{"id":44282,"date":"2021-08-01T21:32:14","date_gmt":"2021-08-01T17:32:14","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=44282"},"modified":"2021-08-01T21:32:28","modified_gmt":"2021-08-01T17:32:28","slug":"1-avqust-az%c9%99rbaycan-dili-gunudur","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=44282","title":{"rendered":"1 AVQUST AZ\u018fRBAYCAN D\u0130L\u0130 G\u00dcN\u00dcD\u00dcR"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>T\u00fcr\u00fck o\u011fuz begleri, bodun, e\u015fidinq! <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em><strong>Ana dilimiz m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131n, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck milli s\u0259rv\u0259tidir. (Heyd\u0259r \u018fliyev)<\/strong> <\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan dili Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n v\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131n\u0131n Da\u011f\u0131stan Respublikas\u0131n\u0131n r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t dilidir. \u0130ran, \u0130raq, G\u00fcrc\u00fcstan, Rusiya, Suriya v\u0259 \u018ffqan\u0131standa ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar \u00f6z aralar\u0131nda \u0259sas \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259si kimi Az\u0259rbaycan dilind\u0259n istifad\u0259 edirl\u0259r. Bug\u00fcn d\u00fcnyada Az\u0259rbaycan dilinin da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n say\u0131 50 milyondan \u00e7oxdur. Az\u0259rbaycan dili t\u00fcrk, t\u00fcrkm\u0259n, qaqauz v\u0259 Xar\u0259zm dill\u0259ri il\u0259 birg\u0259 Altay dill\u0259ri ail\u0259sinin t\u00fcrk dill\u0259ri qrupunun o\u011fuz qoluna daxildir. <\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/images-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-44284\" width=\"913\" height=\"518\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/images-1.jpg 298w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/images-1-150x85.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 913px) 100vw, 913px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>\u00dcmumilikd\u0259 is\u0259, t\u00fcrk dill\u0259ri leksik, morfoloji v\u0259 sintaktik c\u0259h\u0259td\u0259n bir-birl\u0259rin\u0259 \u00e7ox yax\u0131nd\u0131rlar. Dill\u0259rin yaranmas\u0131 prosesini a\u011fac\u0131n b\u00f6y\u00fcy\u00fcb qol-budaq atmas\u0131na b\u0259nz\u0259tm\u0259k olar.<\/p>\n\n\n\n<p> Tipoloji t\u0259snifat\u0131na g\u00f6r\u0259 d\u00fcnya dill\u0259ri bir ne\u00e7\u0259 qrupa b\u00f6l\u00fcn\u00fcr. Az\u0259rbaycan dili aql\u00fctinativ dill\u0259r qrupuna daxildir. Bu o dem\u0259kdir ki, Az\u0259rbaycan dilind\u0259 s\u00f6z\u00fcn k\u00f6k\u00fc m\u00fcst\u0259qildir, faktiki olaraq d\u0259yi\u015fmir, qrammatik \u0259laq\u0259 s\u00f6z\u00fcn k\u00f6k\u00fcnd\u0259n sonra g\u0259l\u0259n t\u0259km\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kil\u00e7i vasit\u0259sil\u0259 ifad\u0259 edilir. H\u0259rfi t\u0259rc\u00fcm\u0259si \u201cyap\u0131\u015fma\u201d olan \u201caql\u00fctinasiya\u201d termini \u015f\u0259kil\u00e7inin s\u00f6z\u0259 yap\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirir. Dilimizd\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n b\u0259zi s\u00f6zl\u0259rd\u0259 (nam\u0259hr\u0259m, nam\u0259rd, anormal v\u0259 s.) \u015f\u0259kil\u00e7i k\u00f6k s\u00f6zd\u0259n \u0259vv\u0259l g\u0259ls\u0259 d\u0259, bunu aql\u00fctinasiyan\u0131n pozulmas\u0131 kimi qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259k olmaz. \u00c7\u00fcnki bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r dilimiz\u0259 el\u0259 indiki \u015f\u0259kill\u0259rind\u0259 flektiv dill\u0259rd\u0259n ke\u00e7mi\u015fdir. Lakin b\u0259zi istisnalar da vard\u0131r. <\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n, \u201cnaki\u015fi\u201d s\u00f6z\u00fcnd\u0259ki \u2013 \u201cna\u201d prefiksi t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li \u201cki\u015fi\u201d s\u00f6z\u00fcn\u0259 art\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u201cNaki\u015fi\u201d s\u00f6z\u00fc, b\u00f6y\u00fck ehtimalla, \u201cnaqis\u201d, \u201cnam\u0259rd\u201d kimi al\u0131nma s\u00f6zl\u0259rin n\u00fcmun\u0259sind\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Bunu da qeyd ed\u0259k ki, q\u0259dim t\u00fcrk dilind\u0259 \u201cki\u015fi\u201d s\u00f6z\u00fc cinsi m\u0259nsubiyy\u0259ti deyil, \u201cinsan\u201d anlam\u0131n\u0131 ifad\u0259 edirdi. \u018fslind\u0259, \u201cna\u201d prefiksi m\u0259na bax\u0131m\u0131ndan t\u00fcrk dill\u0259rin\u0259 yad deyil. Bel\u0259 ki, hind-Avropa dill\u0259rind\u0259ki \u201cna\u201d \u015f\u0259kil\u00e7isini dilimizd\u0259ki \u201cn\u0259\u201d sual \u0259v\u0259zliyi il\u0259 m\u00fcqayis\u0259 ets\u0259k, onlar\u0131n h\u0259r ikisinin k\u00f6k\u00fcn\u00fcn eyni oldu\u011fu q\u0259na\u0259tin\u0259 g\u0259l\u0259rik. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u201cn\u0259 dan\u0131\u015f\u0131rsan?\u201d ifad\u0259sinin semantikas\u0131na diqq\u0259t yetir\u0259k. Onun bir m\u0259nas\u0131 heyr\u0259t v\u0259 t\u0259\u0259cc\u00fcbd\u00fcrs\u0259, dig\u0259r anlam\u0131 \u015f\u00fcbh\u0259 v\u0259 inams\u0131zl\u0131qd\u0131r. \u0130kinci halda \u201cn\u0259 dan\u0131\u015f\u0131rsan?\u201d ifad\u0259si \u201cyalan dan\u0131\u015f\u0131rsan, do\u011fru dan\u0131\u015fm\u0131rsan, d\u00fcz demirs\u0259n, y\u0259ni, \u0259slind\u0259, dan\u0131\u015fm\u0131rsan, demirs\u0259n\u201d fikrini bildirir v\u0259 hind-Avropa dill\u0259rind\u0259ki \u201cna\u201d prefiksinin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 yaranan b\u0259zi s\u00f6zl\u0259rin m\u0259na \u00e7alar\u0131na yax\u0131nla\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p> Az\u0259rbaycan yaz\u0131l\u0131 dilinin tarixi m\u00f6vcud materiallara g\u00f6r\u0259 XIII \u0259srd\u0259n ba\u015flasa da, dilimiz b\u00f6y\u00fck inki\u015faf yolu ke\u00e7mi\u015f \u0259n q\u0259dim dill\u0259rd\u0259n biridir.<\/p>\n\n\n\n<p> Bunu s\u00fcbuta yetirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bir n\u00fcmun\u0259y\u0259 n\u0259z\u0259r salaq: <strong>\u00d6ze K\u00f6k Tenqri, asire ya\u011fiz jer q\u0131l\u0131ntaqude ekin ara ki\u015fi o\u011fulu q\u0131l\u0131nm\u0131\u015f. Ki\u015fi o\u011ful\u0131nta \u00f6ze e\u00e7\u00fcm apam Bum\u0131n qa\u011fan, \u0130stemi qa\u011fan olurm\u0131\u015f. Olurupan t\u00fcr\u00fck budun\u0131\u011f elim t\u00f6r\u00fcs\u00fcn tuta bermi\u015f iti bermi\u015f. (\u00dcstd\u0259 G\u00f6y Tanr\u0131, a\u015fa\u011f\u0131da qonur yer q\u0131l\u0131nd\u0131qda ikisinin aras\u0131nda ki\u015fi o\u011flu \u2013 insan n\u0259sli q\u0131l\u0131nm\u0131\u015f. Ki\u015fi o\u011flunun \u2013 insan n\u0259slinin \u00fcst\u00fcnd\u0259 \u0259cdad\u0131m Bum\u0131n xaqan, \u0130stemi xaqan olmu\u015f. T\u00fcrk xalq\u0131n\u0131 elimin t\u00f6r\u0259siyl\u0259 tutub aparm\u0131\u015flar \u2013 idar\u0259 etmi\u015fl\u0259r).<\/strong> <\/p>\n\n\n\n<p>Yuxar\u0131dak\u0131 s\u0259tirl\u0259r, VIII \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131na aid Orxon-Yenisey yaz\u0131lar\u0131ndand\u0131r. 1300 il ke\u00e7s\u0259 d\u0259, t\u00fcrk dilinin indiki da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 bu s\u00f6zl\u0259rin m\u0259nalar\u0131n\u0131 asanl\u0131qla anlay\u0131rlar. Dig\u0259r dill\u0259rin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti bel\u0259 bir x\u00fcsusiyy\u0259t\u0259 malik deyildir. Bu, dem\u0259k olar ki, d\u0259yi\u015fm\u0259y\u0259n, zaman\u0131n v\u0259 m\u0259kan\u0131n t\u0259sirin\u0259 m\u0259ruz qalmayan \u0259b\u0259di bir dildir. B\u00f6y\u00fck h\u00f6kmdar, s\u0259rk\u0259rd\u0259, \u0259fsan\u0259vi bahad\u0131r, alim, \u015fair v\u0259 \u00f6vliya \u015eah \u0130smay\u0131l S\u0259f\u0259vinin qurdu\u011fu S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin saray v\u0259 ordu dili Az\u0259rbaycan dili idi.<\/p>\n\n\n\n<p> Rus alimi V.V.Bartold yaz\u0131r: \u201cS\u0259f\u0259vil\u0259r xan\u0259dan\u0131n\u0131n t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl tapd\u0131\u011f\u0131 yerd\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259halisi t\u00fcrkc\u0259 dan\u0131\u015f\u0131rd\u0131 v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 t\u00fcrkc\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259tind\u0259 saray v\u0259 ordu dili olaraq qald\u0131\u201d. <\/p>\n\n\n\n<p>1918-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti yarand\u0131qdan az sonra Az\u0259rbaycanda karg\u00fczarl\u0131\u011f\u0131n t\u00fcrk (Az\u0259rbaycan) dilind\u0259 apar\u0131lmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0259rar q\u0259bul edildi. Bu faktlar ona d\u0259lal\u0259t edir ki, m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015f Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri bir-birinin davam\u0131, ard\u0131c\u0131l\u0131 olaraq t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl tapm\u0131\u015flar. <\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-4.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-44283\" width=\"343\" height=\"343\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-4.jpg 225w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-4-150x150.jpg 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-4-215x215.jpg 215w\" sizes=\"auto, (max-width: 343px) 100vw, 343px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>M\u00fc\u0259llif: Milli Kimlik Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 Qrupunun \u00fczv\u00fc Araz \u015e\u0259hrili<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u00fcr\u00fck o\u011fuz begleri, bodun, e\u015fidinq! Ana dilimiz m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131n, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck milli s\u0259rv\u0259tidir. (Heyd\u0259r \u018fliyev) Az\u0259rbaycan dili Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n v\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131n\u0131n<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":44286,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-44282","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/44282","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=44282"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/44282\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":44287,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/44282\/revisions\/44287"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/44286"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=44282"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=44282"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=44282"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}