{"id":45215,"date":"2021-08-13T02:52:46","date_gmt":"2021-08-12T22:52:46","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=45215"},"modified":"2021-08-13T02:54:19","modified_gmt":"2021-08-12T22:54:19","slug":"s%c9%99n-kims%c9%99n-seyid-%c9%99hm%c9%99d-k%c9%99sr%c9%99vi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=45215","title":{"rendered":"S\u018fN K\u0130MS\u018fN \u2013 SEY\u0130D \u018fHM\u018fD K\u018fSR\u018fV\u0130?"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Nam\u0259lum m\u00fcharib\u0259 silsil\u0259sind\u0259n&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>1946-ci ild\u0259n \u0130randa t\u00fcrk dilin\u0259, t\u00fcrk milli \u015f\u00fcuruna v\u0259 \u0259n\u0259n\u0259vi \u015fi\u0259liy\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 ba\u015fland\u0131. Bu h\u0259r\u0259kat\u0131n ideoloji bazas\u0131n\u0131 P\u0259hl\u0259vi rejiminin t\u0259r\u0259fdar\u0131 olan az\u0259rbaycanl\u0131 alim Seyid \u018fhm\u0259d K\u0259sr\u0259vi (1890\u20131946) h\u0259l\u0259 1930\u20131940-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 haz\u0131rlam\u0131\u015fd\u0131. O, deyirdi: &#171;Din v\u0259 dil f\u0259rqini, regional f\u0259rql\u0259ri aradan qald\u0131rmal\u0131y\u0131q. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn milli \u015f\u00fcur yaranmal\u0131d\u0131r. \u0130ran milli \u015f\u00fcuru yay\u0131lmal\u0131d\u0131r&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p>Seyid \u018fhm\u0259d K\u0259sr\u0259vinin bir m\u0259qs\u0259di d\u0259 fars dilind\u0259 islahat aparmaq, t\u00fcrk feill\u0259rini bu dil\u0259 daxil etm\u0259k idi: O, yaz\u0131rd\u0131: \u201cT\u00fcrk dili feill\u0259rin hesab\u0131na fars dilind\u0259n \u00fcst\u00fcnd\u00fcr. M\u0259hz buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 fars dili geri qal\u0131r. Bu, fars dilinin x\u0259st\u0259liyidir\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u018fdal\u0259t namin\u0259 qeyd ed\u0259k ki, Seyid \u018fhm\u0259d K\u0259sr\u0259vi t\u00fcrkl\u0259ri farslardan \u00fcst\u00fcn tuturdu: \u201c\u0130ranl\u0131lar t\u00fcrkl\u0259rl\u0259 q\u00fcdr\u0259tl\u0259ndil\u0259r. T\u00fcrkl\u0259rin say\u0259sind\u0259 z\u0259iflik v\u0259 gerilikl\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 ortadan qalxd\u0131\u201d. \u018fs\u0259rl\u0259rind\u0259 farslar\u0131 g\u00fcnahland\u0131r\u0131r v\u0259 yaz\u0131rd\u0131 ki, \u201caz\u0259rbaycanl\u0131lardan f\u0259rqli olaraq onlar\u0131n beyni x\u0259st\u0259dir\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/iran-mesrutiyet-tarihi60cf4b8a74dddfd9391f8c80b47ff4c8.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-45216\" width=\"893\" height=\"1309\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/iran-mesrutiyet-tarihi60cf4b8a74dddfd9391f8c80b47ff4c8.jpg 320w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/iran-mesrutiyet-tarihi60cf4b8a74dddfd9391f8c80b47ff4c8-205x300.jpg 205w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/iran-mesrutiyet-tarihi60cf4b8a74dddfd9391f8c80b47ff4c8-102x150.jpg 102w\" sizes=\"auto, (max-width: 893px) 100vw, 893px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>B\u0259z\u0259n is\u0259 o, fars \u015fovinistl\u0259ri il\u0259 m\u00fcbahis\u0259 edirdi: \u201c\u0130ran\u0131n h\u0259r bir yerind\u0259 ya\u015fayan t\u00fcrkdilli iranl\u0131lar \u00f6z ana dilini unutmu\u015f v\u0259 t\u00fcrk dilini \u00f6yr\u0259nm\u0259y\u0259 m\u0259cbur edilmi\u015f farslar deyill\u0259r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Ba\u015fqa bir \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda Seyid \u018fhm\u0259d K\u0259sr\u0259vi qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259f\u0259 daha k\u0259s\u0259rli cavab verir: \u201cTehran q\u0259zetl\u0259rind\u0259n biri yaz\u0131r ki, monqollar \u0130rana g\u0259ldikd\u0259n sonra Az\u0259rbaycanda zorla t\u00fcrk dilini yayd\u0131lar. Bu iddia t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u0259r\u0259 veril\u0259n cavablardan biridir. Onu t\u0259dqiq ets\u0259k q\u00fcsurlu oldu\u011fu a\u015fkara \u00e7\u0131xar. \u018fvv\u0259la, tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rin he\u00e7 birind\u0259 bel\u0259 bir (monqollar\u0131n t\u00fcrk dilini yaymalar\u0131 bar\u0259d\u0259) m\u0259lumat yoxdur! Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, monqollar qan ax\u0131tmaqla v\u0259 z\u00fclm etm\u0259kl\u0259 xalqlar\u0131n dill\u0259rini d\u0259yi\u015f\u0259 bilm\u0259dil\u0259r. Bundan \u0259lav\u0259, monqollar\u0131n \u00f6z dili t\u00fcrk dili deyildi. Bu halda onlar Az\u0259rbaycanda n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn t\u00fcrk dilini yaymal\u0131 idil\u0259r? H\u0259m\u00e7inin, monqollar yaln\u0131z Az\u0259rbaycan\u0131 deyil, b\u00fct\u00fcn \u0130ran\u0131 idar\u0259 edibl\u0259r. Bel\u0259 is\u0259 t\u00fcrk dilini niy\u0259 yaln\u0131z Az\u0259rbaycanda yay\u0131blar?\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>B\u00fct\u00fcn bunlarla yana\u015f\u0131, Seyid \u018fhm\u0259d K\u0259sr\u0259vi hesab edirdi ki, Az\u0259rbaycan\u0131n q\u0259dim \u0259halisi \u0130ran dill\u0259ri qrupuna daxil olan az\u0259ri dilind\u0259 dan\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, onun bioqrafiyas\u0131nda diqq\u0259timizi c\u0259lb etmi\u015f a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 detallar\u0131 oxucunun n\u0259z\u0259rin\u0259 \u00e7atd\u0131raq:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>Az\u0259ri dili m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 Seyid \u018fhm\u0259d K\u0259sr\u0259vinin fikirl\u0259ri v\u0259 sovet tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131n\u0131n m\u00fcvafiq konsepsiyas\u0131 \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr;<\/li><\/ul>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>Sovet tarix\u00e7il\u0259ri kimi Seyid \u018fhm\u0259d K\u0259sr\u0259vi d\u0259 iddia edirdi ki, Az\u0259rbaycan yaln\u0131z Araz \u00e7ay\u0131ndan c\u0259nubdak\u0131 torpaqlar\u0131n ad\u0131 olub, \u015eimali Az\u0259rbaycan is\u0259 1918-ci il\u0259d\u0259k Albaniya (VII\u2013VIII \u0259srl\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r) v\u0259 Aran (VIII\u2013IX \u0259srl\u0259rd\u0259n sonra) adlan\u0131b;<\/li><\/ul>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>1906-c\u0131 ild\u0259 \u0130ran M\u0259\u015frut\u0259 h\u0259r\u0259kat\u0131na (1905\u20131911) qo\u015fulmu\u015fdur;<\/li><\/ul>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>Seyid \u018fhm\u0259d K\u0259sr\u0259vi 1917-ci ild\u0259 \u0130ran Demokrat Partiyas\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc olmu\u015fdur. Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, bu partiya, t\u0259xmin\u0259n, 1916-c\u0131 il\u0259d\u0259k \u0130ran Sosial Demokrat Partiyas\u0131n\u0131n bir qanad\u0131 olmu\u015f, ondan ayr\u0131ld\u0131qdan sonra da ideologiyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fm\u0259mi\u015fdir. Xat\u0131rladaq ki, \u0130ran Sosial Demokrat Partiyas\u0131 Rusiya Sosial Demokrat F\u0259hl\u0259 Partiyas\u0131n\u0131n (bol\u015fevikl\u0259rin)&nbsp;v\u0259 H\u00fcmm\u0259t Partiyas\u0131n\u0131n&nbsp;f\u0259al k\u00f6m\u0259yi il\u0259 1905-ci ild\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. 1916-c\u0131 ild\u0259 \u0130ran Sosial Demokrat Partiyas\u0131n\u0131 \u018fdal\u0259t Partiyas\u0131 \u0259v\u0259z etmi\u015fdir. \u018fdal\u0259t Partiyas\u0131n\u0131n ilk r\u0259hb\u0259rl\u0259rind\u0259n biri Seyid C\u0259f\u0259r Pi\u015f\u0259v\u0259ri (1892\u20131947) idi. 1920-ci ild\u0259 \u018fdal\u0259t Partiyas\u0131 Az\u0259rbaycan Kommunist Partiyas\u0131 il\u0259 birl\u0259\u015fmi\u015fdir;<\/li><\/ul>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>Sovet tarix\u00e7il\u0259ri Seyid \u018fhm\u0259d K\u0259sr\u0259vini etibarl\u0131 v\u0259 bilikli alim hesab edirdil\u0259r;<\/li><\/ul>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>O, \u0130randa yay\u0131lm\u0131\u015f b\u00fct\u00fcn dinl\u0259ri v\u0259 t\u0259riq\u0259tl\u0259ri (\u015fi\u0259liyi, sufiliyi, b\u0259hailiyi v\u0259 s.) k\u0259skin t\u0259nqid etmi\u015fdir;<\/li><\/ul>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>Seyid \u018fhm\u0259d K\u0259sr\u0259vinin B\u00f6y\u00fck Britaniyaya m\u00fcnasib\u0259ti m\u00fcsb\u0259t olmam\u0131\u015fd\u0131r;<\/li><\/ul>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>1916\u20131917-ci ill\u0259rd\u0259 Seyid \u018fhm\u0259d K\u0259sr\u0259vi Rusiya imperiyas\u0131na s\u0259f\u0259r etmi\u015fdir.<\/li><\/ul>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-5-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-45217\" width=\"891\" height=\"1430\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-5-1.jpg 177w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-5-1-93x150.jpg 93w\" sizes=\"auto, (max-width: 891px) 100vw, 891px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>P.S.<\/strong> <strong><em>Seyid \u018fhm\u0259d K\u0259sr\u0259vinin \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra onun ard\u0131c\u0131llar\u0131 bug\u00fcn d\u0259 m\u00f6vcud olan K\u0259sr\u0259vilik t\u0259riq\u0259tini qurdular. K\u0259sr\u0259viliyin \u0259sas ayinl\u0259rind\u0259n biri bel\u0259dir: t\u0259riq\u0259t\u00e7il\u0259r h\u0259r il q\u0131\u015f f\u0259slinin ilk g\u00fcn\u00fcnd\u0259 bir yer\u0259 topla\u015f\u0131b \u015fi\u0259 kitablar\u0131n\u0131 yand\u0131r\u0131rlar. Kitab yand\u0131rma m\u0259rasimi v\u0259 q\u0131\u015f bayram\u0131 Seyid \u018fhm\u0259d K\u0259sr\u0259vid\u0259n qalm\u0131\u015f bir \u0259n\u0259n\u0259dir. Az\u0259rbaycan \u0259silli b\u00f6y\u00fck t\u00fcrk alimi \u018fbd\u00fclbakiy G\u00f6lpinarl\u0131 (1900\u20131982) yaz\u0131r ki, \u018fhm\u0259d K\u0259sr\u0259vi \u0130slam dininin zahiriyy\u0259 (bug\u00fcnk\u00fc s\u0259l\u0259filiy\u0259 yax\u0131nd\u0131r) m\u0259zh\u0259binin m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259siri alt\u0131nda olmu\u015fdur. Biz is\u0259 hesab edirik ki, Seyid \u018fhm\u0259d K\u0259sr\u0259vinin yayma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 fikirl\u0259rin \u0259sl m\u0259nb\u0259yi \u015fimalda \u2013 soyuq v\u0259 n\u0259h\u0259ng bir \u00f6lk\u0259d\u0259 idi. Sad\u0259c\u0259 o, \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u0259sl d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 v\u0259 bax\u0131\u015flar\u0131n\u0131 m\u0259har\u0259tl\u0259 p\u0259rd\u0259l\u0259y\u0259 bilmi\u015fdi.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">M\u00fc\u0259llif: Millikimlik Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 qrupunun \u00fczv\u00fc Araz \u015e\u0259hrili<\/span><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nam\u0259lum m\u00fcharib\u0259 silsil\u0259sind\u0259n&#8230; 1946-ci ild\u0259n \u0130randa t\u00fcrk dilin\u0259, t\u00fcrk milli \u015f\u00fcuruna v\u0259 \u0259n\u0259n\u0259vi \u015fi\u0259liy\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 ba\u015fland\u0131. Bu h\u0259r\u0259kat\u0131n ideoloji bazas\u0131n\u0131 P\u0259hl\u0259vi rejiminin t\u0259r\u0259fdar\u0131<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":45218,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-45215","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45215","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=45215"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45215\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":45220,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45215\/revisions\/45220"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/45218"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=45215"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=45215"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=45215"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}