{"id":4303,"date":"2020-04-16T03:04:30","date_gmt":"2020-04-15T23:04:30","guid":{"rendered":"http:\/\/fedai.az\/?p=4303"},"modified":"2020-04-16T03:16:34","modified_gmt":"2020-04-15T23:16:34","slug":"eskicagdan-baslayarak-turk-ve-ermeni-tarihinin-dile-getirilmeyen-gercekleri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=4303","title":{"rendered":"ESK\u0130\u00c7A\u011eDAN BA\u015eLAYARAK T\u00dcRK VE ERMEN\u0130 TAR\u0130H\u0130N\u0130N D\u0130LE GET\u0130R\u0130LMEYEN GER\u00c7EKLER\u0130"},"content":{"rendered":"\n

Devam\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

FAT\u0130H SULTAN MEHMET ERMEN\u0130LER\u0130 TAR\u0130H SAHNES\u0130NE \u00c7IKARIYOR<\/strong><\/p>\n\n\n\n


Buraya kadar anlat\u0131lanlardan bir sonu\u00e7 \u00e7\u0131karmak gerekirse; Armenya denilen b\u00f6lgenin, Ermeni ad\u0131ndan gelmeyip co\u011frafi bir terim oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. (16)<\/p>\n\n\n\n


Ermenileri H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131 din olarak kabul etmi\u015f bir topluluk -bir kilise cemaati- iken, kendilerine \u201cHay\u201c diyen T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fan bu toplulu\u011fa yeni bir kimlik kazand\u0131ran onlar\u0131 devletin yap\u0131lanmas\u0131nda \u00f6nemli bir g\u00fc\u00e7 ve denge unsuru olarak ortaya \u00e7\u0131karan Fatih Sultan Mehmet\u2019tir.
Ermeni Tarih\u00e7isi Mike’yel \u00c7’am\u00e7ean Ermeni Tarihi adl\u0131 eserin de Fatih Sultan Mehmet Bursa’da bulunurken, Ermeniler ile dostluk kurmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Fatih onlar\u0131n dini reisleri Yovakim’e «E\u011fer bir g\u00fcn \u0130stanbul’u feth edersem, seni \u0130stanbul’a getirtip b\u00fct\u00fcn Ermenilerin ba\u015f\u0131na dini lider, yani Patrik yapar\u0131m» diye vaatte bulunmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

\"\u0130stanbul'un<\/figure>\n\n\n\n


Ermeniler, Bizans imparatorlu\u011fundan g\u00f6rd\u00fckleri bask\u0131 ve zul\u00fcmlerden, Sel\u00e7uklu T\u00fcrklerinin Anadolu’yu fethi ile biraz olsun kurtuldular. \u00d6yle ki, Osmanl\u0131 Devletinin kurulu\u015fu ve Fatih Sultan Mehmet’in \u0130stanbul’u fethiyle daha rahat bir ortam i\u00e7erisinde mutlu ve m\u00fcreffeh bir hayata kavu\u015ftular.<\/p>\n\n\n\n

Bizans imparatorlu\u011fu \u0130stanbul’da Ermenilerin sanat ve ticaretle u\u011fra\u015fmas\u0131na bile m\u00fcsaade etmezken Fatih, da\u011f\u0131t\u0131lm\u0131\u015f ve peri\u015fan halde olan Ermenileri b\u00f6lge b\u00f6lge bir araya toplayarak bir cemaat haline gelmelerine m\u00fcsaade etti. Bunlardan bir\u00e7oklar\u0131n\u0131n \u0130stanbul’a getirilmelerini sa\u011flad\u0131. (17) Patrik Ovakim’den sonra \u0130stanbul’a gelen Ermeniler Kumkap\u0131, Yenikap\u0131, Samatya, Narl\u0131kap\u0131, Edirnekap\u0131 ve Balatkap\u0131s\u0131’na yerle\u015ftirildi. 1475’te Kefe’nin al\u0131nmas\u0131yla bir \u00e7ok Ermeni getirilerek, Edime kap\u0131ya iskan edildi. Fatih Sultan Mehmet (1479) Karaman Ermenilerini de \u0130stanbul’a getirterek, Samatya taraflar\u0131na yerle\u015ftirdi. Yavuz Sultan Selim de \u00c7ald\u0131ran zaferinden sonra Tebriz’den \u0130stanbul’a bir \u00e7ok Ermeni sanat\u00e7\u0131lar getirdi. (18) Ayn\u0131 \u015fekilde Ankara, Sivas, Tokat, Bayburt, Adana \u00e7evrelerinden bir k\u0131s\u0131m Ermeni aileleri \u0130stanbul’un ad\u0131 ge\u00e7en semtlerine yerle\u015ftirildi. Ermeniler \u015fehrin alt\u0131 ayr\u0131 semtine yerle\u015ftirildiklerinden, onlara alt\u0131 cemaat ad\u0131 da verildi. (19)<\/p>\n\n\n\n

Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar H\u0131ristiyan az\u0131nl\u0131klar\u0131n \u0130stanbul’a getirilmesini iki t\u00fcrl\u00fc izah ederler. Birincisi; Fatih bu \u015fekilde \u0130stanbul’un n\u00fcfusunu art\u0131rmak istemi\u015f olabilir. Nitekim bu uygulama ile k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7erisinde \u0130stanbul’un, Ermenilerin en yo\u011fun olarak ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ve D\u00fcnyan\u0131n en kalabal\u0131k \u015fehri haline geldi\u011fi belirtilir. (29) ikincisi de; Osmanl\u0131 T\u00fcrklerinin, M\u00fcsl\u00fcman olmayan unsurlar\u0131 Osmanl\u0131 topraklar\u0131na ve \u0130stanbul’a getirmelerinde n\u00fcfus \u00e7o\u011faltmaktan ziyade hasis ve a\u015fa\u011f\u0131 i\u015f telakki ettikleri sanat ve ticareti onlara g\u00f6rd\u00fcrme fikrinin oldu\u011funu ileri s\u00fcrerler.(21)<\/p>\n\n\n\n

Sevgili Okurlar,<\/strong>
Bilhassa XVI. As\u0131rda birbiri ard\u0131 s\u0131ra kazan\u0131lan zaferler Osmanl\u0131y\u0131 \u00f6nemli ticaret yollar\u0131n\u0131n kesi\u015fti\u011fi \u00fc\u00e7 k\u0131tan\u0131n hakimi yapt\u0131. O zaman devlette hakim unsur olan T\u00fcrklerin, genellikle askerlik ve b\u00fcrokratl\u0131k mesle\u011fini tercih edip t\u00fcccarl\u0131\u011f\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fcmsedi\u011fini takdir eden Sultanlar, \u00fclkede ekonomik canl\u0131l\u0131k olu\u015fturabilmek i\u00e7in Hristiyan az\u0131nl\u0131klar\u0131 ba\u015fta \u0130stanbul olmak \u00fczere \u00e7e\u015fitli b\u00f6lgelere yerle\u015ftirdi. (22)<\/p>\n\n\n\n

Bu durumdan faydalanmas\u0131n\u0131 bilen Ermeniler devlet y\u00f6netimine g\u00fcven telkin ettikleri i\u00e7in saraydan ba\u015flayarak en ufak Osmanl\u0131 evine kadar \u00e7e\u015fitli hizmetler g\u00f6rd\u00fc. Hatta bir\u00e7oklar\u0131 devlet i\u015flerinde kullan\u0131larak y\u00fcksek mevkilerde g\u00f6revlendirildi. \u00d6yle ki, harp m\u00fchimmat\u0131ndan olan barutun imali bile kendilerine verildi.(23) B\u00f6ylece tarihlerinde hi\u00e7bir devlet ve h\u00fck\u00fcmdardan g\u00f6rmedikleri ilgiyi Osmanl\u0131 Devletinden g\u00f6ren Ermeniler, ger\u00e7ekten T\u00fcrklere samimi olarak ba\u011fland\u0131. Binaenaleyh k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7erisinde \u0130stanbul’da b\u00fcy\u00fck bir Ermeni toplumu olu\u015ftu. (24)<\/p>\n\n\n\n

XVII. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131na gelindi\u011finde \u0130stanbul’daki Ermeni n\u00fcfus artt\u0131 ve Ermeniler Akdeniz ve do\u011fu ticaretinde \u00f6nemli bir yere sahip oldu. Ermeniler Sivas, Tokat, Kayseri, Ankara, Bursa ve Anadolu’nun pek \u00e7ok b\u00f6lgelerinde ticaretle u\u011fra\u015f\u0131yorlard\u0131. (25) Asl\u0131nda iktisadi hayat\u0131 ellerinde tutan gayrim\u00fcslimler (Musevi, Rum ve Ermeniler) bir de vergi konusunda maktua (g\u00f6t\u00fcr\u00fc-toptan) ba\u011flan\u0131nca bu onlar i\u00e7in bir bak\u0131ma iktisadi \u00f6zerklik oldu. Bu \u00f6zerklik idari ve din\u00ee \u00f6zerklikle de bir araya gelince, gayrim\u00fcslimlerin uzun T\u00fcrk h\u00e2kimiyeti s\u0131ras\u0131nda dil, k\u00fclt\u00fcr ve milliyetlerini yitirmeden ya\u015famalar\u0131na temel te\u015fkil etti. (26)<\/p>\n\n\n\n

Daha \u00f6nce de ifade etti\u011fimiz gibi Bizans d\u00f6neminde \u0130stanbul’da \u00e7ok az say\u0131da Ermeni bulunmaktayd\u0131, \u0130stanbul’un fethinden sonra bu say\u0131 g\u00fcnden g\u00fcne \u00e7o\u011fald\u0131. \u00d6yle ki, XVII. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131s\u0131na gelindi\u011finde \u0130stanbul’a ilk getirilen Ermeniler \u015fehrin yerlisi olmu\u015flard\u0131. Bu tarihten sonra gelen Ermeniler, yerli Ermeniler taraf\u0131ndan pek iyi kar\u015f\u0131lanmad\u0131. Sebebine gelince, yeni gelen Ermenilerin i\u00e7inde sanatkarlar\u0131n bulunmas\u0131yd\u0131. Ermenilerin b\u00fcy\u00fck bir \u00e7o\u011funlu\u011fu \u0130ran’dan ve G\u00fcrcistan’dan gelen kimselerdi.<\/p>\n\n\n\n

Bunlar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 da yontulmam\u0131\u015f (kaba-saba), tabiri ile ifade edilen \u00e7ift\u00e7i k\u00f6yl\u00fclerden olu\u015fmaktayd\u0131. Yerli Ermeniler, Kilikya b\u00f6lgesinden, Karamana, K\u00fctahya ve Bursa’ya oradan da \u0130stanbul’a gelmi\u015flerdi. Bunlar Kilikya b\u00f6lgesinde uzun zamandan beri ha\u00e7l\u0131lar\u0131n n\u00fcfuzu alt\u0131nda kald\u0131klar\u0131ndan, ha\u00e7l\u0131lar\u0131n terbiye ve k\u00fclt\u00fcrlerini \u00e7ok \u00e7abuk benimsemi\u015flerdi. Bundan dolay\u0131 halk ve ruhanilerin bir k\u0131sm\u0131 Roma’ya itaat ediyorlard\u0131. Ba\u015fka bir ifadeyle Kilikya Ermenilerinin ekserisi gerek inand\u0131\u011f\u0131ndan gerekse menfaati icab\u0131 Avrupa’yla i\u015f ba\u011flant\u0131lar\u0131ndan dolay\u0131 Katolikli\u011fi kabul etmi\u015f veya etmek \u00fczere bulunuyordu. (27)<\/p>\n\n\n\n

\u0130stanbul’da olu\u015fan bu manzara i\u00e7erisinde yerliler diye isimlendirilenlerle, K\u0131r\u0131m’dan gelen Ermenilerin \u00e7o\u011fu Katolik mezhebine mensup veya Katolikli\u011fe sempatizan bir d\u00fc\u015f\u00fcnceye sahipti. Di\u011fer taraftan \u0130ran ve G\u00fcrcistan’dan gelen ta\u015fral\u0131 veya \u015farkl\u0131 ad\u0131yla an\u0131lan Ermeniler \u0130se isim\u00aclerinden de anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi, E\u00e7miyazin’e ba\u011fl\u0131 Gregoryen mezhebine men\u00acsup Ermenilerden olu\u015fmaktayd\u0131. Ta\u015fral\u0131 ve yerli Ermeniler aras\u0131nda \u0130stanbul Ermeni Patrikhanesindeki n\u00fcfuz m\u00fccadelesi ileriki tarihlerde Gregoryen- Katolik \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n temelini olu\u015fturacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Polonyal\u0131 Simeon seyahatnamesinde, o tarihlerde yerli Ermenilerin seksen hane olduklar\u0131n\u0131, buna kar\u015f\u0131l\u0131k hari\u00e7ten gelerek \u0130stanbul’a yerle\u015fen, Ermenilerin say\u0131s\u0131n\u0131n 40 bin haneyi ge\u00e7ti\u011fini ve Ermenilere ait be\u015f kilisenin mevcudiyetinden bahsetmektedir. (28) Yine Simeon Seyahatnamesinde, Bizans \u0130mparatorlu\u011fu ile Osmanl\u0131 Devletinin Ermenilere bak\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle ifade eder: «Tarih eserlerinde okudu\u011fuma g\u00f6re \u0130stanbul’un Rumlar\u0131n elinde bulundu\u011fu devirde, Ermenilerin orada yerle\u015fmeleri \u015f\u00f6yle dursun, bezirgan olarak bile hi\u00e7 bir Ermeni \u015fehre giremezdi. Fakat T\u00fcrkler \u0130stanbul’u fethet\u00actikten sonra bir \u00e7ok eyaletlerden Ermenileri oraya davetle iskan ettirdi. (29)<\/p>\n\n\n\n

Ermeniler, Ortodoks ve Katolik mezheplerinden ayr\u0131 kilise ve d\u00fc\u015f\u00fcnceye sahip olsalar da Osmanl\u0131 Devleti bunlar\u0131 H\u0131ristiyan tebaadan sayd\u0131, \u0130stanbul’un fethinden sonra Ortodoks ve Museviler gibi Ermenileri de ba\u011f\u0131ms\u0131z bir cemaat olarak tan\u0131d\u0131. Din\u00ee ve k\u00fclt\u00fcrel manada kendilerine geni\u015f hak ve imtiyazlar verdi.<\/p>\n\n\n\n

\"\u0130stanbul'un<\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\u0130stanbul’un fethinde Ermenilerin Kato\u011fikosluk (Ruhani liderli\u011fi) makam\u0131 Osmanl\u0131 topraklar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda E\u00e7miyazin’de bulunmaktayd\u0131. Ayr\u0131ca E\u00e7miyazin’e rakip Kilikya’da bir Kato\u011fikosluk daha vard\u0131. Fatih Sultan Mehmet 1461 y\u0131l\u0131nda Ermeni Milletini tan\u0131y\u0131nca, Bursa ba\u015fpiskoposu Ovakim’i \u0130stanbul’a getirterek, en y\u00fcksek Ermeni memurlu\u011fu olan, Ermeni Patrikli\u011fi makam\u0131n\u0131 verdi. Fatih, Ovakim’e Rum Patri\u011fi ve Yahudi Hahamba\u015f\u0131n\u0131n sahip oldu\u011fu yetkileri aynen tan\u0131d\u0131. (30) Samatya’daki Sulu Manast\u0131r (31) denilen kiliseyi bunlara tahsis etti.(32) Ermeni Patri\u011finin unvan\u0131 B\u00fct\u00fcn Osmanl\u0131 Devletindeki Ermenilerin Patri\u011fi oldu. (33<\/p>\n\n\n\n

) Ermeni toplumu, Osmanl\u0131 s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde ki\u015fisel h\u00fcrriyet ve toplumsal ya\u015fant\u0131da bir d\u00fczene kavu\u015ftu. B\u00f6ylece E\u00e7miyazin veya Kud\u00fcs gibi uzak merkezlerden din\u00ee anlamda y\u00f6netilme zorlu\u011fu da ortadan kalkt\u0131. (34) Ayn\u0131 zamanda Ermeni Patrikli\u011fine, Ortodoks ve Museviler i\u00e7erisine girmeyen b\u00fct\u00fcn gayrim\u00fcslim uyruklar \u00fczerinde de yetki tan\u0131nd\u0131. Bunlar; \u00c7ingeneler, S\u00fcryaniler, (35) Bosnal\u0131 Bogomiller, Suriye ve M\u0131s\u0131r’\u0131n monoteistlerinden olu\u015fmaktayd\u0131. (36) G. \u00c7ark, Fatih ve II. Beyazid’in Ermeni toplumuna verdi\u011fi fermanlar\u0131n her ne kadar hala Kumkap\u0131 Ermeni Patrikhanesinde bulundu\u011funu ifade etmi\u015fse de, (37) Patrikhaneye bu fermanlar\u0131 g\u00f6rmek i\u00e7in yapt\u0131\u011f\u0131 m\u00fcracaatta; Yavuz Ercan’a b\u00f6yle bir belgenin bulunmad\u0131\u011f\u0131 cevab\u0131 verilmi\u015ftir. (38)<\/p>\n\n\n\n

Fatih’in Bursa piskoposu Ovakim’i \u0130stanbul’a getirmesini G. \u00c7ark \u015f\u00f6yle ifade eder: \u201cFatih, Bursa’ya geldi\u011finde tebdili k\u0131yafet yaparak Ovakim’in ziyaretine gitti. O s\u0131rada piskoposun elinde bulunan kitab\u0131n ne oldu\u011funu sordu. O da \u2018Tevrat\u2019 oldu\u011funu s\u00f6yledi. Fatih Ovakim’den \u2018bir sayfa a\u00e7\u0131p okumas\u0131n\u0131 ve izah etmesini\u2019 istedi. Piskopos mukaddes kitaptan bir sayfa a\u00e7t\u0131\u011f\u0131nda, peygamberler bab\u0131nda \u2018B\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya sahip olacaks\u0131n\u2019dedi. Fatih \u2018buna Bizans da dahil midir?\u2019 diye sorunca, Ovakim \u2018Evet padi\u015fah\u0131m ona \u015f\u00fcpheniz mi var, tekmil d\u00fcnya diyor\u2019 dedi.<\/p>\n\n\n\n

Fatih \u2018\u00f6yle ise benim i\u00e7in dua et. E\u011fer \u0130stanbul’u alacak olursam, onu payitaht yapaca\u011f\u0131m ve seni de ahalinle birlikte oraya getirip, patrik olarak g\u00f6revlendirece\u011fim\u2019 dedi. (39) Bu y\u00fczden Fatih Sultan Mehmet’in \u0130stanbul’u almas\u0131yla Ermeniler i\u00e7in yeni bir devir ba\u015flam\u0131\u015f oldu. Ermeniler tarihlerinde o zamana kadar Romal\u0131lar, \u0130ranl\u0131lar ve Bizansl\u0131lardan g\u00f6rmedikleri yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131 Osmanl\u0131 Devleti’nden g\u00f6rd\u00fcler.\u201d (40).<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\"Yazd\u0131r\"\/<\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Sevgili Okurlar,<\/strong>
Ermeni yazar \u00c7ark\u2019\u0131n s\u00f6zlerini buraya alarak belirtelim:»\u201cSultan Fatih (1430-1481)in \u0130stanbul\u2019u fethetmesi do\u011fu\u015fumuz oldu
Ermeni Yazar \u00c7ark » Fatih ile Ermenilerin istikbali i\u00e7in yeni bir y\u0131ld\u0131z\u0131n parlamaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemeliyiz. Ermenileri kurtaran\u0131n Fatih oldu\u011funu s\u00f6yleyerek tarihi bir hakikati belirtmi\u015f olaca\u011f\u0131ma kaniyim. E\u011fer Fatih \u0130stanbul\u2019a gelmemi\u015f veya gelmesi gecikmi\u015f olsayd\u0131, o Ermenilerin istanbul\u2019a yerle\u015fmeleri m\u00fcmk\u00fcn olamazd\u0131. Fatih olmasayd\u0131 Ermenilerin inki\u015faf etmeleri pek \u015f\u00fcpheli (olur), hatta belki de izleri bulunmazd\u0131.\u201d (41)diyor.<\/p>\n\n\n\n

Ermeni toplumu, ilk d\u00f6nemlerde Ek\u00fcmenik Patrikli\u011fin de tesiriyle Orto\u00acdoks camias\u0131 i\u00e7erisinde m\u00fctalaa edilirken, daha sonra hem kendi arzular\u0131n\u0131 tatmin, hem de Ek\u00fcmenik Patrikli\u011fin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rlamak ve dengelemek gayesiyle, Ek\u00fcmenik Patrikli\u011finkine benzer bir stat\u00fc ile 1461’de \u0130stanbul’da kurulan Ermeni Patrikli\u011finin liderli\u011finde ayr\u0131 bir cemaat olarak organize edil\u00acdiler. (42) O d\u00f6nemde Osmanl\u0131 Devleti s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde az say\u0131da Ermenile\u00acrin ya\u015famas\u0131na ra\u011fmen Fatih, bunlara patriklik tahsis etti. Kendilerinden say\u0131 ve konum itibar\u0131yla kat kat daha fazla bir yere sahip olan Rumlara (43) (Ortodoks Patrikli\u011fine) tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 haklar\u0131n hemen hemen ayn\u0131s\u0131n\u0131 verdi.<\/p>\n\n\n\n

Osmanl\u0131 Devleti, Gregoryen Ermenileri, Millet (44)ad\u0131 alt\u0131nda \u00f6rg\u00fctleyerek kendi din\u00ee liderlerinin y\u00f6netimine b\u0131rakt\u0131. Fatih Sultan Mehmet, Ermeni Patrikhanesini kuran ferman\u0131nda; Patri\u011fin Osmanl\u0131 topraklar\u0131nda ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn Ermenilerin hem ruhani, hem de cismani lideri oldu\u011funu h\u00fckme ba\u011flad\u0131. (45) Osmanl\u0131 Devletinin ilk d\u00f6nemlerinde gayrim\u00fcslimlere tan\u0131nan stat\u00fc b\u00fcy\u00fck bir de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011framadan Tanzimat’a kadar devam edecektir. (46)<\/p>\n\n\n\n

Ermeniler, 1461’den 1830’a kadar bir cemaat halinde ya\u015fam\u0131\u015f, bankac\u0131l\u0131k ve ticaretle ge\u00e7imini sa\u011flam\u0131\u015f, sad\u0131k Osmanl\u0131 tebaas\u0131 olmu\u015flard\u0131r. (47) \u0130stanbul Ermeni Patrikli\u011fine b\u00fcy\u00fck imtiyazlar verilmi\u015f, Osmanl\u0131 Ermenilerinin n\u00fcfuzlar\u0131n\u0131 g\u00f6zetmek patrikli\u011fin ba\u015fl\u0131ca g\u00f6revleri aras\u0131nda say\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. (48)<\/p>\n\n\n\n

Ermeni Patri\u011fine verilen yetkilerle Patrik, ruhani reisleri azlediyor, ke\u015fi\u015flerini ruhanilikten \u00e7\u0131karabiliyor, din\u00ee ayinleri yasakl\u0131yor, Ermenilerden hara\u00e7 toplayabiliyor, kendi mahkemelerinde hukuk ve ceza i\u015flerine bakabiliyor, nik\u00e2h i\u015flerini y\u00fcr\u00fct\u00fcyor ve hapis cezas\u0131 gibi d\u00fcnyevi cezalar verebiliyordu. (49) Ancak Patriklerin yetkileri aras\u0131nda \u00f6l\u00fcm cezas\u0131 verme hakk\u0131 yoktu.(50)<\/p>\n\n\n\n

Patrik unvan\u0131 alt\u0131nda bu din adam\u0131, toplumun sadece uhrevi de\u011fil, ayn\u0131 zamanda d\u00fcnyevi lideri de oluyordu. Din\u00ee salahiyeti Ermeni Kilisesinin b\u00fct\u00fcn ba\u015fpiskopos ve piskoposlar\u0131 gibi E\u00e7miyazin Kato\u011fikosundan al\u0131yordu, \u0130stanbul merkezine takriben elli dini b\u00f6lge ba\u011fl\u0131yd\u0131. 1860’taki d\u00fczenlemeden \u00f6nce Patrik kendi tayin etti\u011fi piskoposlar\u0131 keyfince azledebilirdi. Onlar\u0131n Kato\u011fikostan alm\u0131\u015f olduklar\u0131 piskoposluk h\u00fcviyetlerini kald\u0131rmaktan ba\u015fka kendi b\u00f6lgelerini idare etme haklar\u0131n\u0131 da ellerinden alabilirdi. Hatta onlar\u0131n sakallar\u0131n\u0131 bile kesmek hakk\u0131 vard\u0131. Bab\u0131\u00e2li\u2019ye kar\u015f\u0131 mesul \u015fef olarak hara\u00e7 vergisinin toplanmas\u0131n\u0131 teminle m\u00fckellefti. (51)<\/p>\n\n\n\n

\"ERMEN\u0130<\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Osmanl\u0131 Devleti i\u00e7erisinde Ermenilerin bu \u015fekilde \u00f6rg\u00fctlenmesine m\u00fcsaade edilmesi onlar\u0131n da\u011f\u0131n\u0131k, birbirlerinden kopuk ve kendi hallerine veya di\u011fer k\u00fclt\u00fcrlerin tesirine terk edilmi\u015f alt gruplar olarak kalmas\u0131n\u0131 \u00f6nledi. Dolay\u0131s\u0131yla mevcut uygulama ayn\u0131 \u015fekil ve kaidelere dayanan tek bir toplum halinde birle\u015ftirerek, cemaat ve kilise b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7erisinde milli bir kimlik kazanmaya do\u011fru i\u015fleyen geli\u015fmelerin de temelini olu\u015fturdu. (52)<\/p>\n\n\n\n

K\u00fc\u00e7\u00fck bir topluluk her konuda imtiyaz alarak zenginle\u015fm\u015f \u00dclke genelne yay\u0131lm\u0131\u015f 17 ve 18. Y\u00fczy\u0131lda T\u00fcrk toplumunu iliklerne kadar s\u00f6m\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr.
H\u0131ristiyan n\u00fcfus ve n\u00fcfuzunun artmas\u0131nn en b\u00fcy\u00fck sebeblerinden biriside Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 darbo\u011fazlardan kar sa\u011flamalar\u0131d\u0131r.
Ermeniler Osmanl\u0131 tarihi boyunca en imtiyazl\u0131 topluluk olarak ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. Ermenileri toplayan \u0130stanbul’a yerle\u015ftiren Fatih sultan Mehmettir.
Hay ad\u0131nda T\u00fcrklerin kimlik kayb\u0131 ile olu\u015fmu\u015f bir toplulukken Cemaat olman\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bir \u00f6zelli\u011fi bulunmayan insanlar\u0131 Millet yapan Osmanl\u0131d\u0131r.
Elise Reclus diyor ki: \u201cT\u00fcrk h\u00e2kimiyeti \u015fahs\u0131n, fertlerin i\u00e7ine ve derinliklerine girmez. Bin\u00e2enaleyh bir\u00e7ok cihetlerden halk kitlelerinin muhtariyeti, serbestisi T\u00fcrkiye\u2019de bat\u0131 Avrupa\u2019n\u0131n en ileri memleketlerinden daha m\u00fckemmeldir.\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n

M. A. ubicini diyor ki:<\/strong> \u201cVicdan h\u00fcrriyetine gelince, T\u00fcrkiye\u2019de h\u00e2kim olan din (\u0130slamiyet), di\u011fer dinler hakk\u0131nda, H\u0131ristiyan devletlerde ender g\u00f6r\u00fclen bir m\u00fcsamaha g\u00f6stermektedir.\u201d<\/strong>
Romanyal\u0131 Profes\u00f6r Jorga da, XVIII. y\u00fczy\u0131l sonlar\u0131nda ya\u015fayan Polonyal\u0131 seyyah Mikoscha\u2019ya atfen: \u201cT\u00fcrkler taraf\u0131ndan Ermenilere, di\u011fer bir millete ibraz edilen dereceden \u00e7ok daha ziyade h\u00fcrmet ve sevgi g\u00f6sterilmektedir. Ermeniler ayn\u0131 zamanda Rumlardan ziyade T\u00fcrkler taraf\u0131ndan verilmi\u015f mezhep h\u00fcrriyetine maliktirler\u201d diyor.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Sevgili Okurlar,<\/strong>
Ermenilerin Rumlarla yak\u0131n ili\u015fkiye ge\u00e7mesi ve Fener aristokratlar\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerileri ile hareket etmeleri Osmanl\u0131 h\u00fckumetleri ile ba\u011flar\u0131n\u0131n geli\u015fmesine neden olmu\u015ftur. Osmanl\u0131 Rum Fener Aristokratlar\u0131na en y\u00fcksek g\u00f6revleri verir. Fener Aristokratlar\u0131 Avrupal\u0131larla i\u015f birli\u011fine girerek Osmanl\u0131y\u0131 arkadan vurur. Bat\u0131n\u0131n deste\u011finde yap\u0131lan \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc m\u00fccadeleler neticesinde -\u0130leride \u201cDevlet i\u00e7inde devlet nas\u0131l kurulur?\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda anlataca\u011f\u0131m\u0131z gibi — bir Yunan devleti ortaya \u00e7\u0131kar. \u0130mparatorluk gaflete d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, kurda kuzuyu teslim etmi\u015ftir. Y\u00f6netimi ele ge\u00e7iren bu hainler Yunan devleti ile yetinmez ve Osmanl\u0131daki di\u011fer az\u0131nl\u0131klara da devlet kurma te\u015febb\u00fcs\u00fcne giri\u015firler.Osmanl\u0131 y\u00f6netimi T\u00fcrklerden ba\u015fka bir dostu kalmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bir defa daha anlar ve Fener Aristokrat\u0131 denilen hainlerin g\u00f6revlerine son verir. Fener Aristokratlar\u0131 bir kere devleti s\u00f6m\u00fcrmeyi meslek ve \u00fclk\u00fc haline getirmi\u015flerdir. Devletin yakas\u0131n\u0131 b\u0131rakmazlar.Bu sefer bu m\u00fcnasebetler sayesinde elde ettikleri b\u00fcy\u00fck serveti Tefecilerle anla\u015farak Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019na bor\u00e7 olarak verdirirler. Devletin 1860’l\u0131 y\u0131llarda ald\u0131\u011f\u0131 kredilerin \u00e7o\u011fu daha \u00f6nce kendisinden soyulan paralard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n


Fener aristokratlar\u0131 bu \u015feklide hem n\u00fcfuz elde ederler hem de servetlerine servet katarlar.<\/p>\n\n\n\n


Ermenilerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu tefecilikle u\u011fra\u015f\u0131yordu. M\u00fcsl\u00fcmanlar \u0130slamiyet faizi reddetti\u011fi i\u00e7in tefecilik i\u015flerine girmediler.<\/p>\n\n\n\n


Ermeniler 17. y\u00fczy\u0131ldan itibaren Osmanl\u0131 y\u00f6netiminde mali etkinli\u011fe kavu\u015ftular.19. y\u00fczy\u0131lda sonra en zengin ikinci gurubu meydana getirdiler.
Ermeniler 17. y\u00fczy\u0131lda \u0130ran \u015eah\u0131 Abbas’\u0131n gayretleriyle ticari bir \u00f6rg\u00fct meydana getirirler. 50 y\u0131l gibi k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7erisinde b\u00fct\u00fcn do\u011fu ticaretini ellerine ge\u00e7irirler. \u00d6yleki Kapit\u00fclasyon zengini Fransa bu durumdan endi\u015felenir. 18. y\u00fczy\u0131l sonlar\u0131nda Avrupa\u2019daki sanayinin geli\u015fmesi mallar\u0131n\u0131n rekabet edilemeyecek fiyatlarla \u00fcretilmesi Avrupa’n\u0131n n\u00fcfuzunu art\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Piyasay\u0131 Avrupal\u0131lara kapt\u0131rmaktan korkan Ermenileri yeni aray\u0131\u015flara girer ve \u0130ran\u2019dan getirdikleri sermayeyi Tefecili\u011fe kayd\u0131r\u0131rlar. Zaten Osmanl\u0131\u2019daki Ermenilerin hamili\u011fini yapan \u0130ran da ki T\u00fcrk hanedan\u0131 Ermenilerin tefecilik yapmas\u0131 i\u00e7in de destek olurlar.<\/p>\n\n\n\n


1838 Balta Liman\u0131 g\u00fcmr\u00fck anla\u015fmas\u0131 neticesinde \u0130mparatorlukta meydana gelen iktisadi \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fc ile Ermenilerin istedi\u011fi ortam olu\u015fur.Ermeni tefeciler hem b\u00fcrokratlara, hem de devlete bor\u00e7 vermeye ba\u015flad\u0131lar. B\u00f6ylece \u0130mparatorlu\u011fun sonunu getirecek soygun d\u00f6nemi ba\u015flad\u0131. Bor\u00e7lar\u0131n\u0131 \u00f6deyemeyen \u00fcst d\u00fczey b\u00fcrokratlar bor\u00e7lar\u0131n\u0131 Ermenilere baz\u0131 \u00e7\u0131karlar sa\u011flayarak \u00f6demeye ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n

Bor\u00e7lu kalan devlet tavizkar davran\u0131\u015flar i\u00e7erisinde kald\u0131. Faizi faizle \u00f6demeye ba\u015flad\u0131 Bu durum Ermenilerin y\u0131ld\u0131z\u0131n\u0131 parlatt\u0131.Hem ekonomide hemde siyasette bir g\u00fc\u00e7 haline gelmeye ba\u015flad\u0131lar. B\u00f6ylece \u201cmevkiin, makam\u0131n ve t\u00fcm i\u015flerin\u201d sat\u0131l\u0131k oldu\u011fu bir d\u00f6nem ba\u015flad\u0131. Ta\u015fradaki iltizamlar\u0131n ihale bedelinin \u00f6denmesi veya «\u00f6nemli mevkilerin parayla sat\u0131n al\u0131nmas\u0131» \u00f6nemli mebla\u011flara ihtiya\u00e7 g\u00f6steriyordu.<\/p>\n\n\n\n

\"Gedelek'te<\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Ancak tefecilikle veya d\u0131\u015f ticaretle meydana getirilen Ermeni sermayesi bu taleplere cevap verebilecek g\u00fc\u00e7tedir. Herhangi bir iltizam\u0131 edinmek veya bir vilayetin valili\u011fine ula\u015fmak i\u00e7in en ge\u00e7erli yol para haline gelmi\u015ftir. \u00dcst d\u00fczey b\u00fcrokrat olmak i\u00e7in de paraya ihtiya\u00e7 vard\u0131r; para da Ermeni tefecilerdedir. Art\u0131k \u00e7\u0131lg\u0131nca bir soygun d\u00f6nemi ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Ermeniler verdikleri paralara kar\u015f\u0131 ald\u0131klar\u0131 imtiyazla fakir Anadolu insan\u0131n bin bir emekle elde etti\u011fi tah\u0131l \u00fcr\u00fcnlerine sahip olurlar. Ermeni sarraflar tefecili\u011fe bir de pa\u015falar\u0131n i\u015f takip\u00e7iliklerini eklerler. Art\u0131k devletin b\u00fct\u00fcn i\u015fleri Sarraflar\u0131n arka odalar\u0131nda g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

Vezirlerin birbirleri ile yapt\u0131klar\u0131 resmi m\u00fcnasebetler aras\u0131ndaki gayri me\u015fru kazan\u00e7lar\u0131 bile Ermeniler idare etmektedirler.1830 ile 1860 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Anadoluyu gezen \u0130stanbul’da olaylar\u0131 izleyen yabanc\u0131 devlet g\u00f6revlileri yazd\u0131klar\u0131 kitaplarda \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131kla incelediler. Olanlara hayret ve deh\u015fetle bakarken en ince ayr\u0131nt\u0131lara kadar yap\u0131lan soygunu anlat\u0131rlar (53) 1850’lerden sonra olaylar\u0131 izleyen Nam\u0131k Kemal Ziya Pa\u015fa Ahmet Cevdet Pa\u015fa gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ve devlet adamlar\u0131 olanlar\u0131 \u00fcz\u00fclerek kaleme al\u0131rlar.
Ali Suavinin Ul\u00fcm gazetesinde 1870 de yay\u0131nlanan ve g\u00f6zleri \u00f6n\u00fcnde cereyan eden bir hadiseyi anlatt\u0131\u011f\u0131 makalesinden nakledelim.<\/p>\n\n\n\n

«1857 y\u0131l\u0131nda Bir kad\u0131n 20 kuru\u015f de\u011ferinde e\u015fyas\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d beyanla Simav Nahiye m\u00fcd\u00fcr\u00fc Hac\u0131 Haf\u0131zo\u011flunun makam\u0131na gelir. Durumu anlat\u0131r, alan\u0131nda ad\u0131n\u0131 verir. Nahiye m\u00fcd\u00fcr\u00fc «\u00c7al\u0131nan mal\u0131n kendisine ait olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ispat edip edemeyece\u011fini» sorar.<\/p>\n\n\n\n

Kad\u0131n bo\u015funa geldi\u011fini anlay\u0131nca a\u011flayarak d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kmak i\u00e7in geri d\u00f6ner. Art\u0131k yeme\u011fini kaynataca\u011f\u0131 bir kab\u0131 bile kalmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\"ermenisoykirimi<\/figure>\n\n\n\n


Haf\u0131zo\u011flu y\u00fcksek sesle ba\u011f\u0131r\u0131r «Kad\u0131n ve Tescil paras\u0131n\u0131 ver de \u00f6yle git.» der. Kad\u0131n bir anda vurgun yemi\u015f\u00e7esine korkudan titremeye ba\u015flar.
Kad\u0131n bu paray\u0131 \u00f6de de \u00f6yle git s\u00f6z\u00fcn\u00fcn nereye varaca\u011f\u0131n\u0131 bilir yalvar\u0131r «Aman a\u011fam bende para olsa 20 kuru\u015fluk mal\u0131m i\u00e7in niye geleyim» der.
Pa\u015fa diretir. «60 Kuru\u015f vereceksin… Bak ben senin s\u00f6ylediklerini yazmak i\u00e7in zaman harcad\u0131m emek \u00e7ektim. \u015eer’an \u00f6demen gerekiyor» der.<\/p>\n\n\n\n

\u015eer’an deyince kad\u0131n korkudan oturur kal\u0131r Kad\u0131n\u0131 yerinden kald\u0131r\u0131rlar Zabite teslim edilerek m\u00fcft\u00fcye g\u00f6t\u00fcr\u00fcrler. M\u00fcft\u00fc \u00f6n\u00fcndeki kitaba bakar ve «Evet senin bu 60 kuru\u015fu \u015fer’an \u00f6demen gerekiyor.» der. Kad\u0131n yakar\u0131r ancak soygun d\u00fczeni y\u00fcr\u00fcmektedir.<\/p>\n\n\n\n


Kad\u0131n zaptiyenin nezaretinde kasabaya paray\u0131 bulmaya g\u00f6nderilir. Neticede kad\u0131nca\u011f\u0131z\u0131n yan\u0131nda ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 10 ya\u015f\u0131ndaki o\u011flunu sat\u0131l\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131r. Kad\u0131nca\u011f\u0131z\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fcc\u00fck o\u011flu k\u00f6le pazar\u0131nda 20 kuru\u015f pe\u015fin 40 kuru\u015fa sat\u0131l\u0131r. Kad\u0131n borcunun ilk taksitini \u00f6deyerek hayat\u0131n\u0131 kurtar\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n

De\u011ferli Arkada\u015flar\u0131m,<\/strong>
Bu t\u00fcylerimizi diken diken eden, bo\u011faz\u0131m\u0131 d\u00fc\u011f\u00fcmleyen bu vahim olay Anadolu’nun her yerinde tekrarlanmakta bu \u015fekilde paralar ise Ermeni tefecilere onlar kanal\u0131yla da yal\u0131lardaki Dev\u015firme Pa\u015falara gitmektedir. T\u00fcrk Milleti yeme\u011fini pi\u015firecek kap bulamazken Bo\u011fazlarda adalarda T\u00fcrk insan\u0131ndan \u00e7al\u0131nan paralarla zevki sefa i\u00e7inde ya\u015fant\u0131lar devam eder. Osmanl\u0131 tarihi boyunca T\u00fcrklerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ac\u0131 durum bu olaylardan \u00e7ok \u00e7ok daha ac\u0131d\u0131r. \u0130\u015fte bu g\u00fcn \u201cOsmanl\u0131c\u0131\u201d ge\u00e7inenlerin, \u201cT\u00fcrk Milleti\u201d yerine \u201cOsmanl\u0131 Milletindenim\u201d diyenlerin \u00f6v\u00fcnmesi gereken ger\u00e7ek tarih budur.
Bizi \u0130stanbul\u2019un Fethiyle gurur duyuyoruz ancak bizi as\u0131l ilgilendiren Osmanl\u0131 veya Sel\u00e7uklu tarihi i\u00e7erisin de T\u00fcrklerin ya\u015fad\u0131klar\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc Biz T\u00fcrk Milletiyiz.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\"\u041d\u0430<\/figure>\n\n\n\n

De\u011ferli Arkada\u015flar\u0131m,<\/strong>
T\u00fcrk Milletinin G\u00f6kt\u00fcrk\u2019lerden 1200 y\u0131l sonra hanedan devletlerinin elinde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 say\u0131s\u0131z \u00e7ileden sonra ula\u015fabildi\u011fi T\u00fcrk Milletini korumak amac\u0131n\u0131 g\u00fcden T\u00fcrkiye Cumhuriyeti, T\u00fcrk varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n teminat\u0131 ve T\u00fcrk Milletinin en b\u00fcy\u00fck gururudur.<\/p>\n\n\n\n


Y\u00fczlerce y\u0131l T\u00fcrk Milletinin kan\u0131n\u0131 emmi\u015f dev\u015firmeler ve Gayr\u0131 T\u00fcrk unsurlar eski g\u00fcnlerini ya\u015famak i\u00e7in Atat\u00fcrk\u2019e, Cumhuriyetimize sald\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Atat\u00fcrk T\u00fcrk Devrimi ile Cumhuriyeti kurdu. Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn ebediyete intikal etti\u011fi g\u00fcnden bu yana 82 y\u0131ld\u0131r T\u00fcrk Milleti olarak s\u00fcrekli artan bir h\u0131zda kar\u015f\u0131 devrimi ya\u015f\u0131yoruz. Hele son 25 y\u0131ld\u0131r \u00fcst \u00fcste ya\u015fad\u0131klar\u0131m\u0131z \u00fcz\u00fcnt\u00fc vericidir.<\/p>\n\n\n\n

Ya\u015f\u0131m\u0131z 20\u2019de olsa 40\u2019da olsa 60\u2019da 80\u2019de olsa hepimiz Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn T\u00fcrk Gen\u00e7li\u011fine hitab\u0131n\u0131n idrakinde T\u00fcrk Gen\u00e7leriyiz. Bizi y\u0131ld\u0131ramazlar. Vir\u00fcs hadisesi sadece y\u00f6netenlere de\u011fil hepimize bir ders olmal\u0131d\u0131r. Hedefimiz vatan i\u00e7in el ele vererek yeniden Tam Ba\u011f\u0131ms\u0131z Ulus Devletimizin tesisini sa\u011flamak olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\"\u041d\u0430<\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n


Bir sonraki yaz\u0131m\u0131zda bulu\u015fmak \u00fczere Sevgiler Sayg\u0131lar<\/strong>…<\/p>\n\n\n\n

D\u0130PNOTLAR<\/strong>
1-Gyula Nemeth, Attilla ve Hunlar, (n\u015fr. \u015eerif Ba\u015ftav), \u0130stanbul 1962, s. 284; Esat Uras, Ermeniler (T\u00fcrk Tarihinin Ana Hatlar\u0131 Eserinin M\u00fcsveddeleri No: 6), y.y., 1933, s. 3.
2- Nikerland Krayblis, Rusya’n\u0131n \u015eark Siyaseti ve Vilayeti \u015earkiye Meselesi, (n\u015fr. H. Adem), \u0130stan\u00acbul 1332, s. 70 vd.
3- M. Streck,»Ermeniye», I.A. IV, s. 322.
4- Rahip Ali\u015fan, Hayk’\u0131n Zaman\u0131 ve Bayram\u0131, Paris 1840, s.15 vd’dan naklen, Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, \u0130stanbul 1987, s. 101.
5- Mervan el-M\u00fcdevver, El Ermenu Abru’t-Tarih, Beyrut, 1982, s. 68 vd.
6- Cemal \u00d6zkaya, Le Peuple Armenien et Les Tentatives de Reduire Le Peuple Turcen Servitude, \u0130stanbul 1971, s. 10.
7- Prof. Dr. \u0130smail Kayabal\u0131, Be\u015f Nehir Boyunun T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc, cilt 1, s. 8
8- Fahrettin K\u0131rz\u0131o\u011flu, Ermeniler Hakk\u0131nda (Makaleler-Derlemeler) II, Atat\u00fcrk \u00dcniversitesi, XX, Y\u0131l Arma\u011fan\u0131, Ankara 1978, s.48; I. C. \u00d6zkaya, a.g.e., s. 10.
9- Fahrettin K\u0131rz\u0131o\u011flu , «Sel\u00e7uklulardan \u00d6nce Armenya \/ yukar\u0131-Ellere Hakim Olanlar», T.T.E.S., \u0130zmir 1983, s. 129
10- Prof. Dr. \u0130smail Kayabal\u0131, Be\u015f Nehir Boyunun T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc, cilt 1, s. 9
11- \u015eemsettin Sami, Kamus-\u00fcl A’lam II, \u0130stanbul 1306, s. 840.
12-Ar\u0131n Engin, Eti Tarihi, \u0130stanbul 1961, s. 90 vd
13- Bu konuda daha geni\u015f bilgi i\u00e7in Bkz. M. Fahrettin K\u0131rz\u0131o\u011flu, Dede Korkut O\u011fuznameleri, \u0130stan\u00acbul 1952, s. 15-57; M Fahrettin K\u0131rz\u0131o\u011flu, «Armenya Yukar\u0131-Eller Tarihi’nin i\u00e7 y\u00fcz\u00fc Dede Korkut O\u011fuznamelerinin Mahiyeti», T.B.T.E.T.I.S., Ankara 1985, s. 133 vd.
14-Edip Yavuz, Tarih Boyunca T\u00fcrk Kavimleri, Ankara 1968, s. 137 vd.
15- Abdurrahman K\u00fc\u00e7\u00fck, Ermeni Kilisesi ve T\u00fcrkler, Ankara 1997, s. 8 vd.
16-Yahya Aky\u00fcz, T\u00fcrk Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131 ve Frans\u0131z Kamuoyu (1919-1922), Ankara 1975, s. 87.
17- K. Karabekir, a.g.e., s.136.
18- E. Uras, Tarihte Ermeniler\u2026, s. 149.
19- Ermiya \u00c7elebi K\u00f6m\u00fcrc\u00fcyan, \u0130stanbul Tarihi XVII. As\u0131rda \u0130stanbul, (n\u015fr. H. D. Andresyan), \u0130stanbul 1952, s. 149.
20-K. G\u00fcr\u00fcn, a.g.m., s. 15 vd; B. Ery\u0131lmaz, a.g.e., s. 30.
21- O. Ergin, Vak\u0131flar\u2026, s.72.
22- Y. Altu\u011f, Devletler Hususi Hukuku, \u0130stanbul 1973, s.71.
23- Baha G\u00fcrf\u0131rat, «II. Abdulhamid’in Ermeniler Hakk\u0131nda D\u00fc\u015f\u00fcnceleri», B.T.T.D., S: 8, ( ), s. 32.
24- H\u00fcsamettin Y\u0131ld\u0131r\u0131m, «Ermeni \u0130htilalci Hareketlerin Do\u011fu\u015fu ve Geli\u015fmesinde Ermeni Dininin Rol\u00fc ve \u00d6nemi», Y.T.K.D.A.S., Ankara 1992, s. 256 vd.
25- Y\u00fccel \u00d6zkaya, «Ar\u015fiv Belgelerine G\u00f6re XVIII Y\u00fczy\u0131l ve XIX. Y\u00fczy\u0131llarda Osmanl\u0131 \u0130mparator\u00aclu\u011funda Ermenilerin Durumu», T.B.T.E.T.I.S., Ankara 1985, s. 150
26- Y. Ercan, «T\u00fcrkiye’de XV. ve XVI. Y\u00fcz…», s. 1149.
27- G. \u00c7ark, a.g.e., s. 27 vd.
28- Polonyal\u0131 Simeon’un Seyahatnamesi 1608-1619, {n\u015fr. H. D. Andreasyan), \u0130stanbul 1964, s, 4.
29- Polonyal\u0131 Simon\u2026.,s. 84.
30-Stanford Show, Osmal\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu ve Modern T\u00fcrkiye I, (n\u015fr. M. Harmanc\u0131), \u0130stanbul 1982, s. 216.
31- Ermeni kiliseleri i\u00e7erisinde en b\u00fcy\u00fck olan\u0131d\u0131r. Samatya\u2019da denize naz\u0131r olan bu kilise 1641 y\u0131l\u0131na kadar, Ermeni Patrikli\u011fi olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bkz., G. \u0130ncicyan, XVIII. As\u0131rda \u0130stanbul , (n\u015fr. H.D. Andreasyan), \u0130stanbul 1976, s. 40.
32- Nejat G\u00f6y\u00fcn\u00e7, Osmanl\u0131 \u0130daresinde Ermeniler, \u0130stanbul 1983, s. 49.
33- E. Uras, Tarihte Ermeniler…, s. 149.
34-Yavuz Ercan, «T\u00fcrkiye’de XV. ve XVI. Y\u00fcz…», s. 1134
35-S\u00fcryani toplumunun Ermeni Kilisesine ba\u011flanmas\u0131yla, bilhassa g\u00fcneydo\u011fu Anadolu’da (Malatya, Urfa, Diyarbak\u0131r, Mardin) taraflar\u0131nda Ermenilerle S\u00fcryaniler geni\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcde birbirlerine kar\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Bkz; Niyazi A. Bano\u011flu, Ermeni’nin Ermeni’ye Zulm\u00fc, Ankara 1976, s. 58.
36-Bilal Ery\u0131lmaz, Gayrim\u00fcslim Tebaan\u0131n Y\u00f6netimi, \u0130stanbul 1990, s. 30.
37-Y. G. \u00c7ark, a.g.e, s. 9.
38-Yavuz Ercan, Kud\u00fcs Ermeni Patrikhanesi, Ankara 1988, s. 17,
39-Y.G. \u00c7ark, a.g.e., s. 2 vd.
40-Azmi S\u00fcsl\u00fc, «Tarihte Ermeniler», B.T.T.D., S: 23, (1978), s. 69
41-Y.\u00c7ARK: T\u00fcrk Devleti Hizmetinde Ermeniler; \u0130stanbul, 1953, s. XIII.
42- R. \u015eahin a.g.m.,s.107 vd.
43- Fatih, \u0130stanbul\u2019un fethinden sonra m\u00fccadelesini b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde H\u0131ristiyan Bat\u0131ya \u00c7evirmi\u015ftir. Bunun i\u00e7in \u00f6nce Ortodoks Kilisesine ba\u011fl\u0131 ve b\u00fcy\u00fck bir \u00e7o\u011funlu\u011fu kendi tebaas\u0131ndan olan H\u0131ristiyanlar\u0131 manen kazanmak d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle olacak, Do\u011fu Kilisesini, Roma Kilisesi kar\u015f\u0131s\u0131nda yeniden canland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bkz: B. Ery\u0131lmaz, a.g.e., s.29.
44- Osmanl\u0131 y\u00f6netiminde; \u201cMillet\u201d deyimi ile dini k\u0131staslara uygun olarak bir araya gelmi\u015f cemaat kastedildi\u011fi gibi, Osmanl\u0131 Devletinde ki\u015finin inan\u00e7lar\u0131 milliyetini de g\u00f6stermekteydi. Bkz. Bernard Lewis, Modern T\u00fcrkiye\u2019nin Do\u011fu\u015fu, (n\u015fr. M. K\u0131ratl\u0131), Ankara 1993, s. 333
45- Dokuz Soru ve cevap\u2026, s. 7 vd.
46-Bilal Ery\u0131lmaz, a.g.e., s.36.
47-H. A. Ubucini, 7855’de T\u00fcrkiye I, (n\u015fr. A. D\u00fcz), \u0130stanbul 1977, s.17.
48-M. el-M\u00fcdevver, a.g.e., s. 288.
49-M. Hocao\u011flu, a.g.e., s. 23; Y. Ercan, a.g.e., s. 17,30,45.
50- G\u00fclnihal Bozkurt, Gayrim\u00fcslim Osmanl\u0131 Vatanda\u015flann\u0131n Hukuki Durumu (1839-1914), Ankara 1989, s. 26.
51- Kamuran G\u00fcr\u00fcn, «Ermeni Sorunu Yahut Bir Sorun Nas\u0131l Yarat\u0131l\u0131r», T.T.E.S., \u0130zmir 1983, s. 18.
52- Salim C\u00f6hce, a.g.m., s. 98.
53- UBICINI A. Bu g\u00fcn\u00fcn T\u00fcrkiyesi 1855<\/p>\n\n\n\n

\"\u041d\u0430<\/figure>\n\n\n\n

12 Nisan 2020 Saat 9.30
TANER \u00dcNAL<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Devam\u0131 FAT\u0130H SULTAN MEHMET ERMEN\u0130LER\u0130 TAR\u0130H SAHNES\u0130NE \u00c7IKARIYOR Buraya kadar anlat\u0131lanlardan bir sonu\u00e7 \u00e7\u0131karmak gerekirse; Armenya denilen b\u00f6lgenin, Ermeni ad\u0131ndan gelmeyip co\u011frafi bir terim<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-4303","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-siyast"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4303","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4303"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4303\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4306,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4303\/revisions\/4306"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4303"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4303"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4303"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}