{"id":41883,"date":"2021-07-03T03:13:58","date_gmt":"2021-07-02T23:13:58","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=41883"},"modified":"2021-07-03T03:14:44","modified_gmt":"2021-07-02T23:14:44","slug":"babil-qull%c9%99si-silsil%c9%99sind%c9%99n-tovuz-toponiminin-m%c9%99nasi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=41883","title":{"rendered":"BAB\u0130L Q\u00dcLL\u018fS\u0130 S\u0130LS\u0130L\u018fS\u0130ND\u018fN: TOVUZ TOPON\u0130M\u0130N\u0130N M\u018fNASI"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Az\u0259rbaycan dilind\u0259ki \u201cbiz\u201d, \u201csiz\u201d, \u201cs\u0259kkiz\u201d, \u201cdoqquz\u201d, \u201cotuz\u201d, \u201cy\u00fcz\u201d, \u201c\u0259kiz\u201d, \u201cs\u00f6z\u201d, \u201ctoz\u201d, \u201cduz\u201d kimi s\u00f6zl\u0259r\u0259 xas olan maraql\u0131 bir element vard\u0131r. Bu, q\u0259dim zamanlarda dilimizd\u0259 i\u015fl\u0259nmi\u015f, lakin sonradan \u201cf\u0259aliyy\u0259tini dondurub\u201d \u00f6z yerini -\u201clar\u201d, -\u201cl\u0259r\u201d c\u0259m \u015f\u0259kil\u00e7isin\u0259 vermi\u015f -\u201ciz\u201d, -\u201cuz\u201d, -\u201c\u00fcz\u201d, -\u201coz\u201d, -\u201c\u00f6z\u201d c\u0259m \u015f\u0259kil\u00e7isidir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Diqq\u0259t yetirs\u0259k g\u00f6r\u0259rik ki, \u201cs\u00f6z\u201d, \u201ctoz\u201d v\u0259 \u201cduz\u201d s\u00f6zl\u0259rinin h\u0259r biri aid oldu\u011fu obyekti kifay\u0259t q\u0259d\u0259r d\u0259qiq t\u0259svir edir. Bel\u0259 ki, ist\u0259nil\u0259n \u201cs\u00f6z\u201d bir ne\u00e7\u0259 s\u0259sd\u0259n, \u201ctoz\u201d mineral v\u0259 orqanik xarakterli x\u0131rda hiss\u0259cikl\u0259rd\u0259n, \u201cduz\u201d is\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 d\u0259n\u0259l\u0259rd\u0259n ibar\u0259tdir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130ndi is\u0259 \u015f\u0259xs \u0259v\u0259zlikl\u0259rin\u0259 n\u0259z\u0259r salaq. M\u0259ntiql\u0259 ibtidai insan sayma\u011fa \u00f6z\u00fcnd\u0259n ba\u015flamal\u0131 idi: \u201cbi\u201d (\u201cben\u201d, \u201cm\u0259n\u201d) \u2013 \u201cbir\u201d. Yan\u0131ndak\u0131lar\u0131 bildirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cbi\u201d s\u00f6z\u00fcn\u0259 -\u201ciz\u201d c\u0259m \u015f\u0259kil\u00e7isini qo\u015fmu\u015fdur: \u201cbiiz\u201d \u2013 \u201cbiz\u201d, y\u0259ni \u201cbil\u0259r\u201d \u2013 \u201cm\u0259nl\u0259r\u201d. S\u00f6z\u00fcn t\u0259hlili g\u00f6st\u0259rir ki, \u00e7\u0259tin \u015f\u0259raitd\u0259 ya\u015fayan, h\u0259yat u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 aparan q\u0259dim insan onunla birlikd\u0259 olanlara \u00f6z\u00fc kimi yana\u015f\u0131r, onlar\u0131 \u00f6z\u00fcnd\u0259n hesab edirmi\u015f. S\u00f6zs\u00fcz ki, o zamanlarda, \u0259slind\u0259, el\u0259 indinin \u00f6z\u00fcnd\u0259 d\u0259 sa\u011f qalma\u011f\u0131n v\u0259 inki\u015faf\u0131n yegan\u0259 formulu m\u0259hz fikir birliyi, i\u015f birliyidir. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, \u201cbirlik\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn k\u0259sb etdiyi m\u0259na ehtimal\u0131m\u0131z\u0131 q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndirir. Bu s\u00f6z \u201cbir\u201d miqdar say\u0131n\u0131n vasit\u0259sil\u0259, \u0259slind\u0259, \u201cbi\u201d (\u201cm\u0259n\u201d) \u015f\u0259xs \u0259v\u0259zliyind\u0259n t\u00f6r\u0259mi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/unnamed.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-41884\" width=\"929\" height=\"608\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/unnamed.jpg 512w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/unnamed-300x196.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/unnamed-150x98.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 929px) 100vw, 929px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>Ha\u015fiy\u0259. M\u00fcqayis\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn qeyd ed\u0259k ki, Altay dil ail\u0259sin\u0259 daxil olan monqol v\u0259 buryat dill\u0259rind\u0259 \u201cm\u0259n\u201d \u015f\u0259xs \u0259v\u0259zliyi \u201cbi\u201d, \u201cs\u0259n\u201d \u015f\u0259xs \u0259v\u0259zliyi \u201c\u00e7i\u201d v\u0259 \u201c\u015fi\u201d, \u201cbiz\u201d \u015f\u0259xs \u0259v\u0259zliyi is\u0259 \u201cbid\u201d formas\u0131ndad\u0131r. Monqol dill\u0259rind\u0259ki -\u201cud\u201d c\u0259m \u015f\u0259kil\u00e7isi Az\u0259rbaycan dilind\u0259ki \u2013\u201cuz\u201d c\u0259m \u015f\u0259kil\u00e7isinin, faktiki olaraq, fonetik variant\u0131d\u0131r. Maraql\u0131d\u0131r ki, ingilis dilind\u0259 ox\u015far -\u201ces\u201d v\u0259 -\u201cs\u201d c\u0259m \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259ri i\u015fl\u0259nir. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, \u0130sve\u00e7 dilind\u0259ki -\u201car\u201d, -\u201cer\u201d c\u0259m \u015f\u0259kil\u00e7isi il\u0259 t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259ki -\u201clar\u201d, -\u201cnar\u201d, -\u201cdar\u201d, -\u201ctar\u201d c\u0259m \u015f\u0259kil\u00e7isi aras\u0131nda b\u0259nz\u0259rlik vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259likl\u0259, ke\u00e7\u0259k \u0259sas m\u0259tl\u0259b\u0259. Tovuz Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n q\u0259dim insan m\u0259sk\u0259nl\u0259rind\u0259n biridir. Bir ehtimala g\u00f6r\u0259, bu toponim \u201ctau o\u011fuz\u201d (da\u011f o\u011fuz) s\u00f6zl\u0259rind\u0259n, dig\u0259r g\u00fcmana \u0259sas\u0259n, \u201ctau \u00fcst\u201d (da\u011f \u00fcst\u00fcnd\u0259 qala) ifad\u0259sind\u0259n t\u00f6r\u0259mi\u015fdir. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, Tovuz camaat\u0131 bu rayonun ad\u0131n\u0131 Tooz formas\u0131nda t\u0259l\u0259ff\u00fcz edir. Vur\u011fulamaq laz\u0131md\u0131r ki, b\u0259zi t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259 da\u011fa \u201ctu\u201d (\u00e7uva\u015f), \u201ctuu\u201d (Altay), \u201ctoo\u201d (q\u0131r\u011f\u0131z), \u201ctau\u201d (tatar, ba\u015fq\u0131r, balkar, Qara\u00e7ay, qazax), \u201ctav\u201d (qumux, noqay, qaraqalpaq) deyilir. \u018fslind\u0259, \u201ctu\u201d, \u201ctuu\u201d, \u201ctoo\u201d, \u201ctau\u201d, \u201ctav\u201d s\u00f6zl\u0259ri dilimizd\u0259ki \u201cda\u011f\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn fonetik variantlar\u0131d\u0131r. Bu s\u00f6z\u0259 -\u201cuz\u201d (-\u201coz\u201d) c\u0259m \u015f\u0259kil\u00e7isi \u0259lav\u0259 edildikd\u0259 \u201ctovuz\u201d, y\u0259ni \u201cda\u011flar\u201d s\u00f6z\u00fc yaran\u0131r. Tovuz \u00f6z\u00fcn\u00fcn relyefin\u0259 g\u00f6r\u0259 y\u00fcks\u0259k da\u011fl\u0131q, orta da\u011fl\u0131q, al\u00e7aq da\u011fl\u0131q v\u0259 da\u011f\u0259t\u0259yi zonalara b\u00f6l\u00fcn\u00fcr. \u0130st\u0259nil\u0259n halda Tovuz da\u011flar diyar\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>P.S. Tovuz toponimi q\u0259dim Az\u0259rbaycan dilinin yadigar\u0131d\u0131r. Bel\u0259 ki, bu s\u00f6z el\u0259 bir d\u00f6vrd\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r ki, -\u201clar\u201d, \u2013 \u201cl\u0259r\u201d c\u0259m \u015f\u0259kil\u00e7isind\u0259n h\u0259l\u0259 istifad\u0259 edilmirdi. Bu is\u0259 \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 bir daha onu s\u00fcbut edir ki, az\u0259rbaycanl\u0131lar C\u0259nubi Qafqaz\u0131n \u0259z\u0259li sakinl\u0259ridir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>M\u00fc\u0259llif: Millikimlik Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 qrupunun \u00fczv\u00fc Araz \u015e\u0259hrili<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycan dilind\u0259ki \u201cbiz\u201d, \u201csiz\u201d, \u201cs\u0259kkiz\u201d, \u201cdoqquz\u201d, \u201cotuz\u201d, \u201cy\u00fcz\u201d, \u201c\u0259kiz\u201d, \u201cs\u00f6z\u201d, \u201ctoz\u201d, \u201cduz\u201d kimi s\u00f6zl\u0259r\u0259 xas olan maraql\u0131 bir element vard\u0131r. Bu, q\u0259dim zamanlarda dilimizd\u0259<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":41886,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-41883","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/41883","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=41883"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/41883\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":41888,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/41883\/revisions\/41888"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/41886"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=41883"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=41883"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=41883"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}