{"id":47533,"date":"2021-09-05T02:07:03","date_gmt":"2021-09-04T22:07:03","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=47533"},"modified":"2021-09-11T17:03:18","modified_gmt":"2021-09-11T13:03:18","slug":"din-bizi-ayirmaq-deyil-birl%c9%99sdirm%c9%99k-vasit%c9%99si-olmalidir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=47533","title":{"rendered":"D\u0130N B\u0130Z\u0130 AYIRMAQ DEY\u0130L, B\u0130RL\u018f\u015eD\u0130RM\u018fK VAS\u0130T\u018fS\u0130 OLMALIDIR"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">Xaqani \u018fd\u0259bo\u011flu \u00abT\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fckd\u0259 S\u0259lcuqlu x\u0259st\u0259liyi\u00bb kitab\u0131ndan \u2014 2016<\/span><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>(\u018fvv\u0259li: <a href=\"https:\/\/fedai.az\/?p=47450&amp;fbclid=IwAR0UQmrF5JQcnuad9aUXfZXHdn7JCfXtWtbkuUN5WlKRzxTyQt-lNYxzDJI\">https:\/\/fedai.az\/?p=47450&amp;fbclid=IwAR0UQmrF5JQcnuad9aUXfZXHdn7JCfXtWtbkuUN5WlKRzxTyQt-lNYxzDJI<\/a>)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>Bildirm\u0259k ist\u0259rdim ki, bu g\u00fcn d\u0259 etnik kimlikl\u0259r\u0259 bigan\u0259lik T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 ziyan verm\u0259kd\u0259dir. Tarixi, m\u0259d\u0259ni irsin ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 qeyri t\u00fcrkl\u0259r\u0259 h\u0259val\u0259 etm\u0259k \u0259n b\u00f6y\u00fck yanl\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, hay Meral Akay\u0131n \u00e7\u0259kdiyi \u201cM\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m y\u00fcz il\u201d serial\u0131 g\u00f6zl\u0259rimiz \u00f6n\u00fcnd\u0259dir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycanda konkret adamlar var ki, a\u011falar\u0131ndan ald\u0131qlar\u0131 t\u0259limatlar \u00fczr\u0259 t\u00fcrk\u00fcn b\u00f6y\u00fckl\u0259rin\u0259, say\u011f\u0131l\u0131 liderl\u0259rin\u0259 h\u0259dyanlar ya\u011fd\u0131raraq \u00e7a\u015fba\u015fl\u0131q yaratma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>B\u00f6y\u00fck Atat\u00fcrk\u0259, \u018fmir Teymura, \u00c7ingiz xana iftira atan bic \u201cmason qar\u011falar\u0131\u201d, \u201cy\u0259hudi \u015fexinalar\u0131\u201d, \u201chay t\u0259r\u0259fke\u015fl\u0259ri\u201d olan bu adamlar \u00f6z missiyalar\u0131n\u0131 ictimai q\u0131naq g\u00f6zl\u0259m\u0259zl\u0259r. H\u0259dyanlar ya\u011fd\u0131rmaqla m\u0259zh\u0259b qar\u015f\u0131durmas\u0131, milli \u00f6z\u00fcn\u00fcd\u0259rkin z\u0259ifl\u0259dilm\u0259si, t\u00fcrkl\u0259raras\u0131 etimads\u0131zl\u0131q yaratma\u011f\u0131 bacar\u0131rlar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>Sad\u0259c\u0259 Camal\u0259ddin \u018ffqani kimi bir t\u00fcrk filosofuna h\u0259dyanlar ya\u011fd\u0131ranlara cavab verm\u0259d\u0259n onun ideyas\u0131ndan dan\u0131\u015fma\u011f\u0131m yersiz olard\u0131. Bir zamanlar ingilisl\u0259ri \u00f6z ideyalar\u0131 il\u0259 l\u0259rz\u0259y\u0259 salan birisini ingilis casusu, Rusiya m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n birliyi ideyas\u0131 il\u0259 \u00e7arizmi qorxuya salan birisini \u201crusa sat\u0131lm\u0131\u015f\u201d elan ed\u0259n n\u0259cab\u0259tsizl\u0259r onun \u0130ngilt\u0259r\u0259d\u0259n, Osmanl\u0131dan, Rusiyadan, ingilisl\u0259rin t\u0259hdidiyl\u0259 Hindistandan, \u0130randan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131n\u0131 kafirliyi il\u0259 deyil, elmli, kamil v\u0259 t\u00fcrk\u00e7\u00fc bir insan olmas\u0131yla ba\u011flamal\u0131 idil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Q\u0131z\u011f\u0131ncas\u0131na \u0130slam birliyi ideyas\u0131n\u0131n ard\u0131nca d\u00fc\u015fs\u0259 d\u0259 bunun m\u00fcmk\u00fcns\u00fcz oldu\u011funu anlad\u0131qdan sonra t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fcy\u00fc bayraq ed\u0259n bu \u015f\u0259xs, \u018fhm\u0259d A\u011fao\u011flu, Mehmet Akif \u018frsoy, M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259, Ziya G\u00f6yalp, \u0130.Qasp\u0131ral\u0131, Yurdaqul v\u0259 onlarla t\u00fcrk\u00e7\u00fcn\u00fcn yeti\u015fm\u0259sind\u0259 rol oynay\u0131b. Bu g\u00fcn \u201cd\u0259st\u0259maz\u0131n\u201d n\u0259 oldu\u011funu bilm\u0259y\u0259n d\u00f6nm\u0259 birisi onu kafir elan edir. T\u00fcrkiy\u0259 ictimaiyy\u0259ti is\u0259 reaksiya vermir.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-3-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-47541\" width=\"909\" height=\"658\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p><br>B\u0259s C. \u018ffqaninin \u0130slam modeli n\u0259ydi? O deyirdi: \u201cGetdim Avropaya \u0130slam g\u00f6rd\u00fcm, amma m\u00fcs\u0259lman g\u00f6rm\u0259dim, g\u0259ldim Asiyaya m\u00fcs\u0259lman g\u00f6rd\u00fcm, amma \u0130slam g\u00f6rm\u0259dim\u201d. Bu s\u00f6zl\u0259r bu b\u00f6y\u00fck zat\u0131n ist\u0259kl\u0259rini anlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn yet\u0259rlidir. Bu g\u00fcn d\u0259d\u0259l\u0259rimizin buraxd\u0131\u011f\u0131 s\u0259hvl\u0259ri t\u0259krarlamaq limitimiz yoxdur. Bu z\u0131nd\u0131qlar hesab\u0131na \u015fi\u0259-s\u00fcnni qar\u015f\u0131durmas\u0131 daim pik n\u00f6qt\u0259sind\u0259 saxlan\u0131l\u0131r. S\u00fcnnil\u0259r \u015fi\u0259l\u0259ri, \u015fi\u0259l\u0259r s\u00fcnnil\u0259ri kafir adland\u0131rmaqdan bel\u0259 \u00e7\u0259kinmirl\u0259r. S\u00fcnni t\u00fcrk il\u0259 \u015fi\u0259 t\u00fcrk\u00fcn birg\u0259 olmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259l\u0259r g\u0259r\u0259kdir? 13 \u0259srlik bir qar\u015f\u0131durman\u0131 qurdalama\u011fa d\u0259y\u0259rmi? N\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 eyni bir q\u00f6vm\u00fc m\u0259zh\u0259bl\u0259r bu \u015f\u0259kild\u0259 par\u00e7alaya bilir? Bu davada haql\u0131 olan varm\u0131?<\/p>\n\n\n\n<p><br>Haql\u0131 olan v\u0259 haqq olan Qurani-K\u0259rimdir. Par\u00e7alanmaya yol verm\u0259y\u0259c\u0259k q\u0259d\u0259r m\u00fck\u0259mm\u0259l i\u015fl\u0259nmi\u015f s\u0259mavi bir kitab \u0259hlinin b\u00f6l\u00fcnm\u0259y\u0259 v\u0259 m\u00fcs\u0259lman dediyi qarda\u015f\u0131na iftira, t\u0259hqir ya\u011fd\u0131rma\u011fa haqq\u0131 yoxdur. Bu son s\u0259mavi kitaba d\u0259yi\u015fiklik, sap\u0131ql\u0131q ay\u0259tl\u0259ri salma\u011fa m\u00fcv\u0259ff\u0259q olmayan y\u0259hudil\u0259r bir milyona yax\u0131n saxta h\u0259disl\u0259r (b\u0259zi m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 \u00fc\u00e7 y\u00fcz min h\u0259dis \u2013 m\u00fc\u0259l.) uyduraraq yayma\u011fa nail oldular. Pey\u011f\u0259mb\u0259rin sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda birc\u0259 h\u0259dis olmad\u0131\u011f\u0131 halda \u00f6ld\u00fcy\u00fcnd\u0259n ill\u0259r sonra yay\u0131lan h\u0259disl\u0259r h\u0259varil\u0259rin yazd\u0131\u011f\u0131 \u0130ncil risal\u0259l\u0259rini xat\u0131rlad\u0131r. \u00c7ox g\u00fcman ki, Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda h\u0259disl\u0259r qada\u011fan olundu\u011funa g\u00f6r\u0259 yaz\u0131lmay\u0131b. H\u0259zr\u0259ti Abub\u0259kr, h\u0259zr\u0259ti Ai\u015f\u0259 v\u0259 h\u0259zr\u0259ti \u00d6m\u0259r d\u0259 h\u0259disl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015flar. Lakn bu g\u00fcn bu zatlara istinad\u0259n yay\u0131lan h\u0259disl\u0259rin coxlu\u011fu h\u0259dis toplayanlar\u0131n qeyri s\u0259mimi olmalar\u0131n\u0131 s\u00fcbut edir. Dinimizd\u0259 t\u0259friq\u0259l\u0259ri salanlar\u0131n \u201cyaraqlar\u0131\u201d yaln\u0131z h\u0259disl\u0259rdir. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 d\u00f6vr\u00fcn azsayl\u0131 din xadiml\u0259ri bu h\u0259disl\u0259rin s\u0259hihliyini bir daha yoxlaya bil\u0259c\u0259k bir komissiya qurmal\u0131d\u0131rlar. \u00c7\u00fcnki h\u0259r iki m\u0259zh\u0259bd\u0259 \u00f6zl\u0259rin\u0259 uy\u011fun h\u0259dis kitablar\u0131 var v\u0259 bunlara \u0259ks t\u0259r\u0259fl\u0259r \u015f\u00fcbh\u0259yl\u0259 yana\u015fmaqdad\u0131rlar. Dem\u0259li, m\u0259s\u0259l\u0259 n\u0259 \u0130slamda, n\u0259 Quranda, n\u0259 d\u0259 m\u0259zh\u0259bl\u0259rd\u0259dir. B\u00fct\u00fcn bu qar\u015f\u0131durmalar\u0131n qaynaqland\u0131\u011f\u0131 \u00fcnvan h\u0259dis kitablar\u0131ndak\u0131 saxtakarl\u0131qlard\u0131r. <\/p>\n\n\n\n<p>Pey\u011f\u0259mb\u0259rimiz (s) bir suala cavab ver\u0259rk\u0259n s\u0259hab\u0259nin b\u00fct\u00fcn yanl\u0131\u015flara yol ver\u0259 bil\u0259c\u0259yini, amma yalana \u0259sla yol ver\u0259 bilm\u0259y\u0259ciyini s\u00f6yl\u0259mi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-6.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-47534\" width=\"871\" height=\"600\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-6.jpg 270w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-6-150x103.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 871px) 100vw, 871px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><br>\u0130slam dinin\u0259 d\u0259y\u0259n z\u0259rb\u0259l\u0259rin haradan g\u0259ldiyini g\u00f6st\u0259r\u0259n m\u0259nb\u0259ni ham\u0131 g\u00f6r\u00fcr. Amma bu h\u0259qiq\u0259ti deyil, dinimiz\u0259 yara\u015fmayan \u015f\u0259kild\u0259 \u015fi\u0259, \u0259l\u0259vi, yaxud da s\u00fcnni qarda\u015flar\u0131n\u0131zdan hans\u0131sa birisinin q\u0259bah\u0259tini b\u00f6y\u00fcd\u0259r\u0259k \u201cfil\u201d d\u00fcz\u0259ldib, sonra bu \u201cfili\u201d qovalamaqla m\u0259\u015f\u011ful oluruq. Tarix\u0259n bu oca\u011f\u0131 \u201ck\u00f6r\u00fckl\u0259y\u0259n\u201d \u015f\u0259xsl\u0259rin kimlikl\u0259rini ara\u015fd\u0131r\u0131n. Bu adamlar\u0131n 90 faizi t\u00fcrk olmayanlard\u0131r. <\/p>\n\n\n\n<p><br>\u201cM\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m y\u00fcz il\u201d serial\u0131nda Osmanl\u0131 \u015eeyx\u00fclislam\u0131 \u018fbu Suudun rolu \u015fi\u015firdilir. \u00c7ox g\u00fcman, he\u00e7 bir \u0259l\u0259vi v\u0259 \u015fi\u0259 \u201c\u015fi\u0259 v\u0259 \u0259l\u0259vil\u0259rin xristian v\u0259 mus\u0259vil\u0259rd\u0259n \u00f6nc\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259sinin g\u0259r\u0259kliyi bar\u0259d\u0259\u201d f\u0259tva ver\u0259n, \u201cQ\u0131z\u0131lba\u015f\u0131n saxlad\u0131\u011f\u0131 heyvan\u0131n \u0259tini v\u0259 yeyilm\u0259sini haram sayan\u201d \u018fbu Suuda m\u00fcs\u0259lman dey\u0259 bilm\u0259z. Amma s\u00fcnni, \u015fi\u0259 v\u0259 \u0259l\u0259vil\u0259rin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bir \u00f6lk\u0259nin r\u0259hb\u0259rinin bu \u015f\u0259xsi t\u0259rifl\u0259m\u0259si T\u00fcrkiy\u0259-y\u0259 \u00e7oxmu laz\u0131md\u0131r? Y\u0259ni bu k\u00fcrd din adam\u0131 T\u00fcrk Birliyi \u00fc\u00e7\u00fcn bu q\u0259d\u0259rmi g\u0259r\u0259klidir? Hay q\u0131z\u0131 Meral Akay\u0131n bel\u0259 m\u0259qamlar\u0131 qabartmas\u0131 bir gizli sava\u015f sifari\u015fi deyilmi? Bunu anlad\u0131q. B\u0259s \u00f6lk\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131 nec\u0259 yozaq? Bu a\u011f\u0131llam\u0131 T\u00fcrk Birliyi qururuq?<br>Kims\u0259 d\u0259 \u00f6z yanl\u0131\u015f\u0131n\u0131 etiraf etm\u0259z. Kims\u0259 d\u0259 d\u0259qiq tarixi, etnoqrafik v\u0259 antropoloji m\u0259nb\u0259l\u0259ri oxumaz. H\u0259r\u0259 \u0259lind\u0259 bir h\u0259dis kitab\u0131 \u201ckala\u015fnikovlu terror\u00e7ular kimi\u201d arams\u0131z at\u0259\u015f a\u00e7maqdad\u0131r. Bu \u201cc\u0259bh\u0259d\u0259\u201d \u0259ld\u0259 etdiyim bilgil\u0259ri sizinl\u0259 b\u00f6l\u00fc\u015fm\u0259k ist\u0259yir\u0259m.<\/p>\n\n\n\n<p><br>S\u00fcnnil\u0259r \u015fi\u0259liyin yaranmas\u0131n\u0131 \u0259sas\u0259n s\u0259hab\u0259 Salman Farisinin ad\u0131yla ba\u011flay\u0131rlar. Onlar iddia edirl\u0259r ki, Salman farsd\u0131r, iranl\u0131d\u0131r v\u0259 \u018flinin (\u0259) t\u0259r\u0259fdar\u0131d\u0131r. Buradak\u0131 Farisi soyad\u0131 fars (ox\u015far oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 bu iddia \u00f6z q\u00fcvv\u0259sini saxlay\u0131r. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, farslar \u015fi\u0259liy\u0259 t\u00fcrkl\u0259rin t\u0259hrikiyl\u0259 qo\u015fulmu\u015flar. Salman Farisiy\u0259 g\u0259linc\u0259 is\u0259 o, y\u0259hudi \u0259silli (\u201cBaqara\u201d 62-ci ay\u0259-nin onunla ba\u011fl\u0131 nazil omas\u0131 bildirilir. Mayorki \u201cReddiyye\u201d-m\u00fc\u0259l.) idi. Onun m\u0259nsub oldu\u011fu y\u0259hudi icmas\u0131 s\u00fcnn\u0259t olunub oruc tutar, \u0130saya (\u0259) Tanr\u0131n\u0131n o\u011flu deyil, pey\u011f\u0259mb\u0259r dey\u0259n, sonuncu Pey\u011f\u0259mb\u0259ri (s.\u0259.s) g\u00f6zl\u0259y\u0259n bir toplum idi. Bu icma \u0130ordan \u00e7ay\u0131n\u0131n sahilind\u0259 ya\u015fay\u0131rd\u0131. Salman Farisi Pey\u011f\u0259mb\u0259rimizin (s.\u0259.s) yan\u0131na g\u0259ls\u0259 d\u0259 icman\u0131n dig\u0259r \u00fczvl\u0259rini Romal\u0131lar bu yoldan d\u00f6nd\u0259r\u0259r\u0259k \u00f6zl\u0259rinin sap\u0131q dinl\u0259rin\u0259 ba\u011flad\u0131lar. \u00d6nc\u0259 Pey\u011f\u0259mb\u0259rin (s.\u0259.s), sonra is\u0259 \u018flinin (\u0259) yan\u0131nda olan bir s\u0259hab\u0259y\u0259 iftira atma\u011f\u0131n, rafizil\u0259rin \u018fbub\u0259kr, \u00d6m\u0259r haqq\u0131nda s\u00f6yl\u0259dikl\u0259rind\u0259n n\u0259 f\u0259rqi var?<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u201cFarslar bu ada uyaraq onun ad\u0131n\u0131n Mahbeh v\u0259 ya Ruzbeh oldu\u011funu, \u0130sfahanda do\u011fuldu\u011funu, hicr\u0259tin 35\u201336-c\u0131 ill\u0259rind\u0259 (656-657) \u00f6ld\u00fcy\u00fcn\u00fc s\u00f6yl\u0259rl\u0259r. Guya \u0130slam\u0131 ilk q\u0259bul ed\u0259n farsd\u0131r. Pey\u011f\u0259mb\u0259rin d\u0259ll\u0259yi olub. M\u00fcasir fars dilind\u0259 b\u0259rb\u0259rxanan\u0131n \u201csalmani\u201d adlanmas\u0131, guya buradan qaynaqlan\u0131r. Bir \u00e7oxlar\u0131 bu adam\u0131n he\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, farslar t\u0259r\u0259find\u0259n uyduruldu\u011funu qeyd edirl\u0259r.\u201d (\u201cQabusnam\u0259\u201d s.226). Bu fikirl\u0259r \u201cQabusnam\u0259\u201d \u0259s\u0259rini \u015f\u0259rhed\u0259n bir iranl\u0131 m\u00fc\u0259llif\u0259 aiddir. \u0130ranl\u0131n\u0131n s\u00f6yl\u0259diyi fikirl\u0259rl\u0259, t\u00fcrkiy\u0259lil\u0259rin s\u00f6yl\u0259diyi fikirl\u0259ri \u00f6z\u00fcn\u00fcz m\u00fcqayis\u0259 edin.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/babak.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-47535\" width=\"891\" height=\"557\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/babak.jpg 400w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/babak-300x188.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/babak-150x94.jpg 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/babak-115x73.jpg 115w\" sizes=\"auto, (max-width: 891px) 100vw, 891px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><br>Bir \u00e7ox s\u00fcnni m\u0259nb\u0259l\u0259ri is\u0259 \u0130mam H\u00fcseynin (\u0259) arvad\u0131n\u0131n iranl\u0131 olmas\u0131n\u0131 \u0130ran co\u011frafiyas\u0131nda \u015fi\u0259liyin yay\u0131lmas\u0131n\u0131n \u0259sas s\u0259b\u0259bi say\u0131rlar. \u018fslind\u0259 \u015fi\u0259lik h\u0259l\u0259 \u0130mam \u018flinin (\u0259) sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda da vard\u0131. \u018fbuz\u0259r Qiffari, Salman Farisi kimi s\u0259hab\u0259l\u0259r \u018fli (\u0259) t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 \u2013 \u015fi\u0259 adlan\u0131rd\u0131lar. Konkret olaraq burada da \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 X-XI \u0259sr\u0259d\u0259k d\u00fc\u015fm\u0259n g\u00f6z\u00fcyl\u0259 baxan fars zehninin \u015fi\u0259lik t\u0259riq\u0259ti yaratmas\u0131 (\u018f. Firdovsini oxuyun v\u0259 onun \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 nifr\u0259tin\u0259 diqq\u0259t yetirin \u2013 m\u00fc\u0259l.) bir mason na\u011f\u0131l\u0131d\u0131r. Farslar \u0259sas\u0259n s\u00fcnni idil\u0259r. Ba\u015fda \u201cKutibi \u2013 Sitt\u0259\u201d olmaqla s\u00fcnni m\u0259zh\u0259binin \u0259n b\u00f6y\u00fck h\u0259dis\u00e7il\u0259ri iranl\u0131 \u2013 farslar olub.<\/p>\n\n\n\n<p>Dig\u0259r bir t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259 yad\u0131ma \u0130mam H\u00fcseyn (\u0259) bar\u0259d\u0259 e\u015fitdiyim bir r\u0259vay\u0259t d\u00fc\u015f\u00fcr: \u201cH\u00fcseyn (\u0259) \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fcy\u00fc g\u00fcn qoca bir \u0259r\u0259b \u0259lind\u0259ki \u0259saya s\u00f6yk\u0259n\u0259r\u0259k K\u0259rb\u0259laya do\u011fru yeriyirmi\u015f. \u00c7\u0259tinlikl\u0259 yeriy\u0259n bu qocan\u0131 g\u00f6r\u0259n biri soru\u015fur: \u201cS\u0259n bu haldayk\u0259n hara gedirs\u0259n?\u201d Qoca cavab verir: \u201cElan edibl\u0259r ki, Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s) \u00f6vlad\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcbl\u0259r. Kim ona bir z\u0259rb\u0259 vursa, c\u0259nn\u0259t\u0259 ged\u0259c\u0259k. M\u0259n \u00f6l\u00fcm aya\u011f\u0131ndayam, ora gedir\u0259m, b\u0259lk\u0259 bir z\u0259rb\u0259 d\u0259 m\u0259n vura bildim\u201d. Bu r\u0259vay\u0259t Yezid d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn Pey\u011f\u0259mb\u0259r (\u0259) \u00f6vladlar\u0131na olan m\u00fcnasib\u0259tini s\u0259rgil\u0259yir. Bu g\u00fcn c\u0259nn\u0259t \u015f\u0259hidl\u0259rinin \u0259f\u0259ndisin\u0259 b\u00f6htan atan adam o qocan\u0131n durumundad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Ba\u015fqa bir yanl\u0131\u015f yana\u015fma onun arvad\u0131n\u0131n Yezd\u0259gird n\u0259slind\u0259n olmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 deyil\u0259n iftirad\u0131r. Bu r\u0259vay\u0259t d\u0259 \u201cQabusnam\u0259\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 verilib. \u018fslind\u0259 ilk oxunu\u015fda r\u0259vay\u0259tin do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. \u201cBel\u0259 e\u015fitmi\u015f\u0259m ki, \u015e\u0259hr\u0259banu h\u0259l\u0259 ki\u00e7ik ya\u015f\u0131nda ik\u0259n \u018fc\u0259md\u0259n \u018fr\u0259bistana \u0259sir apar\u0131l\u0131r. \u00d6m\u0259r \u018fmir\u0259lm\u00f6minin (r.a) onu g\u00f6r\u00fcr v\u0259 deyir ki, bunu sat\u0131n. \u018fli \u018fmir\u0259lm\u00f6minin (\u0259.s) rastla\u015f\u0131r v\u0259 Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) ad\u0131ndan bu x\u0259b\u0259ri deyir: \u201c\u015eah \u00f6vlad\u0131n\u0131 satmaq r\u0259va deyildir\u201d (yen\u0259 orada s.124).<\/p>\n\n\n\n<p>Bir \u00e7ox m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 III Yezd\u0259girdin q\u0131z \u00f6vlad\u0131n\u0131n olmamas\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u0259lumatlarla yana\u015f\u0131, r\u0259vay\u0259td\u0259 veril\u0259n f\u0259th zaman\u0131 pey\u011f\u0259mb\u0259r art\u0131q d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fmi\u015fdi. X\u0259lif\u0259 is\u0259 \u00d6m\u0259r (r.a) idi. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259 bunu \u0259ks etdir\u0259n he\u00e7 bir h\u0259dis yoxdur. Sadalanan faktlar r\u0259vay\u0259tin yanl\u0131\u015f olmas\u0131n\u0131 t\u0259sdiq edir. \u018fslind\u0259 \u0130mam H\u00fcseynin (\u0259) arvad\u0131 Az\u0259rbaycan t\u00fcrk\u00fcd\u00fcr. Ad\u0131 \u015e\u0259hr\u0259banudur. Q\u0259dimd\u0259 t\u00fcrkl\u0259rd\u0259 Banu sonluqlu adlar yay\u011f\u0131n idi. Banu\u00e7i\u00e7\u0259k (\u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201d\u2013 m\u00fc\u0259l.), M\u0259hinbanu (Nizami G\u0259nc\u0259vi), \u015e\u0259hribanu (Babur \u015fah\u0131n ki\u00e7ik bac\u0131s\u0131n\u0131n ad\u0131), \u018fnc\u00fcm\u0259nt Banu &#8212; \u018fkb\u0259r \u015fah\u0131n xan\u0131m\u0131, \u0259sl\u0259n Qaraqoyunlu tayfas\u0131ndan, Mehribanu (Babur \u015fah\u0131n qohumunun ad\u0131) var idi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u0130mam H\u00fcseyn (\u0259) \u0259n \u00e7ox etibar etdiyi, ail\u0259sini tap\u015f\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u015f\u0259xs K\u0259rb\u0259la \u015f\u0259hidi M\u00fcsl\u00fcm Az\u0259rbaycani olub. Qurey\u015fi tayfas\u0131n\u0131n \u0130slama q\u0259d\u0259r v\u0259 sonra m\u0259vali adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 \u015fairl\u0259r Az\u0259rbaycandan g\u0259l\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259r idi. Musa \u015eexavat Qurey\u015f tayfas\u0131n\u0131n mollas\u0131yd\u0131 (Yaqut H\u0259m\u0259vi). Abul Yezqana istinad\u0259n \u201cPoeziya v\u0259 \u015fairl\u0259r\u201d (\u201cA\u015f \u015eir va \u015e-\u015euara\u201d) \u0259s\u0259rinin m\u00fc\u0259llifi \u0130bn Kuteyba ad-Dinav\u0259ri yaz\u0131rd\u0131: <\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cM\u0259din\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycandan olmayan \u015fair yoxdur. \u0130smay\u0131l ibn Yasar, onun qarda\u015f\u0131 Musa \u015eexavat v\u0259 Abul Abbas\u201d. \u201cM\u0259h\u0259mm\u0259din (s.\u0259.s) sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda v\u0259 ilk x\u0259lif\u0259l\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycandan olan m\u0259valil\u0259r\u0259 h\u00f6rm\u0259tl\u0259 yana\u015f\u0131l\u0131rd\u0131, yaln\u0131z \u0259m\u0259vil\u0259rin x\u0259lif\u0259liyi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 onlar\u0131 k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259hqir etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar\u201d (\u0410.\u0421\u0443\u043c\u0431\u0430\u0442\u0437\u0430\u0434\u0435 \u00ab\u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0446\u044b\u2013 \u044d\u0442\u043d\u043e\u0433\u0435\u043d\u0435\u0437 \u0438 \u0444\u043e\u0440\u043c\u0438\u0440\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u0435 \u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u0430\u00bb. \u0411\u0430\u043a\u0443 1990 \u0441\u0442\u0440.107).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>\u018fr\u0259bl\u0259r iddia edirdil\u0259r ki, m\u0259valil\u0259r (y\u0259ni Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri\u2013 m\u00fc\u0259l.) \u015fuubizm c\u0259r\u0259yan\u0131n\u0131 yaradaraq \u0259r\u0259bl\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131lay\u0131rlar. <\/p>\n\n\n\n<p>Qurey\u015fil\u0259rin mollas\u0131 olan Musa \u015eexavat \u015fuubistl\u0259rd\u0259n olmaqla yana\u015f\u0131, h\u0259m d\u0259 \u015fi\u0259l\u0259rin t\u0259r\u0259fdar\u0131 idi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u201cM\u0259\u015fh\u0259d \u0259lyazmas\u0131\u201dnda Pey\u011f\u0259mb\u0259rin dilind\u0259n t\u00fcrkl\u0259rin geneloji olaraq se\u00e7ilmi\u015f qurey\u015fil\u0259r olmas\u0131 Abdu Manaf\u0131n x\u0259l\u0259fl\u0259ri v\u0259 Ha\u015fimin n\u0259slind\u0259n olmalar\u0131 v\u0259 m\u0259vali adland\u0131r\u0131lmalar\u0131 a\u015fkarcas\u0131na \u015f\u0259rh edilib. \u201cAbna\u201d v\u0259 \u201cm\u0259vali\u201d deyimind\u0259n ba\u015fqa \u0259sl \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 \u201c\u0259r\u0259b\u00fcl-arib\u0259\u201d, \u0130smay\u0131l (\u0259) pey\u011f\u0259mb\u0259rin n\u0259slin\u0259 is\u0259 \u201c\u0259r\u0259b\u0259-m\u00fcst\u0259r\u0259b\u0259\u201d deyilirdi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Al Fateh bin Xaqan\u0131n ad\u0131ndan VII-IX \u0259sr-l\u0259rin bilicisi say\u0131lan \u018fbu Usman \u018fmr bin Baxr \u0259l-Cahiz yaz\u0131r: \u201c\u018fr\u0259bl\u0259r adnanil\u0259r v\u0259 q\u0259htanil\u0259r olmaqla iki yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcrl\u0259r. Bizim (t\u00fcrkl\u0259rin\u2013m\u00fc\u0259l.) x\u0259lif\u0259l\u0259r\u0259 \u2013 pey\u011f\u0259mb\u0259rin x\u0259l\u0259fl\u0259rin\u0259 qohumlu\u011fumuz q\u0259htanil\u0259rin qohumlu\u011fundan daha yax\u0131nd\u0131r. Bizim (t\u00fcrkl\u0259rin \u2013m\u00fc\u0259l.) onlarla daha \u00e7ox qan qohumlu\u011fumuz vard\u0131r. \u00c7\u00fcnki x\u0259lif\u0259 Q\u0259htani v\u0259 Abiri deyil, \u0130smay\u0131l bin \u0130brahimin o\u011fludur\u201d (\u0410\u0431\u0443 \u0423\u0441\u043c\u0430\u043d \u0410\u043c\u0440 \u0431. \u0411\u0430\u0445\u0440 \u0430\u043b-\u0414\u0436\u0430\u0445\u0438\u0437 \u00ab\u041f\u043e\u0441\u043b\u0430\u043d\u0438\u0435 \u0430\u043b-\u0424\u0430\u0442\u0445\u0443 \u0431. \u0425\u0430\u043a\u0430\u043d\u0443 \u043e \u0434\u043e\u0441\u0442\u043e\u0438\u043d\u0441\u0442\u0432\u0430\u0445 \u0442\u044e\u0440\u043a\u043e\u0432 \u0438 \u043e\u0441\u0442\u0430\u043b\u044c\u043d\u043e\u0433\u043e \u0445\u0430-\u043b\u0438\u0444\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u0432\u043e\u0439\u0441\u043a\u0430\u00bb).<\/p>\n\n\n\n<p><br>Pey\u011f\u0259mb\u0259rin (s.\u0259.s) v\u0259 \u00f6vladlar\u0131n\u0131n t\u00fcrk \u0259silli olmas\u0131 b\u00f6lg\u0259d\u0259 hakim m\u00f6vqel\u0259rd\u0259 olmu\u015f Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n bilinirdi v\u0259 ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 onlar \u018fhli-Beyt\u0259 edil\u0259n x\u0259yan\u0259tl\u0259r\u0259 h\u0259r zaman qar\u015f\u0131 durmu\u015flar. (Bu bar\u0259d\u0259 n\u00f6vb\u0259ti kitab\u0131mda geni\u015f m\u0259lumatlar oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 bununla kifay\u0259tl\u0259nir\u0259m-m\u00fc\u0259l.)<\/p>\n\n\n\n<p>&#8230;Kuleyninin \u201c\u00dcsuli-Kafi\u201d adl\u0131 H\u0259disl\u0259r kitab\u0131nda is\u0259 \u015e\u0259hribanu Cahan\u015fah adland\u0131r\u0131l\u0131r. O d\u00f6vr\u0259 \u0259n yax\u0131n olmas\u0131 il\u0259 m\u00f6t\u0259b\u0259r say\u0131lacaq m\u0259nb\u0259 \u201c\u018fl Kamili fit-tarix\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131lanlar hesab olunmal\u0131d\u0131r: \u201cM\u0259nsurun M\u0259h\u0259mm\u0259d ibn Abdullaha yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubda deyilir: \u201cH\u0259zr\u0259ti Pey\u011f\u0259mb\u0259rin (s.\u0259.s) v\u0259fat\u0131ndan sonra sizin aran\u0131zda \u0130mam S\u0259ccaddan (\u0259) \u00fcst\u00fcn \u015f\u0259xs olmay\u0131b. O, bir k\u0259niz \u00f6vlad\u0131 idi\u201d (II c.s. 570). \u018fs\u0259rd\u0259 buna etiraz ed\u0259n m\u0259nb\u0259 yoxdur. Reyd\u0259 \u015e\u0259hribanu bibi ziyar\u0259tgah\u0131n\u0131 onun ad\u0131yla ba\u011flamaq ist\u0259yirl\u0259r. Bunun da yanl\u0131\u015f olmas\u0131 a\u015fkard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Y\u0259ni \u0130slam\u0131n t\u00fcrkl\u0259rin i\u015ftirak\u0131 olmadan yaranmas\u0131 bir \u0259r\u0259b uydurmas\u0131d\u0131r. Pey\u011f\u0259mb\u0259rin t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n olmas\u0131, \u0259r\u0259bl\u0259rin m\u0259vali dediyi (d\u00f6nm\u0259 \u2013 m\u00fc\u0259l.) Q\u00fcrey\u015fl\u0259rd\u0259n olmas\u0131 fakt\u0131 ara\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b. \u018fr\u0259bl\u0259rin ke\u00e7mi\u015fd\u0259ki v\u0259 bu g\u00fcnk\u00fc x\u0259yan\u0259tl\u0259rinin k\u00f6k\u00fcnd\u0259 ibtidai \u0259r\u0259b mill\u0259t\u00e7iliyi dayan\u0131r. Kuf\u0259d\u0259 yolunu k\u0259s\u0259nl\u0259r\u0259 \u0130mam H\u00fcseynin (\u0259) bel\u0259 s\u00f6yl\u0259m\u0259si r\u0259vay\u0259tl\u0259rd\u0259 var: \u201cDeyir\u0259m M\u0259kk\u0259d\u0259 ya\u015fay\u0131m, qoymursunuz. M\u0259din\u0259d\u0259 ya\u015fay\u0131m, qoymursunuz. El\u0259 is\u0259 izn verin c\u0259ddim s\u00f6yl\u0259diyi kimi var\u0131b T\u00fcrk\u00fcstana gedim..!\u201d Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 \u0130mam \u00f6vladlar\u0131n\u0131n m\u0259zarlar\u0131 var. Quzey Az\u0259rbaycanda Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, B\u0259rd\u0259 v\u0259 s. \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 ziyar\u0259tgahlara \u00e7evril\u0259n bu m\u0259zarlar r\u0259vay\u0259ti t\u0259sdiql\u0259yir.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Onun nuruyla z\u00fclm\u0259tl\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131xm\u0131\u015f \u00fcmm\u0259ti Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) \u00f6vladlar\u0131na bir damla suyu bel\u0259 \u00e7ox g\u00f6rd\u00fcl\u0259r. Bu s\u0259hn\u0259 qar\u015f\u0131s\u0131nda \u0259zil\u0259-nin, haqq\u0131 \u0259lind\u0259n al\u0131nan\u0131n yard\u0131m\u0131na yaln\u0131z t\u00fcrk yet\u0259 bil\u0259rdi v\u0259 yetdi d\u0259&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130slamiyy\u0259tin par\u00e7alanmas\u0131nda M\u00fcaviyy\u0259nin v\u0259 onun c\u0259ddinin rolu h\u0259r iki m\u0259zh\u0259bd\u0259 eyni d\u0259rc\u0259d\u0259 q\u0259bul olunur. H\u0259r\u00e7\u0259nd b\u0259zi s\u00fcnni qarda\u015flar\u0131m\u0131z \u201ch\u0259zr\u0259ti M\u00fcaviyy\u0259\u201d, \u201ch\u0259zr\u0259ti Yezid\u201d dey\u0259 m\u00fcraci\u0259tl\u0259r ets\u0259 d\u0259 tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259r bu \u015f\u0259xsl\u0259rin \u0130slama vurdu\u011fu yaralar\u0131 h\u0259l\u0259 d\u0259 sa\u011falda bilm\u0259yib. Bu g\u00fcn m\u00f6min x\u0259lif\u0259l\u0259rin \u015f\u0259hid edilm\u0259sind\u0259 M\u00fcaviyy\u0259nin \u0259li oldu\u011fu ayd\u0131nd\u0131r. Onun \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 xas tayfa d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ili-yini \u0130slama da\u015f\u0131mas\u0131 da \u00f6z t\u0259sdiqini tap\u0131b. Bu g\u00fcn m\u0259zh\u0259baras\u0131 qar\u015f\u0131durman\u0131n mahiyy\u0259ti bundan ibar\u0259tdir.<\/p>\n\n\n\n<p><br>M\u00fcaviyy\u0259nin v\u0259ziri M\u0259nsur bin S\u0259lcun adl\u0131 xristian olub. Bu \u015f\u0259xs M\u00fcaviyy\u0259y\u0259 yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 tan\u0131n\u0131b. O, \u0130slama qar\u015f\u0131 s\u0259lib\u00e7il\u0259rin bacarmad\u0131\u011f\u0131 bir i\u015fi bacar\u0131b. Onun atas\u0131 ke\u015fi\u015f Yohanna D\u0259m\u0259\u015fqidir. S\u00fcnni \u2013 \u015fi\u0259 qar\u015f\u0131durmas\u0131n\u0131 d\u0259rinl\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn K\u0259rb\u0259la hadis\u0259sini onun planlad\u0131\u011f\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u0259lumatlar var. X\u0259lif\u0259 olduqdan sonra \u00f6z\u00fcn\u00fc \u018fhli-Beytd\u0259n elan etm\u0259si bar\u0259d\u0259 m\u0259lumatlar g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259c\u0259n g\u0259lib \u00e7at\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p>Uzun ill\u0259r Xilaf\u0259td\u0259 M\u00fcaviyy\u0259 \u018fbu S\u00fcfyan\u0131n ruhuna dua oxumu\u015flar. \u201cX\u0259lif\u0259 M\u00fct\u0259zid 897-ci ild\u0259 g\u00f6st\u0259ri\u015f verdi ki, m\u0259scidl\u0259rd\u0259 x\u00fctb\u0259 oxunurk\u0259n M\u00fcaviyy\u0259 \u018fbu S\u00fcfyan\u0131n ruhuna dua oxuma\u011f\u0131 t\u0259rk etsinl\u0259r. H\u0259tta deyil\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259, o, M\u00fcaviyy\u0259y\u0259 l\u0259n\u0259t oxunmas\u0131 g\u00f6st\u0259ri\u015fini yaz\u0131l\u0131 sur\u0259td\u0259 b\u00fct\u00fcn \u0259yal\u0259tl\u0259r\u0259 g\u00f6nd\u0259rm\u0259k fikrind\u0259 idi. Onu bu fikird\u0259n v\u0259ziri da\u015f\u0131nd\u0131rd\u0131. Bu add\u0131m\u0131n \u0259halinin naraz\u0131l\u0131\u011f\u0131na s\u0259b\u0259b olaca\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 \u018fli (\u0259) \u00f6vladlar\u0131n\u0131n g\u00fccl\u0259n\u0259c\u0259yini, hakimiyy\u0259t\u0259 iddialar\u0131n\u0131n artaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259y\u0259r\u0259k onu niyy\u0259tind\u0259n d\u00f6nd\u0259rdi. (\u201c\u0130slam tarixi\u201d III c. s. 272). M\u0259lum olur ki, XIII \u0259sr\u0259d\u0259k s\u00fcnni qarda\u015flar\u0131m\u0131z M\u00fcaviyy\u0259y\u0259 salavat \u00e7eviribl\u0259r v\u0259 buna Az\u0259rbaycan h\u00f6kmdar\u0131, H\u00fclak\u00fc xan\u0131n o\u011flu Xudab\u0259nd\u0259 xan son qoyub.<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u015ei\u0259 inanc\u0131na g\u00f6r\u0259 874-c\u00fc ilin yanvar\u0131nda \u2013 Hicri 260-c\u0131 il R\u0259bi\u00fcl-\u0259vv\u0259l ay\u0131n\u0131n 8-d\u0259 art\u0131q H\u0259zr\u0259ti Mehdi (\u0259) qeyb\u0259 \u00e7\u0259kilmi\u015fdi. Amma Abbasi x\u0259lif\u0259l\u0259ri h\u0259l\u0259 d\u0259 qorxu i\u00e7ind\u0259 idi. Bu fakt bir daha s\u00fcbut edir ki, Abbasil\u0259r hakimiyy\u0259t xatirin\u0259 M\u00fcaviyy\u0259y\u0259 d\u0259 dua etmi\u015fl\u0259r. Onlar v\u0259ziyy\u0259td\u0259n as\u0131l\u0131 olaraq gah \u015fi\u0259liy\u0259, gah da s\u00fcnniliy\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck verirdil\u0259r. M\u0259zh\u0259bl\u0259ri q\u0131z\u0131\u015fd\u0131raraq hakimiyy\u0259tl\u0259rini m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndir-m\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p><br>S\u00f6yl\u0259n\u0259nl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm Xorasani \u0259sirlikd\u0259n Abbasil\u0259rin vasit\u0259\u00e7iliyi il\u0259 azad edilib. O, Xorasanda M\u0259rv \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 ayaq basar-basmaz silahl\u0131 h\u0259r\u0259kat\u0131n a\u00e7\u0131q m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 ba\u015flay\u0131b. Q\u0131sa haz\u0131rl\u0131qdan sonra Hicri 129-cu il Ramazan ay\u0131n\u0131n 25-d\u0259 (miladi 747, iyun) 60-dan \u00e7ox k\u0259ndin \u0259halisi M\u0259rv vadisin\u0259 topla\u015f\u0131b iri tonqallar qalay\u0131blar. ( B\u0259zi t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm Xorasaninin t\u00fcrk olmamas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 versiyalar ir\u0259li s\u00fcrm\u0259kd\u0259dirl\u0259r. Bu tam yanl\u0131\u015fd\u0131r. \u201dQabusnam\u0259\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 Sultan Mahmudun x\u0259lif\u0259yl\u0259 bir m\u0259ktubla\u015fmas\u0131 q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131n\u0131b: \u201dX\u0259lif\u0259y\u0259 de ki, o, n\u0259 dan\u0131\u015f\u0131r? M\u0259g\u0259r m\u0259n \u018fbu M\u00fcsl\u00fcmd\u0259n \u0259skiy\u0259m?\u201d (\u201cQabusnam\u0259\u201d s. 176. 2005 ci il n\u0259\u015fri ).<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/images-3-2.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-47540\" width=\"896\" height=\"671\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/images-3-2.jpg 259w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/images-3-2-150x112.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 896px) 100vw, 896px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><br>T\u00fcrkl\u0259rin \u00fcz\u0259rind\u0259 hakimiyy\u0259t ist\u0259y\u0259n Sultan Mahmud \u00f6z\u00fcn\u00fc t\u00fcrk \u018fbu M\u00fcsl\u00fcml\u0259 m\u00fcqayis\u0259 etm\u0259si anla\u015f\u0131l\u0131r. Abbasil\u0259rin T\u00fcrk qvardiyas\u0131 h\u0259mi\u015f\u0259 olub. Bunun \u0259sas\u0131n\u0131 da m\u0259n\u015f\u0259c\u0259 t\u00fcrk olan \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm qoyub. O, \u0259sl\u0259n Az\u0259rbaycan t\u00fcrk\u00fcd\u00fcr. Atal\u0131\u011f\u0131 Xorasana \u0259mir t\u0259yin olunmas\u0131yla ba\u011fl\u0131 Xorasanda ya\u015fay\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 adlar\u0131 qalan t\u00fcrk-islam s\u0259rk\u0259rd\u0259l\u0259rind\u0259n X\u0259lif\u0259 \u018fl-M\u0259nsurun h\u0259rbi komandan\u0131 olan Hammada \u0259t-T\u00fcrki, X\u0259lif\u0259 \u018fl-Mehdinin ordu komandan\u0131 (775-785-ci il) M\u00fcbar\u0259k \u0259t-T\u00fcrki v\u0259 s. ham\u0131ya m\u0259lumdur.<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm Xorasan v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rind\u0259 \u0130slam\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131n memar\u0131d\u0131r. Az\u0259rbaycan v\u0259 Da\u011f\u0131stan m\u0259nb\u0259l\u0259ri bu faktlar\u0131 t\u0259sdiql\u0259yir. IX-X \u0259sr \u0259r\u0259b tarix\u00e7isi \u018fbu Muh\u0259mm\u0259d \u018fhm\u0259d \u0130bn Asam \u0259l-Kufi d\u0259 \u00f6z \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 bu hadis\u0259l\u0259rd\u0259n s\u00f6z a\u00e7\u0131b. (Z. B\u00fcnyadov \u201cAz\u0259rbaycan VII-IX \u0259srl\u0259rd\u0259\u201d).<\/p>\n\n\n\n<p><br>X\u0259lif\u0259 \u0259l-M\u00fct\u0259simin t\u00fcrk korpusunun (817-818-ci ill\u0259r) tam s\u0259rb\u0259st \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259rbi s\u0259f\u0259rl\u0259r etm\u0259si fakt\u0131 da \u0259r\u0259b tarix\u00e7il\u0259rinin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u0259ks olunub.)<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cQiyam\u00e7\u0131lar s\u00fcnni v\u0259 \u015fi\u0259l\u0259rd\u0259n, h\u0259tta m\u00fcs\u0259lman olmayanlardan t\u0259\u015fkil edilmi\u015fdi. Onlar qara bayraqlar alt\u0131nda h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 ke\u00e7dil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bir zamanlar Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) d\u0259 qara bayraq alt\u0131nda d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259 yollanm\u0131\u015fd\u0131. Abbasil\u0259r d\u0259 bu r\u0259ngi sonralar \u00f6zl\u0259rin\u0259 r\u0259mz se\u00e7dil\u0259r. \u00d6zl\u0259rini M\u0259h\u0259mm\u0259d (s.\u0259.s) \u00f6vladlar\u0131n\u0131n qisas \u00fc\u00e7\u00fcn bu r\u0259ngi se\u00e7dikl\u0259rini b\u0259yan etdil\u0259r. Bununla da siyasi c\u0259h\u0259td\u0259n \u018fbu-M\u00fcsl\u00fcm\u00fcn \u018fm\u0259vil\u0259rin qeyri-\u0259r\u0259b olmas\u0131 iddias\u0131n\u0131 alt-\u00fcst ed\u0259r\u0259k \u0259r\u0259b t\u0259\u0259ss\u00fcb\u00fc faktorundan da yararland\u0131lar. Xorasanda \u0259r\u0259bl\u0259ri iki yer\u0259 b\u00f6l\u0259n \u018fbu-M\u00fcsl\u00fcm bir hiss\u0259nin d\u0259st\u0259yini qazand\u0131. \u0130kinci hiss\u0259 is\u0259 N\u0259sr ibn S\u0259yyar\u0131n t\u0259r\u0259fin\u0259 ke\u00e7di.<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u018fbu S\u0259l\u0259m\u0259nin Abbasi h\u00f6kum\u0259tin\u0259 t\u0259r\u0259fdar olmas\u0131 bar\u0259d\u0259 fikirl\u0259r m\u00f6vcuddur. Amma 40 g\u00fcn Abbasil\u0259ri v\u0259 Xorasan ordusunu bir-birind\u0259n gizli saxlama\u011f\u0131 bacararaq ilk m\u00fcraci\u0259ti \u0130mam \u018fli (\u0259) \u00f6vladlar\u0131na etm\u0259si onun \u018fli (\u0259) t\u0259r\u0259fdarlar\u0131ndan olmas\u0131 fakt\u0131n\u0131 ortaya qoyur. \u018fbu S\u0259l\u0259m\u0259 \u0130mam \u018fli (\u0259) n\u0259slind\u0259n v\u0259 B\u0259ni-Ha\u015fimin \u0259n n\u00fcfuzlu \u015f\u0259xsl\u0259rind\u0259n \u00fc\u00e7 n\u0259f\u0259r\u0259 m\u0259ktub yaz\u0131r. H\u0259min \u00fc\u00e7 n\u0259f\u0259rd\u0259n biri \u0130mam C\u0259f\u0259ri Sadiq (\u0259), ikincisi M\u0259hz ibn H\u0259s\u0259n ibn H\u0259s\u0259n (\u0259), \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc is\u0259 \u0130mam Zeyn\u0259labidinin o\u011flu \u00d6m\u0259r (\u0259) idi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u018fbu S\u0259l\u0259m\u0259 m\u0259ktublar\u0131 qasid\u0259 ver\u0259nd\u0259 tap\u015f\u0131rd\u0131 ki, \u00f6nc\u0259 \u0130mam Sadiqin (\u0259) h\u00fczuruna getsin. \u018fg\u0259r imam raz\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 vers\u0259, dig\u0259r iki m\u0259ktubu c\u0131r\u0131b ats\u0131n. Raz\u0131 olmasa, Abdullah\u0131n yan\u0131na getsin. Abdullah raz\u0131l\u0131q vers\u0259, dig\u0259r m\u0259ktubu c\u0131r\u0131b ats\u0131n. \u018fg\u0259r Abdullahdan da cavab almasan, onda \u00d6m\u0259r\u0259 m\u00fcraci\u0259t et.<\/p>\n\n\n\n<p>Qasid \u00f6nc\u0259 \u0130mam C\u0259f\u0259ri Sadiqin (\u0259) yan\u0131na getdi. \u0130mam (\u0259) m\u0259ktubu oxumadan c\u0131r\u0131b atd\u0131. Qasid cavab t\u0259l\u0259b ed\u0259nd\u0259 is\u0259 o, \u201cM\u0259nim cava-b\u0131m\u0131 g\u00f6rd\u00fcn\u201d \u2013 dedi. Qasid ikinci m\u0259ktubu Abdullah M\u0259hz\u0259 t\u0259qdim etdi. Abdullah (\u0259) m\u0259ktubu oxuyub \u0130mam C\u0259f\u0259ri Sadiqin (\u0259) yan\u0131na getdi: \u201cBu m\u0259ktubu m\u0259n\u0259 \u018fbu S\u0259l\u0259m\u0259 g\u00f6nd\u0259rib, m\u0259ni x\u0259lif\u0259 olma\u011fa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r. M\u0259ktubu m\u0259n\u0259 xorasanl\u0131 t\u0259r\u0259fdarlar\u0131m\u0131z g\u0259tirib\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u0130mam (\u0259) onun bu s\u00f6zl\u0259rini e\u015fidinc\u0259 buyurdu: \u201cXorasanl\u0131lar n\u0259 vaxtdan s\u0259nin t\u0259r\u0259fdarlar\u0131n olublar? M\u0259g\u0259r \u018fbu M\u00fcsl\u00fcmi Xorasana s\u0259n g\u00f6nd\u0259rmis\u0259n? Xorasanl\u0131lar aras\u0131nda bir kims\u0259ni tan\u0131y\u0131r, bir n\u0259f\u0259rin ad\u0131n\u0131 bilirs\u0259nmi? Tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131n adamlar nec\u0259 s\u0259nin t\u0259r\u0259fdar\u0131n ola bil\u0259rl\u0259r? Abdullah da \u0130mam\u0131n s\u00f6zl\u0259rind\u0259n sonra m\u0259ktuba yox cavab\u0131n\u0131 verdi. Qasid \u00d6m\u0259r ibn \u018flid\u0259n (\u0259) d\u0259 yox cavab\u0131n\u0131 al\u0131nca geri d\u00f6nd\u00fc\u201d (\u201c\u0130slam tarixi\u201d III c. Bak\u0131. 2005 s. 16-18).<\/p>\n\n\n\n<p>Bu tarixi olay bir daha s\u00fcbut edir ki, \u0130mam-lar\u0131n m\u0259qs\u0259di hakimiyy\u0259t deyil, dinin qorun-mas\u0131 olmu\u015fdur. N\u0259 radikal \u015fi\u0259l\u0259rin, n\u0259 d\u0259 s\u00fcnni qarda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n s\u00f6yl\u0259dikl\u0259ri kimi \u018fli (\u0259) t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 s\u0131rf hakimiyy\u0259t u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 aparmay\u0131blar. Yoxsa ilkin olaraq bu \u015fans\u0131 d\u0259y\u0259rl\u0259ndir\u0259 v\u0259 hakimiyy\u0259ti \u0259l\u0259 ke\u00e7ir\u0259 bil\u0259rdil\u0259r. Bu fakta geni\u015f yer verm\u0259m sanki \u201cb\u0259l\u0259diyy\u0259 se\u00e7kil\u0259rind\u0259n\u201d dan\u0131\u015f\u0131rm\u0131\u015flar kimi \u0130mamlar\u0131n hakimiyy\u0259t u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 aparmalar\u0131n\u0131 d\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 qeyd etm\u0259l\u0259ridir.<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u201c\u018fb\u00fcl Abbas\u0131n nitqind\u0259n sonra minb\u0259r\u0259 qalxan \u0259misi Davud ibn \u018fli ondan bir pill\u0259 a\u015fa\u011f\u0131da dayanaraq dedi: \u201cQiyam\u0131m\u0131z ona g\u00f6r\u0259 idi ki, haqq\u0131m\u0131z\u0131 \u0259limizd\u0259n alm\u0131\u015fd\u0131lar. Biz \u00f6z \u0259mio\u011flanlar\u0131m\u0131za olunan z\u00fclml\u0259rd\u0259n q\u0259z\u0259bl\u0259nmi\u015fdik. Sizin d\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fcn\u00fcz v\u0259ziyy\u0259ti g\u00f6r\u0259nd\u0259 yata bilmirdik&#8230; Bilin ki, Pey\u011f\u0259mb\u0259rd\u0259n (s.\u0259.s) sonra bu minb\u0259r\u0259 \u018fmir-\u00fcl-m\u00f6minin \u018fli ibn \u018fbutalibd\u0259n (\u0259) v\u0259 \u018fmir-\u00fcl-m\u00f6minin Abdullah ibn M\u0259h\u0259mm\u0259dd\u0259n (\u0259li il\u0259 \u018fb\u00fcl Abbasa i\u015far\u0259 edir) savay\u0131 x\u0259lif\u0259 qalxmay\u0131b. Bilin ki, xilaf\u0259t art\u0131q bizim \u0259limizd\u0259dir v\u0259 onu M\u0259ry\u0259m o\u011flu \u0130saya (\u0259) t\u0259slim etm\u0259yinc\u0259 \u0259ld\u0259n buraxmayaca\u011f\u0131q\u201d (\u201c\u0130slam tarixi\u201d Bak\u0131. 2005 s.22).<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cPapadan art\u0131q katolik olma\u011f\u0131n\u201d m\u00fcmk\u00fcns\u00fczl\u00fcy\u00fc kimi s\u00fcnni qarda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n da Abbasil\u0259rd\u0259n \u00e7ox s\u00fcnni (\u0259hli s\u00fcnn\u0259) olmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcns\u00fczd\u00fcr. \u018fslind\u0259 burada h\u0259m s\u00fcnnil\u0259r, h\u0259m d\u0259 \u015fi\u0259l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn birl\u0259\u015fdirici m\u0259qamlar var. \u018fb\u00fcl Abbas M\u0259rvan\u0131n (\u0259m\u0259vi) k\u0259silmi\u015f ba\u015f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u0259nd\u0259 s\u0259cd\u0259 ed\u0259r\u0259k Allaha h\u0259md etmi\u015fdi: <strong>\u201cAllaha \u015f\u00fck\u00fcr olsun ki, s\u0259nd\u0259n v\u0259 s\u0259nin n\u0259slind\u0259n intiqam\u0131m\u0131 ald\u0131m. H\u00fcseyn ibn \u018flinin (\u0259) qan\u0131n\u0131n \u0259v\u0259zin\u0259 200 n\u0259f\u0259r \u0259m\u0259vini q\u0259tl\u0259 yetirdim. Zeyd ibn \u018flinin (\u0259) intiqam\u0131n\u0131 alaraq, Hi\u015fam \u018fm\u0259vinin s\u00fcm\u00fckl\u0259rini q\u0259bird\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131b yand\u0131rd\u0131m. Qarda\u015f\u0131m \u0130brahimin qan\u0131n\u0131n \u0259v\u0259zin\u0259 is\u0259 M\u0259rvan\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fcm. Daha \u00f6l\u00fcmd\u0259n qorxum yoxdur\u201d (yen\u0259 orada s\u0259h. 23).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>Bu hadis\u0259l\u0259r h\u0259r iki m\u0259zh\u0259bd\u0259n olan insan-lar\u0131n i\u015ftirak\u0131yla ba\u015f verib.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Hakimiyy\u0259t\u0259 ke\u00e7\u0259n kimi Abbasil\u0259r \u00f6nc\u0259 \u018fbu S\u0259l\u0259m\u0259ni x\u0259yan\u0259tl\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirdil\u0259r. \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm s\u0131naqlardan s\u0259daq\u0259tli \u00e7\u0131xd\u0131\u011f\u0131na, h\u0259m d\u0259 ondan qorxduqlar\u0131na g\u00f6r\u0259 ona xeyli sonra \u00f6z x\u0259yan\u0259tl\u0259rini b\u00fcruz\u0259 verdil\u0259r. \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u00fcn \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259si, \u018fhli-Beyt\u0259 m\u00fcnasib\u0259t t\u00fcrkl\u0259r aras\u0131nda yeni naraz\u0131l\u0131qlar\u0131n ba\u015flanmas\u0131na s\u0259b\u0259b oldu (755-ci il). Xorasanl\u0131 t\u00fcrkl\u0259r \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u00fcn \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n iki ay sonra qiyam etdil\u0259r. Bir \u00e7ox tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259r bunu sonralar H\u00fcrr\u0259miy\u0259 ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015f \u00fcsyan\u0131n ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 say\u0131rlar. H\u00fcrr\u0259mil\u0259rin \u00fcsyan\u0131n\u0131n uzun fasil\u0259l\u0259rl\u0259 X\u0259lif\u0259 Mehdi (778-779-cu ill\u0259r) v\u0259 X\u0259lif\u0259 Harun \u0259r R\u0259\u015fid d\u00f6n\u0259ml\u0259rind\u0259 d\u0259 davam etm\u0259si \u201c\u0130slam tarixi\u201d il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 yer al\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-3 is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"326\" height=\"480\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/d48883f0aac8892044738438153ab301.jpg\" alt=\"\" data-id=\"47537\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=47537\" class=\"wp-image-47537\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/d48883f0aac8892044738438153ab301.jpg 326w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/d48883f0aac8892044738438153ab301-204x300.jpg 204w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/d48883f0aac8892044738438153ab301-102x150.jpg 102w\" sizes=\"auto, (max-width: 326px) 100vw, 326px\" \/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"195\" height=\"243\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/abu_muslim_khorasani.jpg\" alt=\"\" data-id=\"47538\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=47538\" class=\"wp-image-47538\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/abu_muslim_khorasani.jpg 195w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/abu_muslim_khorasani-120x150.jpg 120w\" sizes=\"auto, (max-width: 195px) 100vw, 195px\" \/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"250\" height=\"163\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/250px-Abbasid_silver_dirham_in_the_name_of_abu_Muslim_struck_at_Marv_in_AH_132_749-50_The_David_Collection_Copenhagen_36241672762.jpg\" alt=\"\" data-id=\"47539\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/250px-Abbasid_silver_dirham_in_the_name_of_abu_Muslim_struck_at_Marv_in_AH_132_749-50_The_David_Collection_Copenhagen_36241672762.jpg\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=47539\" class=\"wp-image-47539\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/250px-Abbasid_silver_dirham_in_the_name_of_abu_Muslim_struck_at_Marv_in_AH_132_749-50_The_David_Collection_Copenhagen_36241672762.jpg 250w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/250px-Abbasid_silver_dirham_in_the_name_of_abu_Muslim_struck_at_Marv_in_AH_132_749-50_The_David_Collection_Copenhagen_36241672762-150x98.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 250px) 100vw, 250px\" \/><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<p><br>Xilaf\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyanlar he\u00e7 d\u0259 din xadiml\u0259rinin t\u0259qdim etdiyi kimi \u0130slama qar\u015f\u0131 deyildi. \u00c7\u00fcnki \u0130slam art\u0131q oturu\u015fmu\u015f ideologiya idi.<br>Sad\u0259c\u0259 x\u0259lif\u0259l\u0259rin v\u0259 onlar\u0131n \u0259yanlar\u0131n\u0131n \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131\u011f\u0131, mal-d\u00f6vl\u0259t h\u0259risliyi, \u0259sar\u0259t, a\u011f\u0131r vergil\u0259r xalq\u0131n etiraz\u0131na v\u0259 qiyamlara s\u0259b\u0259b olurdu. M\u0259h\u0259mm\u0259d ibn C\u0259f\u0259r Dibac v\u0259 \u018fbu S\u0259rayinin qalx\u0131zd\u0131\u011f\u0131 qiyamlar \u015fi\u0259 t\u0259may\u00fcll\u00fc idi. Xalqa \u201c\u018fhli-Beytin h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n b\u0259rpas\u0131\u201d ad\u0131yla s\u0131r\u0131nan yalanlar a\u015fkarland\u0131qca etirazlar \u00e7oxal\u0131rd\u0131. X\u0259lif\u0259 saray\u0131nda da siyasi b\u00f6hran ya\u015fan\u0131rd\u0131. Ba\u011fdadda x\u0259lif\u0259ni uzaqla\u015fd\u0131r\u0131b \u0259misi \u0130brahim ibn Mehdini g\u0259tirm\u0259yi planlay\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p><br>S\u0259rk\u0259rd\u0259 H\u0259rs\u0259m\u0259 ibn \u018fy\u0259n d\u0259 bu oyunlar\u0131n qurban\u0131 oldu. Y\u0259qubinin yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259, H\u0259rs\u0259m\u0259nin o\u011flu Hat\u0259m \u018frm\u0259niyy\u0259 b\u00f6lg\u0259sin\u0259 vali t\u0259yin edilmi\u015fdi. Atas\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na g\u0259l\u0259nl\u0259rd\u0259n x\u0259b\u0259r tutunca xilaf\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xma\u011fa haz\u0131rla\u015f\u0131r, yerli hakiml\u0259rl\u0259 v\u0259 Bab\u0259kl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259r yarad\u0131r. Hat\u0259m \u00f6ld\u00fcr\u00fcls\u0259 d\u0259 bu hadis\u0259, Bab\u0259k \u00fcsyan\u0131n\u0131n geni\u015fl\u0259nm\u0259sin\u0259 mane olmur (\u201c\u0130slam tarixi\u201d II c. s.133).<br>Xalq\u0131n x\u0259lif\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 nifr\u0259ti g\u00fcnb\u0259g\u00fcn artmaqdayd\u0131&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>M\u0259hz bu hadis\u0259l\u0259rd\u0259n sonra X\u0259lif\u0259 M\u0259mun hicri 201-ci ild\u0259 \u0130mam Rzan\u0131 (\u0259) \u00f6z\u00fcn\u0259 v\u0259li\u0259hd t\u0259yin edir. X\u0259lif\u0259ni qorxuya salan \u00fcsyan dal\u011fas\u0131 geni\u015fl\u0259nirdi. P\u0259rak\u0259nd\u0259 \u00fcsyan\u00e7\u0131lar\u0131 uzun ill\u0259r sonra Bab\u0259k (H\u0259s\u0259n \u2013 m\u00fc\u0259l.) Xilaf\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 bir araya g\u0259tir\u0259 bildi. Az\u0259rbaycan\u0131n bu xalq q\u0259hr\u0259man\u0131na qar\u015f\u0131 xilaf\u0259tin din xadiml\u0259ri h\u0259r c\u00fcr b\u00f6htanlar ya\u011fd\u0131rm\u0131\u015flar. \u018fm\u0259vil\u0259rin \u0130mam H\u00fcseyni (\u0259) kafir, dinsiz elan etdikl\u0259ri sayaq, Abbasil\u0259r d\u0259 Bab\u0259ki kafir, at\u0259\u015fp\u0259r\u0259st, zinakar, quldur v\u0259 s. adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. \u018fslind\u0259 is\u0259 Bab\u0259k \u018fhli-Beyt\u0259 edil\u0259n z\u00fcl\u00fcml\u0259r\u0259, xalq\u0131n \u0259sar\u0259tin\u0259 v\u0259 babas\u0131 \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u0259 x\u0259yan\u0259t ed\u0259nl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 b\u00fct\u00fcn d\u00f6vrl\u0259rin \u0259n b\u00f6y\u00fck v\u0259 uzunm\u00fcdd\u0259tli \u00fcsyan\u0131na r\u0259hb\u0259rlik etmi\u015f q\u0259hr\u0259man bir d\u00f6vl\u0259t xadimi idi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>Ard\u0131 var<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Xaqani \u018fd\u0259bo\u011flu \u00abT\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fckd\u0259 S\u0259lcuqlu x\u0259st\u0259liyi\u00bb kitab\u0131ndan \u2014 2016 (\u018fvv\u0259li: https:\/\/fedai.az\/?p=47450&amp;fbclid=IwAR0UQmrF5JQcnuad9aUXfZXHdn7JCfXtWtbkuUN5WlKRzxTyQt-lNYxzDJI) Bildirm\u0259k ist\u0259rdim ki, bu g\u00fcn d\u0259 etnik kimlikl\u0259r\u0259 bigan\u0259lik T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 ziyan verm\u0259kd\u0259dir. Tarixi, m\u0259d\u0259ni<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-47533","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/47533","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=47533"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/47533\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":48041,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/47533\/revisions\/48041"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=47533"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=47533"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=47533"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}