{"id":46390,"date":"2021-08-25T12:44:04","date_gmt":"2021-08-25T08:44:04","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=46390"},"modified":"2021-08-25T12:44:06","modified_gmt":"2021-08-25T08:44:06","slug":"haylar-erm%c9%99ni-deyill%c9%99r","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=46390","title":{"rendered":"H&#8217;Aylar erm\u0259ni deyill\u0259r&#8230;"},"content":{"rendered":"\n<div class=\"wp-block-media-text alignwide is-stacked-on-mobile\" style=\"grid-template-columns:46% auto\"><figure class=\"wp-block-media-text__media\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"687\" height=\"753\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/v1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-46391 size-full\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/v1.jpg 687w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/v1-274x300.jpg 274w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/v1-137x150.jpg 137w\" sizes=\"auto, (max-width: 687px) 100vw, 687px\" \/><\/figure><div class=\"wp-block-media-text__content\">\n<p class=\"has-large-font-size\"><strong>ILHAMI C\u018fF\u018fRSOY<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>Elml\u0259r doktoru,\u00a0N\u0259simi ad\u0131na Dil\u00e7ilik \u0130nstitutunun \u00abQ\u0259dim dill\u0259r v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r\u201d \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri<\/em><\/strong><\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n<p><strong>H&#8217;Aylar erm\u0259ni deyildil\u0259r<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Tarixin a\u011f\u0131r d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 y\u00fczl\u0259rl\u0259 xalq m\u0259hv olub yer \u00fcz\u00fcnd\u0259n silinmi\u015f, y\u00fczl\u0259rl\u0259 xalq dilini, kimliyini unudaraq ba\u015fqa bir xalqa \u00e7evrilmi\u015fdir. <\/p>\n\n\n\n<p><strong>Min il bundan qabaq Dunay bulqarlarlar\u0131 t\u00fcrk dilind\u0259 dan\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar, indi slavyan dilind\u0259 dan\u0131\u015f\u0131rlar. Erm\u0259nil\u0259rin hakim n\u0259sill\u0259rind\u0259n biri olan h&#187;aylar 387-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r t\u00fcrk dill\u0259rin\u0259 qohum olan bir dild\u0259 dan\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. Tut a\u011fac\u0131na tut, qoz a\u011fac\u0131na koz, f\u0131nd\u0131\u011fa bunduk, ki\u015fi cinsin\u0259 er, qad\u0131na am deyirdil\u0259r.<\/strong> <\/p>\n\n\n\n<p>Onlar sasanil\u0259r\u0259 v\u0259 yunanlara tabe olandan sonra \u00f6z dill\u0259rini, kimlikl\u0259rini unutdular. Tarix\u0259n 80-\u0259 yax\u0131n l\u0259hc\u0259si il\u0259 3 erm\u0259ni dili olmu\u015fdur. H&#187;Aylar kim idi? <\/p>\n\n\n\n<p>Aya tap\u0131nan, aya ay, ulduza ultuz, g\u00fcn\u0259\u015f\u0259 kuya\u015f dey\u0259n q\u0259dim xalq idi. Akademik Marr h\u0259l\u0259 1903-c\u00fc ild\u0259 erm\u0259nil\u0259ri \u00f6z t\u0259dqiqat\u0131 il\u0259 m\u0259yus etmi\u015fdir (Etimoliqiya drevnearmyanskoqo yaz\u0131ka.Predslovie). Erm\u0259nil\u0259r b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 yax\u015f\u0131 bilirl\u0259r. Onlar\u0131n f\u0259ndgirliyi ondad\u0131r ki, dan\u0131\u015fmaq laz\u0131m olmayan yerd\u0259 susma\u011fl\u0131 bacar\u0131rlar. <\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259n 1990-c\u0131 ild\u0259 \u015eu\u015fa televiziyas\u0131nda Arsax v\u0259 H&#187;Ay m\u00f6vzular\u0131nda verili\u015fl\u0259r aparanda onlar z\u0259ng edib yalvar\u0131rd\u0131lar: <strong>Mata\u011f onim kez, en xoskneri as\u0131mel (S\u0259n\u0259 qurban olum, o s\u00f6zl\u0259ri dem\u0259). <\/strong>Erm\u0259ninin iki \u00fcz\u00fcn\u00fcn alt\u0131nda iyirmi \u00fcz\u00fc, bir dilinin alt\u0131nda 80 dili var. G\u0259lin o \u00fczl\u0259rin p\u0259rd\u0259l\u0259rini a\u00e7aq, o dill\u0259rin dil\u00e7\u0259yini a\u015fkar ed\u0259k.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/240293718_230479032331845_8736264912112391695_n.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-46392\" width=\"1066\" height=\"1429\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/240293718_230479032331845_8736264912112391695_n.jpg 526w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/240293718_230479032331845_8736264912112391695_n-224x300.jpg 224w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/240293718_230479032331845_8736264912112391695_n-112x150.jpg 112w\" sizes=\"auto, (max-width: 1066px) 100vw, 1066px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Qrabar dili<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Gizli bir m\u0259qs\u0259dl\u0259 q\u0259dim erm\u0259ni dili adland\u0131r\u0131lan qrabar dili indiki erm\u0259nil\u0259rin dili deyildir. Erm\u0259nil\u0259r b\u0259zi uydurmalar\u0131 yax\u015f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcbl\u0259r, ancaq unudublar ki, Qarabar q\u0131p\u00e7aq tayfalar\u0131ndan biridir. <\/p>\n\n\n\n<p>O dil qrammatik qurulu\u015funa g\u00f6r\u0259 iltisaqi olub t\u00fcrk dill\u0259rin\u0259 b\u0259nz\u0259yir. \u0130ndiki erm\u0259ni dili is\u0259 flektivdir. Yaln\u0131z leksik fondunda deformasiya olunmu\u015f Qarabar s\u00f6zl\u0259ri qalm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259s: zad\u0259gan xan\u0131mlar\u0131na bambi\u015f deyilir. <strong>Bam qad\u0131n v\u0259 bi\u015f ba\u015f t\u00fcrk s\u00f6zl\u0259ridir. <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Yaxud ki\u00e7ik o\u011flan u\u015faqlar\u0131 k\u0131rtzer adland\u0131r\u0131l\u0131r. Q\u0131rtmaq ki\u00e7iltm\u0259k dem\u0259kdir, -zer \u00e7oxluq \u015f\u0259kil\u00e7isidir. Q\u0259dim bulqar v\u0259 \u00e7uva\u015f dill\u0259rind\u0259 -zer \u00e7oxluq, c\u0259mlik bildirir. Akademik Marr 1902-ci v\u0259 1903-c\u00fc ild\u0259 n\u0259\u015fr etdirdiyi 2 kitab\u0131nda bunlar\u0131 \u0259sasland\u0131rm\u0131\u015f, ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 erm\u0259nil\u0259rin q\u0259z\u0259bin\u0259 d\u00fc\u00e7ar olmu\u015fdur. <\/p>\n\n\n\n<p>\u0130lk m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 B\u0259rd\u0259 hakiminin ad\u0131 Barsxand\u0131r. I ad\u0131 Varsxen, sonra Vazqen el\u0259yibl\u0259r. Erm\u0259nil\u0259r \u00f6zl\u0259rin\u0259 qurama bir tarix yarad\u0131blar. O tarixi zir-zibill\u0259rd\u0259n t\u0259mizl\u0259m\u0259k v\u0259t\u0259n v\u0259 mill\u0259t qar\u015f\u0131s\u0131nda borcumuzdur.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>ARAL, YOXSA ARARAT?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Aral v\u0259 Ural \u015eumerin, el\u0259c\u0259 d\u0259 q\u0259dim \u00d6n Asiyan\u0131n iltisaq\u0131 dilli bir \u00e7ox etnoslar\u0131n\u0131n m\u00fcharib\u0259 tanr\u0131lar\u0131 idi. Ural v\u0259 ya Urar d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259ri vurur, yaralay\u0131r, Aral v\u0259 ya Arar yaralanan \u0259sg\u0259rl\u0259rin yaralar\u0131n\u0131 sar\u0131y\u0131rd\u0131.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Aral xalq\u0131n\u0131n yurdu Aramey m\u0259tnl\u0259rind\u0259 Ararat, Ural xalq\u0131n\u0131n \u00f6lk\u0259si Urartu adlan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>E.\u0259. XVIII \u0259sr\u0259 aid Babil m\u0259tnl\u0259rind\u0259 Van g\u00f6l\u00fc \u0259traf\u0131nda Aral xalq\u0131n\u0131n yaratd\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vl\u0259t Ararat \u00e7arl\u0131\u011f\u0131 adlan\u0131r ( Nikolskiy 1896.s\u0259h.1; Poeziya i proza drevnoqo Vostoka 1973.s\u0259h.671).<\/p>\n\n\n\n<p>Bibliyan\u0131n t\u0259fsir\u00e7il\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 Nin Krit adas\u0131na qa\u00e7andan sonra Semiram er.\u0259v.1875-ci ild\u0259 Ararat qalas\u0131n\u0131 tikdirib (\u015eopen 1866. s\u0259h. 46). Semiram v\u0259 ya Temiram Turan xaqan\u0131 Alp\u0259r Tonqan\u0131n q\u0131z\u0131d\u0131r. D\u0259mir qad\u0131n dem\u0259kdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bibliyaya g\u00f6r\u0259 Ararat yaln\u0131z da\u011f\u0131n ad\u0131 deyildir. Da\u011fda sal\u0131nan \u015f\u0259h\u0259rin v\u0259 Arar xalq\u0131n\u0131n ad\u0131d\u0131r. -at sami dill\u0259rind\u0259 \u00e7oxluq anlam\u0131 yaradan \u015f\u0259kil\u00e7idir (Bibleyskaya arxeoloqiya \u00e7.1, 1891.s\u0259h.53).<\/p>\n\n\n\n<p>Ararat da\u011f\u0131 T\u00fcrkiy\u0259 \u0259razisind\u0259dir. Erm\u0259nil\u0259r h\u0259sr\u0259tl\u0259 x\u0259yallar\u0131nda \u00f6zl\u0259\u015fdirdikl\u0259ri o da\u011fa baxaraq a\u011flay\u0131rlar. Biz t\u00fcrk qarda\u015flar\u0131m\u0131zla h\u0259yatda oldu\u011fu kimi tarix elmind\u0259 d\u0259 onlar\u0131 a\u011flatmal\u0131y\u0131q. D\u0259rslikl\u0259rimizi yeni elmi t\u0259dqiqatlarla z\u0259nginl\u0259\u015fdirm\u0259liyik.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>ILHAMI C\u018fF\u018fRSOY Elml\u0259r doktoru,\u00a0N\u0259simi ad\u0131na Dil\u00e7ilik \u0130nstitutunun \u00abQ\u0259dim dill\u0259r v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r\u201d \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri H&#8217;Aylar erm\u0259ni deyildil\u0259r Tarixin a\u011f\u0131r d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 y\u00fczl\u0259rl\u0259 xalq m\u0259hv olub yer<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":46394,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-46390","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/46390","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=46390"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/46390\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":46395,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/46390\/revisions\/46395"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/46394"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=46390"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=46390"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=46390"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}