{"id":43918,"date":"2021-07-28T02:58:52","date_gmt":"2021-07-27T22:58:52","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=43918"},"modified":"2021-07-28T17:29:51","modified_gmt":"2021-07-28T13:29:51","slug":"avropa-atasini-tanimir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=43918","title":{"rendered":"Avropa atas\u0131n\u0131 tan\u0131m\u0131r&#8230;"},"content":{"rendered":"\n<div class=\"wp-block-media-text alignwide is-stacked-on-mobile\" style=\"grid-template-columns:39% auto\"><figure class=\"wp-block-media-text__media\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/8WtdfymLvyA.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-43919 size-full\"\/><\/figure><div class=\"wp-block-media-text__content\">\n<p class=\"has-large-font-size\"><strong><br>\u0130lhami C\u018fF\u018fRSOY<\/strong><\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n<p><strong>Avropa n\u0259 yunan s\u00f6z\u00fcd\u00fcr, n\u0259 d\u0259 lat\u0131n. Bu bar\u0259d\u0259 Bibliyada, q\u0259dim yunan v\u0259 lat\u0131n tarix\u00e7il\u0259rinin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 dan\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayan bilgil\u0259r vard\u0131r. Avropa Alp Aran\u0131n q\u0131z\u0131n\u0131n ad\u0131d\u0131r. Vilhelm Vaqner 1901-ci ild\u0259 Peterburqda n\u0259\u015fr olunan \u201cEllada\u201d kitab\u0131nda yaz\u0131r:- Alp Aran (Bibliyada bene-kadem, y\u0259ni \u015f\u0259rq o\u011flu) Zevsin o\u011furlad\u0131\u011f\u0131 q\u0131z\u0131 Avropan\u0131 axtara-axtara Beotiyaya g\u0259lib \u00e7\u0131x\u0131r, Dev (yunanca Fiv) \u015f\u0259h\u0259rini sal\u0131r.<br><br>Aran\u0131n o\u011flunun ad\u0131 Sar\u0131, bac\u0131s\u0131n\u0131n ad\u0131 Cemela idi (Vilhelm Vaqner 1901.s.30,115). Sar\u0131, C\u0259mil\u0259 lat\u0131n adlar\u0131 deyildir. Bu bar\u0259d\u0259 h\u0259l\u0259 eradan \u0259vv\u0259l I \u0259srd\u0259 Mark Terenti Varro v\u0259 Publi Maron Vergili m\u0259lumat vermi\u015fdir. Onlar\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 \u0130taliyadak\u0131 Sar\u0131 \u015f\u0259h\u0259rini Troyal\u0131 Sar\u0131 salm\u0131\u015fd\u0131r (Varro 1938.s.1,15; Gneida 1971.s.408,411).<br><br>Mark Terenti lat\u0131n dilinin m\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 h\u0259sr olunan \u201cDe linqua latina\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131r ki, Avropa Elladaya Finikiyadan g\u0259lmi\u015fdir (Varro 1938,1.15).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Aran alplar\u0131 Araz \u00e7ay\u0131 il\u0259 Urmiya g\u00f6l\u00fc aras\u0131nda, Bal\u0131x \u00e7ay\u0131n\u0131n F\u0259rat \u00e7ay\u0131na t\u00f6k\u00fcld\u00fcy\u00fc ya\u015fay\u0131rd\u0131lar. Onlar eradan \u00f6nc\u0259 XV \u0259srd\u0259 g\u00fccl\u00fc ordu yarad\u0131b Finikiyan\u0131 tutdular. Sonra Tir v\u0259 Sidon \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rini, Aral\u0131q d\u0259nizind\u0259ki adalar\u0131 n\u0259zar\u0259t alt\u0131na ald\u0131lar. Aran m\u00fcdrikl\u0259ri Finikiyada d\u00fcnyan\u0131n ilk fonetik \u0259lifbas\u0131n\u0131 yaratd\u0131lar.<br><br>Plininin yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259, Aran m\u00fcdrikl\u0259ri \u0259srd\u0259 Finikiyada t\u0259rtib etdikl\u0259ri 22 h\u0259rfd\u0259n ibar\u0259t \u0259lifban\u0131 Beotiyaya g\u0259tirmi\u015f, Ellada filosoflar\u0131 sonralar ona 3 i\u015far\u0259 art\u0131raraq q\u0259dim yunan \u0259lifbas\u0131na \u00e7evirmi\u015fl\u0259r (Tra\u00e7evskiy 1889.s.58.115; Vilhelm Vaqner 1901. s. 30. 115). M.Maspero yaz\u0131r: &#171;Avropa aliml\u0259ri bunu uzun m\u00fcdd\u0259t inkar etdil\u0259r, ancaq yen\u0259 d\u0259 Ellada m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin \u015f\u0259rq m\u0259n\u015f\u0259yini gizl\u0259tm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131&#187; (Maspero 1911.s.251). Semitoloqlar\u0131n 150 il bundan qabaq yazd\u0131qlar\u0131ndan h\u0259l\u0259 d\u0259 x\u0259b\u0259rimiz yoxdur. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 Avropa bizi \u00f6z\u00fcnd\u0259n a\u015fa\u011f\u0131da g\u00f6rm\u0259kd\u0259dir.<br>***<br>Avropa inanmaq ist\u0259mirs\u0259, Britaniya adalar\u0131na t\u0259k Allah haqq\u0131nda ilk x\u0259b\u0259ri m\u00fcq\u0259dd\u0259s \u0259zabke\u015f Alban g\u0259tirmi\u015fdir (Murad Adji 2007.s.162), biz n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 onlar\u0131n parlamentin\u0259 inanmal\u0131y\u0131q? Aran m\u00fcdrikl\u0259ri xristianl\u0131\u011f\u0131 yaya-yaya Avropan\u0131 g\u0259zdil\u0259r, ingilisl\u0259ri Temza \u00e7ay\u0131nda xa\u00e7 suyuna \u00e7\u0259kib t\u0259mizl\u0259dil\u0259r. \u0130. \u0130. \u015eopen yaz\u0131r ki, Temza \u00e7ay\u0131n\u0131n ad\u0131 Aran dilind\u0259ki t\u0259miz s\u00f6z\u00fcnd\u0259n t\u00f6r\u0259mi\u015fdir. T\u0259miz xalis tatar s\u00f6z\u00fcd\u00fcr (\u015eopen 1866. s.13). Bu yax\u0131nlarda \u015eotlandiyan\u0131n Aran adas\u0131ndan t\u00fcrk \u0259lifbas\u0131 il\u0259 yaz\u0131lar tap\u0131ld\u0131 (Murad Adji 2007.s.163). M\u0259n aril\u0259rin t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 h\u0259sr olunan kitab\u0131mda h\u0259min \u0259lifban\u0131n bir ne\u00e7\u0259 n\u00fcmun\u0259sini \u00e7ap etdirmi\u015f\u0259m (C\u0259f\u0259rsoy 2017.s.9-12).<br><br>XIII \u0259srd\u0259 Q\u0259rbi Avropada xristianl\u0131\u011f\u0131n Arian t\u0259riq\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 S\u0259lib m\u00fcharib\u0259si ba\u015flad\u0131. Katolik ke\u015fi\u015fl\u0259rin fitvas\u0131 il\u0259 t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f kitablar lat\u0131n dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilib, \u0259lyazmalar\u0131 yand\u0131r\u0131ld\u0131. H\u0259min nadir n\u00fcsx\u0259l\u0259r m\u0259hv edilm\u0259s\u0259ydi, biz Avropa m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259yi haqq\u0131nda daha tutarl\u0131 fikirl\u0259r ir\u0259li s\u00fcr\u0259 bil\u0259rdik.<br><br>XIII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Fransan\u0131n c\u0259nubunda 1 milyon n\u0259f\u0259r Aran \u0259silli Q\u0259d\u0259r \u00f6vlad\u0131 ya\u015fay\u0131rd\u0131 (Matlok 2015.s.11,19-20). \u0130ndi frans\u0131zlar \u00f6z q\u0131zlar\u0131na Katerina ad\u0131 qoyurlar. Katerina Q\u0259d\u0259rin q\u0131z\u0131 dem\u0259kdir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Eldad ha-Dani (IX \u0259sr) yaz\u0131r ki, Az\u0259rbaycan \u0259halisinin \u00e7oxu Q\u0259d\u0259r dilind\u0259 dan\u0131\u015f\u0131r (Yampolskiy 1954.s.106).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Q\u0259d\u0259r ki\u015fi ad\u0131 kimi Az\u0259rbaycan dilind\u0259n Avropa dill\u0259rin\u0259 daxil oldu. \u0130ndi Katerina qad\u0131n ad\u0131 kimi geri qay\u0131d\u0131r. Ruslar bir zaman \u00f6z dill\u0259rini b\u0259y\u0259nmirdil\u0259r. Evl\u0259rind\u0259 frans\u0131zca dan\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. Ona g\u00f6r\u0259 ki, frans\u0131zlar\u0131 m\u00fcsy\u00f6, \u00f6zl\u0259rini mujik hesab edirdil\u0259r. Hindistan\u0131n racalar\u0131 da \u00f6z dill\u0259rini b\u0259y\u0259nmirdil\u0259r. \u00c7\u00fcnki onlar\u0131n n\u0259z\u0259rind\u0259 ingilisl\u0259r ser, hindlil\u0259r xer idi.<br><br>Bizim n\u0259yimiz v\u0259 haram\u0131z \u0130zabelin, \u0130tobelin t\u00f6r\u0259m\u0259l\u0259rind\u0259n \u0259skikdir ki, q\u0131zlar\u0131m\u0131za \u0130zabella, Melita adlar\u0131 qoyaq?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-8.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-43920\" width=\"1060\" height=\"864\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-8.jpg 249w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-8-150x122.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 1060px) 100vw, 1060px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong><br>\u0130zabel Belin e\u015fqi, \u0130tobel Belin iti dem\u0259kdir. M\u0259nim qollar\u0131mda R\u00fcst\u0259m Zal o\u011flu kimi 120 filin g\u00fcc\u00fc olsayd\u0131, yen\u0259 avrofill\u0259rin z\u0259hmind\u0259n bu s\u00f6zl\u0259ri dilim\u0259 g\u0259tirm\u0259zdim. \u015e\u00fck\u00fcrl\u0259r olsun ki, o s\u00f6zl\u0259rn sahibi m\u0259n deyil\u0259m, Henrix Qrets il\u0259 A. Tra\u00e7erskidir. Qeyz\u0259 g\u0259l\u0259nl\u0259r qoy gedib onlar\u0131n s\u00fcm\u00fckl\u0259rini q\u0259bird\u0259n \u00e7\u0131xarts\u0131nlar (Henrix Qrets 1907.s.41,101; Tra\u00e7evskiy 1889.s.57-58).<br><br>Bel fil dem\u0259kdir v\u0259 m\u00fcq\u0259dd\u0259s kitablarda l\u0259n\u0259tl\u0259 xat\u0131rlanan Nemrudun totem ad\u0131d\u0131r. Nemrud Babili tutanda \u0259sir etdiyi tayfa ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 \u0130tobel, onlar\u0131n arvadlar\u0131n\u0131 Belita, \u0130zabel adland\u0131rd\u0131. O, \u0130tobeli qap\u0131da z\u0259ncirl\u0259dir, Melitan\u0131 yan\u0131na \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rd\u0131. Avropal\u0131lar \u00f6z arvadlar\u0131n\u0131 Melita, \u0130zabella deyib \u0259zizl\u0259yirl\u0259rs\u0259, bunun biz\u0259 n\u0259 d\u0259xli var?<br><br>\u018fg\u0259r birin\u0259 des\u0259n ki, lat\u0131n dilind\u0259ki senator t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li tituldur, adam\u0131 multimill\u0259t\u00e7ilikd\u0259 ittiham ed\u0259rl\u0259r. Dulsineyan\u0131n dar tuman\u0131n\u0131n multi b\u00fczm\u0259l\u0259rin\u0259 and olsun ki, m\u0259n bel\u0259 \u015feyl\u0259rd\u0259n qorxuram.<br><br>Etrusklar\u0131n San Ata adl\u0131 zad\u0259gan n\u0259sli var idi. Lat\u0131nlar onlar\u0131n ad\u0131n\u0131 senate kimi m\u0259nims\u0259dil\u0259r. Sonra h\u0259min s\u00f6z senat, senator formalar\u0131nda Avropa dill\u0259rin\u0259 yay\u0131ld\u0131. Bunu m\u0259n des\u0259ydim, ad\u0131 bizd\u0259n olanlar pi\u015fiyimi agaca d\u0131rma\u015fd\u0131rard\u0131lar. Yax\u015f\u0131 ki, m\u0259n dem\u0259mi\u015f\u0259m Mark Terenti Varro deyib.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Mark Terenti e.\u00f6.116-c\u0131 ild\u0259 anadan olub, e.\u00f6.36-c\u0131 ild\u0259 r\u0259hm\u0259t\u0259 gedib. \u0130ndi n\u0259 onun \u00f6z\u00fcn\u00fc tapmaq olar, n\u0259 d\u0259 pi\u015fiyini!<br><br>Lat\u0131n dilind\u0259 etrusk dilind\u0259n al\u0131nma vallium s\u00f6z\u00fc var (Varro 1938.s.62). Etrusklar bi\u00e7ib x\u0131rmana t\u00f6kd\u00fckl\u0259ri s\u00fcnb\u00fcll\u0259ri v\u0259l il\u0259 \u0259z\u0259r, bu\u011fdan\u0131 samandan ay\u0131rard\u0131lar. Vallium s\u00f6z\u00fcn\u00fcn k\u00f6k\u00fcnd\u0259 v\u0259l etnoqrafiq leksemini g\u00f6r\u0259nd\u0259 nec\u0259 sevindims\u0259, Mark Terenti Varronun ruhuna 70 d\u0259f\u0259 salavat \u00e7evirdim.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Sonra bizim dil\u00e7il\u0259rin ruhlar\u0131na dua oxumaq \u00fc\u00e7\u00fcn AMEA-n\u0131n kitabxanalar\u0131na yolland\u0131m. M\u00fcdafi\u0259 olunmu\u015f dissertasiyalar\u0131n adlar\u0131na baxanda qollar\u0131m yan\u0131ma d\u00fc\u015fd\u00fc: \u201dFrans\u0131z v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259 g\u00fcl adlar\u0131n\u0131n m\u00fcqayis\u0259li-linqvistik t\u0259hlili\u201d, \u201cAz\u0259rbaycan dilind\u0259 Avropa dill\u0259rind\u0259n al\u0131nma terminl\u0259r!\u201d v\u0259 s. \u018fg\u0259r g\u00f6rs\u0259ydim ki, birc\u0259 n\u0259f\u0259r \u201cAvropa xristian salnam\u0259l\u0259rind\u0259 t\u00fcrk s\u00f6zl\u0259ri\u201d m\u00f6vzusunda dissertasiya yaz\u0131b, onun ruhuna 7 d\u0259f\u0259 salavat \u00e7evir\u0259rdim. Heyf ki, \u00e7evir\u0259 bilm\u0259dim. \u00c7\u00fcnki qollar\u0131m yuxar\u0131 qalxm\u0131rd\u0131.<br><br>Bu torpa\u011f\u0131n \u00e7\u00f6r\u0259yini yeyib, bu \u00f6lk\u0259nin havas\u0131n\u0131 udan \u00f6vladlar\u0131m\u0131z o zaman \u00f6z dilini yad \u00fcns\u00fcrl\u0259rd\u0259n t\u0259mizl\u0259y\u0259c\u0259k ki, \u00f6z\u00fcn\u00fc \u00f6zg\u0259l\u0259rd\u0259n al\u00e7aqda yox, ucada g\u00f6rs\u00fcn. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z tariximizin \u015fanl\u0131 s\u0259hif\u0259l\u0259rini \u00f6yr\u0259nm\u0259li v\u0259 onlara \u00f6yr\u0259tm\u0259liyik.<br>\u018fg\u0259r t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rimiz bils\u0259l\u0259r ki, babalar\u0131 Romada papa, Misird\u0259 sultan olmu\u015fdur, \u00f6zl\u0259rini \u00f6zg\u0259l\u0259rd\u0259n uca tutacaqlar.<br><br>Xa\u00e7\u0131n v\u0259 La\u00e7\u0131n m\u0259likl\u0259ri monqollarla vuru\u015fa-vuru\u015fa Suriyaya gedib \u00e7\u0131xd\u0131lar. Onlar\u0131n elb\u0259yi H\u00fcsam\u0259ddin \u0259l-M\u0259nsur \u0259l-La\u00e7\u0131n Misird\u0259 sultan oldu. <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u018fsl\u0259n Avropa Albaniyas\u0131n\u0131n Q\u0259b\u0259l\u0259 k\u0259ndind\u0259n olan M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fli d\u0259 Misird\u0259 sultan olmu\u015fdur (Levin \u0130. Eqipet, M,1937 s.15,96). \u018fg\u0259r \u00f6vladlar\u0131m\u0131z bils\u0259l\u0259r ki, Q\u0259b\u0259l\u0259 ba\u015f m\u0259b\u0259di olmu\u015fdur Troyan\u0131n q\u0259dim m\u0259b\u0259dl\u0259rind\u0259n biri Kebela adlan\u0131rd\u0131, dilini yad dill\u0259rd\u0259n, d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sini yad t\u0259sirl\u0259rd\u0259n qoruyacaqd\u0131lar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>1075-ci ild\u0259 Toskana \u0259silli kardinal To\u011frul VII Qriqori ad\u0131 il\u0259 Roma papas\u0131 se\u00e7ildi (Murad Adji 2006.s.151).<br><br>Albaniyan\u0131n Toskan mahal\u0131ndan (\u0130storiya Aqvan 1861.s.69) olan alplar\u0131m\u0131z Az\u0259rbaycandan \u0130taliyaya k\u00f6\u00e7\u00fcb, orada Toskana \u015f\u0259h\u0259rini sald\u0131lar. Bunu biz dey\u0259nd\u0259 pi\u015fikl\u0259rimizi a\u011facdan enm\u0259y\u0259 qoymurlar. Yax\u015f\u0131 ki, biz demirik, lat\u0131n tarix\u00e7il\u0259ri \u00f6zl\u0259ri deyirl\u0259r (Varro 1938.s.71). Toskanal\u0131 To\u011frul Romaya g\u0259l\u0259nd\u0259 papa yox, apa titulunu q\u0259bul etmi\u015fdi. Apa t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259 ataya v\u0259 ata x\u0259tti il\u0259 \u0259cdadlara deyilir.<br><br>Roma imperatorlar\u0131n\u0131n Yuli titulu etrusklar\u0131n\u0131n Yulaq n\u0259slinin ad\u0131ndan t\u00f6r\u0259mi\u015fdir. Bunu biz yazm\u0131r\u0131q, Roma d\u00f6vr\u00fc lat\u0131n tarix\u00e7il\u0259rin\u0259 istinad\u0259n baron Vaux de- Carra yaz\u0131r (Vaux de-Carra 1911.s.3-62). Yulaq troyal\u0131 Eneyin finikiyal\u0131 Ana xatdan olan o\u011flunun ad\u0131 idi. Yuli Sezar v\u0259 Oktavian Avqust ana x\u0259tti il\u0259 h\u0259min Yulaq\u0131n n\u0259slind\u0259ndirl\u0259r (Eneida 1933.s.352). M\u0259n kim\u0259m v\u0259 n\u0259 kar\u0259y\u0259m ki, dey\u0259m xat xatun s\u00f6z\u00fcn\u00fcn k\u00f6k\u00fcd\u00fcr?<br><br>Baron Varra de- Caux yaz\u0131r ki, Roman\u0131n adl\u0131-sanl\u0131 konsullar\u0131ndan birinin soyad\u0131 Manli olmu\u015fdur (Vaux de-Carra 1911.s.26-27; Haarman 2002.s.65). Manli, Kara Manli, Ak Manli t\u00fcrkm\u0259n n\u0259sill\u0259ridir (Faruk S\u00fcm\u0259r 1992.s.132).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Qaraman b\u0259yl\u0259ri Siciliyan\u0131 tutdular (Eneida 1933.s.21; Kvinta Kur\u00fcia 1750.s.204). Suriyadan makedoniyal\u0131lar\u0131 qovdular (Quseynov 1960.28,91). T\u0259brizli tacir xa\u00e7atur XVII \u0259srd\u0259 Venetsiyada onlar\u0131n alpl\u0131q v\u0259 \u0259r\u0259nlik dastan\u0131n\u0131 \u00e7ap etdirdi (Marr 1895.s.13,222; Xaxanov 1901.s.19,20).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>\u018fg\u0259r des\u0259m ki, Venetsiyaya getm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn v\u0259sait laz\u0131md\u0131r, bizim m\u00fchasibl\u0259rin g\u00f6z ya\u015flar\u0131n\u0131 qurutmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Q\u0131d\u0131 kirv\u0259nin bir ar\u015f\u0131nl\u0131q d\u0259smal\u0131 b\u0259s el\u0259m\u0259z.<br><br>\u0130taliyan\u0131n Neapol \u015f\u0259h\u0259ri eradan \u0259vv\u0259l B\u0259rd\u0259 ad\u0131 il\u0259 sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. Publi Maron Vergilinin v\u0259 Sili \u0130talikin poemalar\u0131nda B\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259rinin ad\u0131 Parteoniya v\u0259 Parteqoniya formalar\u0131nda yaz\u0131ya al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r (Eneida 1971.s.9).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Parteqoniya B\u0259rd\u0259k n\u0259slinin yurdu dem\u0259kdir. Elam kitab\u0259l\u0259rind\u0259 B\u0259rd\u0259k knyaz n\u0259slinin \u00f6lk\u0259si Partaqena adland\u0131r\u0131l\u0131r (Bleyx\u015fteyner 1936.s.193).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>B\u0259rd\u0259k alplar\u0131 \u015eu\u015fa c\u0259ngav\u0259rl\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 10 il Troyan\u0131 m\u00fcdafi\u0259 etmi\u015f, \u0130lionun s\u00fcqutundan sonra \u0130taliyaya k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015fl\u0259r. Onlar\u0131n Qafqaza k\u00f6\u00e7\u0259n qollar\u0131 burada B\u0259rd\u0259k \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rini salm\u0131\u015fd\u0131r. Erm\u0259ni v\u0259 g\u00fcrc\u00fc salnam\u0259\u00e7il\u0259ri h\u0259min \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri Berdak adland\u0131r\u0131rlar (Koryun 1962.s.135; Davrijetsi 1973.s.380).<br><br>B\u0259rd\u0259 B\u0259rd\u0259k \u015f\u0259h\u0259rinin samil\u0259\u015fmi\u015f ad\u0131d\u0131r. S\u0259id N\u0259fisi yaz\u0131r ki, \u0259r\u0259bl\u0259r s\u00f6z\u00fcn son samitini yeyirl\u0259r (S\u0259id N\u0259fisi 1940.s.34,75). N\u0259tic\u0259d\u0259 G\u0259nc\u0259k \u015f\u0259h\u0259rinin ad\u0131 G\u0259nc\u0259, B\u0259rd\u0259k B\u0259rd\u0259 olur.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>\u0130taliyada ya\u015fayan rutullar\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 Durna totem ad\u0131 da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. \u201cEneida\u201dn\u0131n t\u0259fsir\u00e7il\u0259ri onu \u0130taliyan\u0131n Axillesi adland\u0131r\u0131rlar (Eneida 1933.s.343). Az\u0259rbaycan il\u0259 Da\u011f\u0131stan aras\u0131nda ya\u015fayan rutullar Durna n\u0259slinin son qal\u0131qlar\u0131d\u0131r. Troya m\u00fcharib\u0259si ill\u0259rind\u0259 Apollon m\u0259b\u0259dinin kahini Kalkan titulu da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131 (Vilhelm Vaqner 1901.s.129). Qalxan\u0131n t\u00fcrk s\u00f6z\u00fc oldu\u011funu t\u0259sdiq etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn l\u00fc\u011f\u0259tl\u0259r\u0259 baxma\u011fa ehtiyac yoxdur. Kalkan\u0131n bir q\u0131z\u0131n\u0131n ad\u0131 Xer, bir q\u0131z\u0131n\u0131n ad\u0131 Ber idi. Q\u0259dim bulqar v\u0259 \u00e7uva\u015f dill\u0259rind\u0259 xer q\u0131z dem\u0259kdir. Ber b\u0259rd\u0259k, y\u0259ni bardaq s\u00f6z\u00fcn\u00fcn k\u00f6k\u00fcd\u00fcr. Troya xaqan\u0131 Piram\u0131n x\u0259zin\u0259si qad\u0131n formal\u0131 saxs\u0131 bardaqlarda saxlan\u0131rd\u0131.<br><br>Troya h\u00f6kmdar\u0131 Piram\u0131n x\u0259zin\u0259sinin saxland\u0131\u011f\u0131 bardaqlardan biri. Troyal\u0131 Pandar Eney\u0259 a\u011fa deyib m\u00fcraci\u0259t edirdi. B\u0259zi m\u0259tn\u015f\u00fcnaslar bu titulu aqa, b\u0259zil\u0259ri axa kimi oxuyurlar. Misir fironu Ramzes v\u0259li\u0259hd ik\u0259n axa, y\u0259ni a\u011fa titulu da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Eyni zamanda \u0259n q\u0259dim Misir fironlar\u0131ndan birinin titulu Axa olmu\u015fdur (Turaev 1922.s.36,37,38).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Eneyin atas\u0131n\u0131n ad\u0131 Anxiz idi (Eneida 1933.s.17). An g\u00f6y, xiz q\u0131z dem\u0259kdir. \u00c7\u00fcnki Eneyin atas\u0131 adi adam deyildi, g\u00f6yl\u0259r q\u0131z\u0131 ilah\u0259 Anar\u0131n o\u011flu idi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Etrusk zad\u0259ganlar\u0131ndan birinin ad\u0131 Ozan olmu\u015fdur. Lat\u0131n dilli m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 h\u0259min zad\u0259gan\u0131n ad\u0131 Ozeniy, Oziniy formalar\u0131nda yaz\u0131ya al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r (Eneida 1971.s.371-372).<br><br>\u0130st\u0259r Ozan olsun, ist\u0259r Ozen, t\u00fcrk s\u00f6z\u00fcd\u00fcr. T\u00fcrk dill\u0259rind\u0259 uzen axar sulara, ozan el a\u015f\u0131qlar\u0131na deyilir. Avropa atas\u0131n\u0131 tan\u0131masa da, anas\u0131n\u0131n \u0259rl\u0259rini tan\u0131y\u0131r. Yunanlar\u0131n inanc\u0131na g\u00f6r\u0259 Afroditan\u0131n, lat\u0131nlar\u0131n mifik t\u0259s\u0259vv\u00fcr\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u0259 Veneran\u0131n \u0259rinin ad\u0131 Er olmu\u015fdur (Senkovskiy 1859.s.101; Avraam Norov 1828.s.195-196; Vilhelm Vaqner 1931.s.34; Vayn\u015fteyn 1909.s.33).<br><br>Yunan qad\u0131nlar\u0131 Er n\u0259slind\u0259n olan o\u011flanlar\u0131 Erot adland\u0131r\u0131r v\u0259 inan\u0131rd\u0131lar ki, erotlar he\u00e7 zaman ki\u015filikd\u0259n d\u00fc\u015fm\u00fcrl\u0259r. Ke\u00e7id d\u00f6vr\u00fcn\u0259 \u00e7atanda yenid\u0259n g\u0259nc o\u011flan olurlar. H\u0259mi\u015f\u0259 qad\u0131nlara erotik xidm\u0259t g\u00f6st\u0259rirl\u0259r (\u0130storiya qre\u00e7eskiy literatur\u0131 1933.s.49).<br><br>Lat\u0131n \u015fairl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, g\u00f6z\u0259l Er Eneyin n\u0259slind\u0259ndir. O, Troyadan \u0130taliyaya g\u0259lib, Veneran\u0131n q\u0131zlar\u0131n\u0131 xo\u015fb\u0259xt etmi\u015fdir (Avraam Norov 1828.s.195-196). Roma \u015f\u0259h\u0259ri sal\u0131nanda ona \u00fc\u00e7 addan birinin verilm\u0259si t\u0259klif olundu: Er, Amur, Roma (\u0130stori\u0259 1872.s.243). Bu m\u0259lumat g\u00f6st\u0259rir ki, o zaman Eney n\u0259slind\u0259n Er \u00f6vladlar\u0131 \u0130taliyan\u0131n \u00fc\u00e7 g\u00fccl\u00fc etnosundan biri olmu\u015fdur.<br><br>\u0130. \u0130. \u015eopen yaz\u0131r ki, er Aran s\u00f6z\u00fc olub, erk\u0259k dem\u0259kdir (\u015eopen 1866.s.17).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Avropa dill\u0259rind\u0259ki Erik ki\u015fi ad\u0131 bizim erk\u0259k s\u00f6z\u00fcnd\u0259n t\u00f6r\u0259mi\u015fdir. \u0130ndi h\u0259min s\u00f6z erot, erotik, erotika formalar\u0131nda geri d\u00f6n\u00fcr. Biz onlar\u0131 dilimiz\u0259 qaytaraqm\u0131?<br><br>Bonapart Napoleona q\u0259d\u0259r Fransan\u0131n ki\u015fil\u0259ri arvadlar\u0131n\u0131n bic balalar\u0131n\u0131 b\u00f6y\u00fctm\u0259y\u0259 m\u0259hkum idil\u0259r. \u018fr arvad\u0131n\u0131n yan\u0131nda bir u\u015faq qoyub m\u00fchariby\u0259 gedirdi. Qay\u0131danda onun yan\u0131nda \u00fc\u00e7 u\u015faq g\u00f6r\u00fcrd\u00fc. Napoleonun t\u0259kidi il\u0259 Fransan\u0131n Konstitusiyas\u0131na bel\u0259 bir madd\u0259 sal\u0131nd\u0131: Ki\u015finin varidat\u0131 yaln\u0131z \u00f6z\u00fcnd\u0259n olan u\u015faqlar\u0131na \u00e7atmal\u0131d\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Kayzer Vilhelm\u0259 q\u0259d\u0259r Prussiyan\u0131n ki\u015fil\u0259ri \u00f6z arvadlar\u0131n\u0131 ev\u0259 g\u0259l\u0259n qona\u011fa t\u0259klif edirdil\u0259r. Kayzer Vilhelm bu ad\u0259t\u0259 x\u00fcsusi s\u0259r\u0259ncamla son qoydu: Arvadlar\u0131n\u0131z\u0131 h\u0259r gec\u0259 bir ay\u011f\u0131r\u0131n aya\u011f\u0131na verm\u0259yin. Avropada Bonapart kimi, Vilhelm kimi ki\u015fil\u0259r qal\u0131bsa, biz onlar\u0131n n\u00fcmun\u0259sind\u0259 avropala\u015fa bil\u0259rik.<br><br>\u015eah Abbas qor\u00e7uba\u015f\u0131 Oruc b\u0259y bayat\u0131 Avropaya g\u00f6nd\u0259rdi. Arvadlar Don Juan deyib onu \u0259zizl\u0259dil\u0259r v\u0259 n\u00f6vb\u0259 il\u0259 evl\u0259rin\u0259 getirdil\u0259r. \u00c7ox \u00e7\u0259km\u0259di onlar\u0131n be\u015fiyind\u0259 balaca Bayat b\u0259yl\u0259ri oyna\u015fma\u011fa ba\u015flad\u0131lar.<br><br>A. S. Pu\u015fkin yaz\u0131r: &#171;M\u0259nim ana babam \u0130brahim general-mayor r\u00fctb\u0259sind\u0259 t\u0259qa\u00fcd\u0259 \u00e7\u0131xd\u0131 v\u0259 n\u0259n\u0259min malikan\u0259sin\u0259 g\u0259ldi. Be\u015f-alt\u0131 ild\u0259n sonra \u0259traf k\u0259ndl\u0259rd\u0259 y\u00fczl\u0259rl\u0259 qarab\u0259niz, q\u0131vr\u0131msa\u00e7 u\u015faqlar qa\u00e7\u0131\u015fma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. \u0130ld\u0259n il\u0259 Avropan\u0131n k\u0259ndl\u0259rind\u0259 qa\u00e7\u0131\u015fan u\u015faqlar\u0131n say\u0131 azal\u0131r. Yaln\u0131z ona g\u00f6r\u0259 yox ki, oran\u0131n arvadlar\u0131 do\u011fmaq ist\u0259mirl\u0259r. H\u0259m d\u0259 ona g\u00f6r\u0259 ki, o qit\u0259nin parlament binalar\u0131 bir-birl\u0259rinin ard\u0131nca mavi r\u0259ng\u0259 b\u00fcr\u00fcn\u00fcr. M\u0259n o binalar\u0131 i\u00e7ind\u0259kil\u0259rl\u0259 birlikd\u0259 Oruc b\u0259y Bayat\u0131n bir t\u00fck\u00fcn\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259r\u0259m&#187;.<br>***<br>\u018fxlaqi d\u0259y\u0259rl\u0259ri bir t\u00fck\u0259 d\u0259ym\u0259y\u0259n matriarxal Avropa \u00f6z katerinalar\u0131, dulsineyalar\u0131 il\u0259 \u00fcst\u00fcm\u00fcz\u0259 g\u0259lir. M\u0259qs\u0259d patriarxal \u0259n\u0259n\u0259l\u0259r\u0259 s\u00f6yk\u0259n\u0259n Az\u0259rbaycan ail\u0259sinin s\u00fctunlar\u0131n\u0131 z\u0259d\u0259l\u0259m\u0259kdir. S\u00fctunlar\u0131 z\u0259d\u0259l\u0259nmi\u015f evl\u0259rimiz n\u0259 zamansa y\u0131x\u0131la bil\u0259r&#8230; \u0130ld\u0259n il\u0259 Avropan\u0131n k\u0259ndl\u0259rind\u0259 qa\u00e7\u0131\u015fan u\u015faqlar\u0131n say\u0131 azal\u0131r. Yaln\u0131z ona g\u00f6r\u0259 yox ki, oran\u0131n arvadlar\u0131 do\u011fmaq ist\u0259mirl\u0259r. H\u0259m d\u0259 ona g\u00f6r\u0259 ki, o qit\u0259nin parlament binalar\u0131 bir-birl\u0259rinin ard\u0131nca mavi r\u0259ng\u0259 b\u00fcr\u00fcn\u00fcr. M\u0259n o binalar\u0131 i\u00e7ind\u0259kil\u0259rl\u0259 birlikd\u0259 Oruc b\u0259y Bayat\u0131n bir t\u00fck\u00fcn\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259r\u0259m.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>***<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>\u018fxlaqi d\u0259y\u0259rl\u0259ri bir t\u00fck\u0259 d\u0259ym\u0259y\u0259n matriarxal Avropa \u00f6z katerinalar\u0131, dulsineyalar\u0131 il\u0259 \u00fcst\u00fcm\u00fcz\u0259 g\u0259lir. M\u0259qs\u0259d patriarxal \u0259n\u0259n\u0259l\u0259r\u0259 s\u00f6yk\u0259n\u0259n Az\u0259rbaycan ail\u0259sinin s\u00fctunlar\u0131n\u0131 z\u0259d\u0259l\u0259m\u0259kdir. S\u00fctunlar\u0131 z\u0259d\u0259l\u0259nmi\u015f evl\u0259rimiz n\u0259 zamansa y\u0131x\u0131la bil\u0259r&#8230;<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130lhami C\u018fF\u018fRSOY Avropa n\u0259 yunan s\u00f6z\u00fcd\u00fcr, n\u0259 d\u0259 lat\u0131n. Bu bar\u0259d\u0259 Bibliyada, q\u0259dim yunan v\u0259 lat\u0131n tarix\u00e7il\u0259rinin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 dan\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayan bilgil\u0259r vard\u0131r. Avropa<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":43922,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-43918","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/43918","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=43918"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/43918\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":43942,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/43918\/revisions\/43942"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/43922"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=43918"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=43918"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=43918"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}