0131 v\u0259 ziyal\u0131lar\u0131 Tiflisd\u0259 toplanaraq \u201cerm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259si\u201dnin d\u00fcnya siyas\u0259t\u00e7il\u0259rinin diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 olaca\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 Rusiya h\u00f6kum\u0259tinin erm\u0259nil\u0259r\u0259 xo\u015f niyy\u0259tl\u0259rini bildir\u0259c\u0259yini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, qar\u015f\u0131da dayanan \u00fcmummilli m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin h\u0259ll edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn bir araya g\u0259lm\u0259yi t\u0259klif etdil\u0259r. Oktyabr\u0131n sonunda erm\u0259nil\u0259rin I \u00fcmummilli qurultay\u0131 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131ld\u0131. Bu qurultaya Tiflisd\u0259n, Bak\u0131dan, Nax\u00e7\u0131vandan, Axalk\u0259l\u0259kd\u0259n, \u0130r\u0259vandan, Armavird\u0259n, Batumid\u0259n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r g\u0259ldil\u0259r. Qurultay q\u0259rara ald\u0131 ki, erm\u0259nil\u0259rin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn \u0259razil\u0259rd\u0259n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r se\u00e7ilsin v\u0259 yeni qurultay \u00e7a\u011f\u0131r\u0131ls\u0131n. Qurultayda \u201cerm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259si\u201d il\u0259 \u0259laq\u0259dar daimi i\u015fl\u0259k orqan yarad\u0131ld\u0131: 7 n\u0259f\u0259rd\u0259n ibar\u0259t m\u00fcv\u0259qq\u0259ti b\u00fcro se\u00e7ildi (S.Arutyunyan, A.Xatisyan, A.Kalantar, A.Arakelyan, A.Poqosyan, O.Tumanyan, N.Aqbalyan). B\u00fcro g\u00fcnd\u0259lik cari i\u015fl\u0259ri v\u0259 noyabr\u0131n 25-d\u0259 Tiflisd\u0259 ke\u00e7iril\u0259c\u0259k yeni qurultaya haz\u0131rl\u0131q i\u015fl\u0259rini h\u0259ll ed\u0259c\u0259kdi. (\u201c\u0418\u0437\u0432\u0435\u0441\u0442\u0438\u044f \u0411\u0430\u043a\u0438\u043d\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u0421\u043e\u0432\u0435\u0442\u0430\u201d 1912, \u2116: 220).<\/p>\n\n\n\n<p>***<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n xeyli \u0259razisi Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259tinin inzibati \u0259razi vahidi kimi qal\u0131rd\u0131. Erm\u0259nil\u0259r \u0130r\u0259van\u0131 paytaxt kimi \u0259ld\u0259 etdikd\u0259n sonra Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa v\u0259 ondan da geni\u015f \u0259razil\u0259r\u0259 iddialar\u0131n\u0131 davam etdirdil\u0259r. H\u0259tta F\u0259t\u0259li xan Xoyski 1918-ci il 31 iyulda \u0130stanbulda olan n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259y\u0259 m\u0259ktubunda yaz\u0131r ki, \u0259g\u0259r erm\u0259nil\u0259r Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sin\u0259 iddialar\u0131ndan vaz ke\u00e7m\u0259s\u0259l\u0259r, onda biz \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rini onlara g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 getm\u0259kd\u0259n imtina ed\u0259c\u0259yik.<\/p>\n\n\n\n<p>O zaman C\u0259nubi Qafqaz Seyminin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra \u00fc\u00e7 m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t yaranmayaca\u011f\u0131 t\u0259qdird\u0259 regionun \u0130ran, T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Rusiya aras\u0131nda b\u00f6l\u00fcnm\u0259si bar\u0259d\u0259 konkret \u015f\u0259rt ir\u0259li qoyulmu\u015fdu. Batumi konfrans\u0131nda t\u0259r\u0259fl\u0259r dil tapa bilm\u0259s\u0259ydi, \u00f6z aralar\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n bir hiss\u0259si \u0130rana, bir hiss\u0259si Rusiyaya, dig\u0259r hiss\u0259si is\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 veril\u0259c\u0259kdi. G\u00fcrc\u00fcstan T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Rusiya aras\u0131nda b\u00f6l\u00fcn\u0259c\u0259k, Erm\u0259nistan is\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 veril\u0259c\u0259kdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu fikrin t\u0259sdiqi \u00fc\u00e7\u00fcn 1918-ci ilin may\u0131n 28-d\u0259 Milli \u015euran\u0131n s\u0259h\u0259r toplant\u0131s\u0131nda Erm\u0259ni Xalq Partiyas\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259si M.Papacanovun \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131na baxmaq kifay\u0259t ed\u0259r. O, h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n dayand\u0131r\u0131lmas\u0131 t\u0259klifini ir\u0259li s\u00fcrd\u00fc. \u0130ddia edirdi ki, m\u00fcv\u0259qq\u0259ti s\u00fclh xalq\u0131 faci\u0259l\u0259rd\u0259n xilas ed\u0259 bil\u0259r v\u0259 s\u00fclh d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u201cerm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259si\u201d \u00fcmumavropa konqresind\u0259 \u00f6z h\u0259llini tapa bil\u0259r: \u201cS\u00fclh\u00fcn m\u00f6vcudlu\u011fu biz\u0259 imkan ver\u0259r ki, biz ki\u00e7ik d\u0259 olsa, \u00f6z milli \u0259razimizi yaradaq. Bu da g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 mill\u0259timizin inki\u015faf\u0131na z\u0259min ver\u0259c\u0259kdir\u201d (\u041a\u0438\u0440\u0430\u043a\u043e\u0441\u044f\u043d \u0414\u0436. \u041c\u043b\u0430\u0434\u043e\u0442\u0443\u0440\u043a\u0438 \u043f\u0435\u0440\u0435\u0434 \u0441\u0443\u0434\u043e\u043c \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438. \u0415\u0440\u0435\u0432\u0430\u043d. \u0410\u0439\u0430\u0441\u0442\u0430\u043d, 1986, 256 \u0441\u0442\u0440).<\/p>\n\n\n\n<p>Avropada ged\u0259n m\u00fcharib\u0259d\u0259n qalib \u00e7\u0131xm\u0131\u015f, Paris S\u00fclh Konfrans\u0131n\u0131 \u00e7a\u011f\u0131ran Prezident Vilson v\u0259 onu m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259nl\u0259r 3 Qafqaz respublikas\u0131 qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u0259s\u0259l\u0259ni bel\u0259 qoymu\u015fdu: siz d\u00f6vl\u0259tinizi yarad\u0131n, s\u0259rh\u0259dl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259n edin, paytaxtlar\u0131n\u0131z\u0131 yarad\u0131n, biz d\u0259 sizin m\u00fcst\u0259qilliyiniz haqq\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259k. Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fi d\u0259 m\u0259cburiyy\u0259t \u00fcz\u00fcnd\u0259n torpaqlar\u0131 Erm\u0259nistana verdi. Bir m\u0259nafeyi qurban verib ba\u015fl\u0131ca m\u0259nafeyi \u2013 Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini elan etm\u0259k, onun taleyini h\u0259ll etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bu add\u0131m\u0131 atma\u011fa m\u0259cbur oldu.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu, s\u00fcbut edir ki, biz \u015fifahi raz\u0131la\u015fma il\u0259 g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 getmi\u015fik. 1918-ci il may\u0131n 29-da Tiflisin Cani\u015fin saray\u0131nda topla\u015fan Milli \u015euran\u0131n q\u0259bul etdiyi 3 sayl\u0131 protokolda bu bar\u0259d\u0259 tam t\u0259fsilat\u0131 il\u0259 g\u00f6st\u0259rilib. H\u0259s\u0259n b\u0259y A\u011fayevin s\u0259drliyi il\u0259 ke\u00e7iril\u0259n iclasda Milli \u015euran\u0131n 44 \u00fczv\u00fcnd\u0259n 28 n\u0259f\u0259r i\u015ftirak edib. F\u0259t\u0259li xan Xoyski iclasda m\u0259ruz\u0259 il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k, Milli \u015euran\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri il\u0259 erm\u0259ni Milli \u015euras\u0131n\u0131n t\u0259msil\u00e7il\u0259ri aras\u0131nda ke\u00e7iril\u0259n dan\u0131\u015f\u0131qlar bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat verib. Deyib ki, Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan federasiyalar\u0131 \u00f6z s\u0259rh\u0259dl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259yi q\u0259rara al\u0131b. Xoyski m\u0259ruz\u0259sini bel\u0259 bir m\u0259lumatla qurtar\u0131r ki, Erm\u0259nistan Federasiyas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn siyasi m\u0259rk\u0259z laz\u0131md\u0131r. \u00c7\u00fcnki o vaxtad\u0259k erm\u0259nil\u0259r \u00f6zl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn indiki G\u00fcmr\u00fc, o zaman Aleksandropol adlanan \u015f\u0259h\u0259ri m\u0259rk\u0259z hesab edirdil\u0259r. Amma h\u0259min d\u00f6vrd\u0259n Aleksandropol Osmanl\u0131lar\u0131n n\u0259zar\u0259tin\u0259 ke\u00e7diyi \u00fc\u00e7\u00fcn erm\u0259nil\u0259r m\u0259rk\u0259zsiz qal\u0131r. Ondan da \u0259vv\u0259l is\u0259 daha bir hadis\u0259, 1918-ci ilin mart\u0131nda Leninl\u0259 almanlar aras\u0131nda Brest-Litovsk s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si ba\u011flanm\u0131\u015fd\u0131. Bu m\u00fcqavil\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n, Qars v\u0259 \u018frdahanla birg\u0259 Aleksandrapol da T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 verildi. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 erm\u0259nil\u0259r \u0130r\u0259van\u0131n siyasi m\u0259rk\u0259z kimi onlara verilm\u0259sini xahi\u015f etdil\u0259r. F\u0259t\u0259li xan da \u00f6z \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda \u0130r\u0259van\u0131n erm\u0259nil\u0259r\u0259 g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 gedilm\u0259sinin z\u0259ruriliyini bildirib. H\u0259tta deyib ki, \u0130r\u0259van\u0131n erm\u0259nil\u0259r\u0259 verilm\u0259si qa\u00e7\u0131lmazd\u0131r. Bu m\u00f6vqey\u0259 etirazlar olsa da, m\u0259s\u0259l\u0259 s\u0259sverm\u0259y\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131b v\u0259 16 n\u0259f\u0259r \u0130r\u0259van\u0131n verilm\u0259sinin lehin\u0259 olub. S\u0259sverm\u0259 zaman\u0131 yaln\u0131z 1 n\u0259f\u0259r \u0259leyhin\u0259, 3 n\u0259f\u0259rs\u0259 bit\u0259r\u0259f olub. Ancaq bir fakta x\u00fcsusi diqq\u0259t yetirin ki, burada \u0130r\u0259van\u0131n Erm\u0259nistan d\u00f6vl\u0259tin\u0259 yox, Erm\u0259nistan Federasiyas\u0131na siyasi m\u0259rk\u0259z olaraq g\u00fcz\u0259\u015ft edilm\u0259sind\u0259n s\u00f6hb\u0259t gedir. El\u0259 h\u0259min iclasda erm\u0259nil\u0259rl\u0259 konfederasiya yaratmaq haqq\u0131nda m\u00fczakir\u0259 a\u00e7\u0131l\u0131b. Q\u0131sa fikir m\u00fcbadil\u0259sind\u0259n sonra Erm\u0259nistanla Az\u0259rbaycan\u0131n konfederasiyada birl\u0259\u015fm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259si yekdillikl\u0259 q\u0259bul olunub.<\/p>\n\n\n\n<p>May\u0131n 28-d\u0259 ax\u015fam saat 20:00-da Batumid\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Vehip pa\u015fa deyib: \u201cErm\u0259nil\u0259rin t\u0259l\u0259bini az da olsa qane etm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259yik. H\u0259r halda, onlara bir \u0259razi verm\u0259y\u0259 m\u0259cburuq\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Erm\u0259nil\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u0259n sah\u0259 Yeni B\u0259yazid v\u0259 \u00dc\u00e7mi\u0259dzin b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259n ibar\u0259t idi. T\u00fcrk hey\u0259ti 1918-ci ilin may ay\u0131n\u0131n 30-da erm\u0259nil\u0259rl\u0259 apard\u0131qlar\u0131 dan\u0131\u015f\u0131qlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 bu \u015f\u0259rtl\u0259ri t\u0259tbiq etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Buna q\u0259ti etiraz\u0131n\u0131 bildir\u0259n A.Xatisyan erm\u0259nil\u0259r\u0259 veril\u0259n torpaqlar\u0131n az oldu\u011funu, t\u0259klif edil\u0259n bu s\u0259rh\u0259dl\u0259rin t\u00fcrk v\u0259 erm\u0259ni xalqlar\u0131 aras\u0131nda daimi d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliy\u0259 s\u0259b\u0259b olaca\u011f\u0131n\u0131 b\u0259yan etdi. O bildirdi ki, Qafqaz m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u0259razinin \u00e7ox az bir hiss\u0259si onlara veril\u0259rs\u0259, m\u00fcs\u0259lmanlarla m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri d\u00fcz\u0259l\u0259c\u0259k v\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n haqlar\u0131 bu \u0259razil\u0259rd\u0259 erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fcdafi\u0259 edil\u0259c\u0259k. Vehip pa\u015fa erm\u0259nil\u0259r\u0259 daha \u00e7ox \u0259razinin qala bilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn Erm\u0259nistan \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan m\u00fcs\u0259lman \u0259halinin T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sini t\u0259klif etdi. O, \u201cerm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259si\u201dnin beyn\u0259lxalq bir problem oldu\u011funu q\u0259bul ed\u0259r\u0259k, onlar\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyinin T\u00fcrkiy\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131naca\u011f\u0131n\u0131 bildirdi. Erm\u0259nil\u0259rin bu \u015f\u0259rtl\u0259ri q\u0259bul etm\u0259kd\u0259n ba\u015fqa bir \u00e7ar\u0259si qalmad\u0131\u2026 (D\u00f6vl\u0259t arxivi, A.3671, k.2930, d.555, f.15;15-9.)<\/p>\n\n\n\n<p>Batumid\u0259 imzalanan bu m\u00fcqavil\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini tan\u0131yan ilk beyn\u0259lxalq s\u0259n\u0259d idi v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini tan\u0131yan ilk d\u00f6vl\u0259t olmu\u015fdu. \u0130mzalanm\u0131\u015f m\u00fcqavil\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n, Erm\u0259nistan\u0131n \u0259razisi 9 min kv. km, \u0259halisi 326 min n\u0259f\u0259r t\u0259\u015fkil edirdi. Erm\u0259nistan \u0259razisi Basarke\u00e7\u0259r quberniyas\u0131 (Nor B\u0259yazid), \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n 3\/5 hiss\u0259si, \u00dc\u00e7mi\u0259dzinin bir hiss\u0259si, \u0130sg\u0259nd\u0259runun bir hiss\u0259sini \u0259hat\u0259 etm\u0259kl\u0259, \u0259halisinin 230 min erm\u0259ni, 80 min m\u00fcs\u0259lman, 5 min yezidi k\u00fcrd v\u0259 11 min dig\u0259r mill\u0259tl\u0259r t\u0259\u015fkil edirdi. Erm\u0259nistan Respublikas\u0131 Qafqazda ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn erm\u0259nil\u0259rin 1\/9 hiss\u0259sini \u00f6z\u00fcnd\u0259 birl\u0259\u015fdirirdi.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00d6z m\u00fcst\u0259qillikl\u0259rini elan ed\u0259n Qafqaz d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin h\u0259r biri il\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda 4 iyun 1918-ci ild\u0259 s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. H\u0259min g\u00fcn Az\u0259rbaycanla Osmanl\u0131 h\u00f6kum\u0259ti aras\u0131nda da m\u00fcqavil\u0259 imzaland\u0131. Bu m\u00fcqavil\u0259yl\u0259 Osmanl\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan, G\u00fcrc\u00fcstan, Erm\u0259nistan aras\u0131nda s\u0259rh\u0259d x\u0259tti m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdi. M\u00fcqavil\u0259nin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u0259ndin\u0259 g\u00f6r\u0259, Az\u0259rbaycan, G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 Erm\u0259nistan tezlikl\u0259 s\u0259rh\u0259dl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n protokol imzalamal\u0131 v\u0259 bu bar\u0259d\u0259 Osmanl\u0131 H\u00f6kum\u0259tin\u0259 m\u0259lumat verm\u0259liydil\u0259r. (Ar\u015fiv belgelerle ermeni faaliyeti (1914-1918), c.I, II, Ankara,Genelkurmay Bas\u0131n Evi, 2005. s. 653, 551)<\/p>\n\n\n\n<p>Erm\u0259nistan-T\u00fcrkiy\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131nda (may 1918 il, Batumi) T\u00fcrkiy\u0259 t\u0259r\u0259finin b\u0259yanat\u0131nda maraql\u0131 olan madd\u0259l\u0259r a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lard\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<p>Madd\u0259 5. Erm\u0259nistan Respublikas\u0131 \u00f6z \u0259razil\u0259ri daxilind\u0259 he\u00e7 bir qanunsuz silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259rin formala\u015fmas\u0131na imkan verm\u0259y\u0259c\u0259k v\u0259 bu \u0259razil\u0259rd\u0259n qon\u015fu d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u0259razisin\u0259 qanunsuz silah ke\u00e7irilm\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alacaq;<\/p>\n\n\n\n<p>Madd\u0259 6. Erm\u0259nistan Respublikas\u0131 \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan m\u00fcs\u0259lman \u0259halisinin dinin\u0259, ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin\u0259 h\u00f6rm\u0259t edil\u0259c\u0259k. M\u00fcs\u0259lmanlar dig\u0259r mill\u0259tl\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, eyni h\u00fcquqa malik olacaq, \u00f6z dill\u0259rind\u0259 dan\u0131\u015f\u0131b, t\u0259hsil ala bil\u0259c\u0259kl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Madd\u0259 11. Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n h\u00f6kum\u0259ti bu M\u00fcqavil\u0259ni imzalad\u0131qdan sonra Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rini t\u0259rk ed\u0259c\u0259k v\u0259 orada yerl\u0259\u015f\u0259n silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rini b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 \u00e7\u0131xaracaq. Erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131xd\u0131\u011f\u0131 zaman Bak\u0131 daxilind\u0259 he\u00e7 bir \u00e7axna\u015fmaya yol verm\u0259y\u0259c\u0259kl\u0259ri bar\u0259d\u0259 \u00f6hd\u0259lik g\u00f6t\u00fcr\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n \u00f6n\u0259mli olan d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc madd\u0259d\u0259 g\u00f6st\u0259rilirdi ki, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 h\u00f6kum\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259l\u0259b edildiyi t\u0259qdird\u0259, Osmanl\u0131 h\u00f6kum\u0259ti \u00f6lk\u0259d\u0259 qayda-qanunu (intizam) v\u0259 daxili asayi\u015fi t\u0259min etm\u0259k v\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycana z\u0259ruri h\u0259rbi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259yi \u00f6z \u00f6hd\u0259sin\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcr.( ATASE, A. 4\/3671, K. 2917, D. 302, F. 1-166.)<\/p>\n\n\n\n<p>Amma q\u0131sa m\u00fcdd\u0259t sonra Batumid\u0259 \u0259ld\u0259 edil\u0259n raz\u0131la\u015fman\u0131n \u015f\u0259rtl\u0259ri erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n pozuldu \u2013 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m siyas\u0259ti davam etdirildi. \u201cAz\u0259rbaycan\u201d (rusca) q\u0259zeti 29 iyun-1 iyul 1919-cu il tarixl\u0259rind\u0259 d\u0259rc edilmi\u015f \u201cErm\u0259nistanda m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti\u201d m\u0259qal\u0259sind\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halisinin faci\u0259li v\u0259ziyy\u0259ti haqq\u0131nda yaz\u0131rd\u0131:<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cErm\u0259nistan Respublikas\u0131nda m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti faci\u0259vidir. \u0130r\u0259vanda g\u00f6z\u0259l evl\u0259rin v\u0259 ba\u011flar\u0131n b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti m\u00fcs\u0259lmanlara m\u0259xsus idi\u2026 T\u00fcrk qo\u015funlar\u0131 \u0130r\u0259vana yax\u0131nla\u015fd\u0131\u011f\u0131 zaman \u015f\u0259h\u0259rin m\u00fcs\u0259lman \u0259halisi n\u0259d\u0259ns\u0259 qorxaraq \u015f\u0259h\u0259ri t\u0259rk etmi\u015fdi. Onlar\u0131n mal\u0131na, m\u00fclk\u00fcn\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n olan erm\u0259ni qa\u00e7q\u0131nlar sahib \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131lar. Erm\u0259nistan hakimiyy\u0259tini q\u0259bul ed\u0259n m\u00fcs\u0259lmanlar \u015f\u0259h\u0259r\u0259 geri qay\u0131dark\u0259n yollarda erm\u0259ni silahl\u0131lar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n tamamil\u0259 qar\u0259t edilmi\u015fdil\u0259r\u2026 Varl\u0131 ba\u011flara, g\u00f6z\u0259l evl\u0259r\u0259 malik m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 erm\u0259ni qa\u00e7q\u0131nlar \u00f6z evl\u0259rin\u0259 buraxmad\u0131qlar\u0131ndan q\u0131\u015fdan bu yana m\u0259scidl\u0259rd\u0259 s\u0131\u011f\u0131nacaq tapm\u0131\u015flar\u2026 Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259ti minl\u0259rl\u0259 qar\u0259t edilmi\u015f, ac-yalavac, x\u0259st\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 a\u00e7\u0131q havada ya\u015fama\u011fa m\u0259cbur edir. M\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n \u00e7\u0259kdiyi i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259ri t\u0259svir etm\u0259k \u00e7\u0259tindir. \u00c7oxlar\u0131 buna d\u00f6zm\u00fcr v\u0259 d\u0259li olurlar\u2026 M\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n evl\u0259rini z\u0259bt ed\u0259n erm\u0259nil\u0259r, onlardan k\u00fclli miqdarda v\u0259sait ald\u0131qdan sonra evl\u0259rini qaytar\u0131r v\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar bundan sonra s\u0131\u011f\u0131nd\u0131qlar\u0131 m\u0259scidl\u0259rd\u0259n evl\u0259rin\u0259 qay\u0131da bilirl\u0259r. Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259ti q\u0259sd\u0259n v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f sur\u0259td\u0259 erm\u0259ni qa\u00e7q\u0131nlar\u0131 m\u00fcs\u0259lman m\u0259h\u0259ll\u0259l\u0259rind\u0259 v\u0259 evl\u0259rind\u0259 m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Bir h\u0259qiq\u0259t var ki, Batum m\u00fcqavil\u0259sind\u0259 \u0130r\u0259van\u0131n g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 gedilm\u0259si v\u0259 erm\u0259nil\u0259rin h\u0259r hans\u0131 \u00f6hd\u0259lik g\u00f6t\u00fcrm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 raz\u0131la\u015fma \u0259ksini tapmay\u0131b: \u0130r\u0259van erm\u0259ni Milli \u015euras\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 aras\u0131nda centlmen raz\u0131la\u015fmas\u0131 \u0259sas\u0131nda verilib. 1918-ci ild\u0259 erm\u0259ni c\u00fcmhuriyy\u0259ti yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn paytaxt olmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 \u0130r\u0259van\u0131 g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 gedib. Bunun m\u00fcqabilind\u0259 erm\u0259ni Milli \u015euras\u0131 Yelizavetpol quberniyas\u0131n\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sin\u0259, indiki Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa olan iddialar\u0131ndan imtina haqda \u00f6hd\u0259lik g\u00f6t\u00fcr\u00fcb. Batum m\u00fcqavil\u0259sind\u0259 h\u0259min raz\u0131la\u015fman\u0131 \u00f6z\u00fcnd\u0259 ehtiva ed\u0259n h\u0259r hans\u0131 bir madd\u0259 yoxdur.<\/p>\n\n\n\n<p>Bir fakt\u0131 da unutmaq laz\u0131m deyil. \u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yovun ingilis general\u0131 Tomsonla dan\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131. Bu tarixi \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malik olan dialoq AXC-nin o zamank\u0131 daxili siyas\u0259tinin milli d\u0259y\u0259rl\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 quruldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir:<\/p>\n\n\n\n<p>\u00dczeyir b\u0259yl\u0259 Tomson aras\u0131nda dialoqdan:<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 C\u0259nab general, biz Qaraba\u011fa 30 minlik qo\u015fun g\u00f6nd\u0259rib torpaqlar\u0131m\u0131z\u0131 azad ed\u0259c\u0259yik.<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Bu, m\u00fcmk\u00fcn olan i\u015f deyil.<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Qaraba\u011fda erm\u0259nil\u0259r qanuni h\u00f6kum\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 qiyam qald\u0131r\u0131b. \u018fg\u0259r \u0130ngilt\u0259r\u0259d\u0259 bir d\u0259st\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 qiyam qald\u0131rsa, n\u0259 ed\u0259rsiniz?<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Bu b\u0259llidir, biz qiyam\u0131 yat\u0131rar\u0131q.<\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 \u0130caz\u0259 verin, biz d\u0259 gedib qiyam\u0131 yat\u0131raq, torpaqlar\u0131 azad ed\u0259k.<\/p>\n\n\n\n<p>Bundan sonra Tomson deyib, gedin, azad edin. Demokratik C\u00fcmhuriyy\u0259t Andranikin, Dronun qo\u015fununu da\u011f\u0131d\u0131b, onlar\u0131 Qaraba\u011fdan \u00e7\u0131xartd\u0131, torpaqlar\u0131n azadl\u0131\u011f\u0131na nail oldu. Ancaq t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, 1920-ci ilin aprelind\u0259 bol\u015fevikl\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131 i\u015f\u011fal etdil\u0259r v\u0259 noyabrda Z\u0259ng\u0259zuru Erm\u0259nistana verdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Lakin yuxar\u0131da qeyd etdiyimiz madd\u0259l\u0259r\u0259 n\u0259z\u0259r salsaq, g\u00f6r\u0259rik ki, Erm\u0259nistan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyinin tan\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn madd\u0259l\u0259rd\u0259 erm\u0259nil\u0259rin \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrd\u00fckl\u0259ri \u00f6hd\u0259likl\u0259ri \u00f6zl\u0259ri d\u0259 pozmu\u015flar. Erm\u0259nistan d\u00f6vl\u0259tinin \u0259razisi Az\u0259rbaycan\u0131n torpaqlar\u0131 hesab\u0131na 20 min kvadrat kilometr artaraq 29,7 min kvadrat kilometr\u0259 \u00e7atd\u0131. V\u0259 Batum dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131 zaman\u0131 \u0259ld\u0259 olunmu\u015f raz\u0131l\u0131\u011fa \u0259sas\u0259n, erm\u0259nil\u0259r Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 \u0259razi iddialar\u0131ndan imtina ed\u0259c\u0259kdil\u0259r (Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidenti \u0130\u015fl\u0259r \u0130dar\u0259sinin Siyasi S\u0259n\u0259dl\u0259r Arxivi, fond 276, siyah\u0131 9, i\u015f 1, v\u0259r\u0259q 47.).<\/p>\n\n\n\n<p>El\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan Batumi raz\u0131la\u015fmas\u0131ndan imtina ed\u0259 v\u0259 Milli \u015euran\u0131n 1918-ci ilin 29 may tarixind\u0259 \u0130r\u0259van\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0259rar\u0131n\u0131 l\u0259\u011fv etm\u0259kl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259 qald\u0131ra bil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259likl\u0259, \u0130r\u0259van v\u0259 \u0259traf\u0131ndak\u0131 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n erm\u0259nil\u0259r\u0259 verilm\u0259si bar\u0259d\u0259 h\u0259m 4 iyun 1918-ci il tarixli Batum m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri, h\u0259m d\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Milli \u015euras\u0131n\u0131n 29 may 1918-ci il tarixli q\u0259rar\u0131 \u00f6z h\u00fcquqi q\u00fcvv\u0259sini itirib. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Milli \u015euras\u0131n\u0131n \u0130r\u0259van v\u0259 \u0259traf\u0131ndak\u0131 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n erm\u0259nil\u0259r\u0259 verilm\u0259si haqq\u0131ndak\u0131 q\u0259rar\u0131na yenid\u0259n bax\u0131lmas\u0131, h\u0259min q\u0259rar q\u00fcvv\u0259d\u0259n sal\u0131nmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 h\u00fcquqi bax\u0131\u015flar icra etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Milli \u015euras\u0131n\u0131n 29 may 1918-ci il tarixli q\u0259rar\u0131, \u0259slind\u0259, \u00f6z h\u00fcquqi q\u00fcvv\u0259sini itirib. Bir fakt\u0131 n\u0259z\u0259riniz\u0259 \u00e7atd\u0131raq ki, beyn\u0259lxalq m\u00fcqavil\u0259l\u0259r bir qayda olaraq 99 illik ba\u011flan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259nb\u0259: Alp.az<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>1918-ci il may\u0131n 29-da \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin siyasi m\u0259rk\u0259z kimi erm\u0259nil\u0259r\u0259 verilm\u0259si haqq\u0131nda Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 q\u0259rar verdi. Alp.az x\u0259b\u0259r verir ki, Milli \u015euran\u0131n iclas\u0131na<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":41319,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-41318","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/41318","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=41318"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/41318\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":41320,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/41318\/revisions\/41320"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/41319"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=41318"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=41318"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=41318"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}