{"id":47611,"date":"2021-09-06T02:46:29","date_gmt":"2021-09-05T22:46:29","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=47611"},"modified":"2021-09-06T19:36:43","modified_gmt":"2021-09-06T15:36:43","slug":"din-bizi-ayirmaq-deyil-birl%c9%99sdirm%c9%99k-vasit%c9%99si-olmalidir-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=47611","title":{"rendered":"D\u0130N B\u0130Z\u0130 AYIRMAQ DEY\u0130L, B\u0130RL\u018f\u015eD\u0130RM\u018fK VAS\u0130T\u018fS\u0130 OLMALIDIR"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Xaqani \u018fd\u0259bo\u011flu \u00abT\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fckd\u0259 S\u0259lcuqlu x\u0259st\u0259liyi\u00bb kitab\u0131ndan \u2014 2016<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>(\u018fvv\u0259li:&nbsp;<a href=\"https:\/\/fedai.az\/?p=47533\">https:\/\/fedai.az\/?p=47533<\/a>, <strong><a href=\"https:\/\/fedai.az\/?p=47533\">https:\/\/fedai.az\/?p=47533<\/a><\/strong>)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cTarix\u00e7il\u0259r Bab\u0259kin \u0259sil-n\u0259s\u0259bi bar\u0259d\u0259 \u0259sas\u0259n iki fikir (\u0259slind\u0259 fikirl\u0259r \u00e7oxdur) s\u00f6yl\u0259yibl\u0259r. Birincisin\u0259 g\u00f6r\u0259 o, \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm Xorasaninin q\u0131z\u0131 Fatim\u0259nin o\u011flu M\u00fct\u0259h\u0259rrin n\u0259slind\u0259n imi\u015f. \u0130kincisin\u0259 g\u00f6r\u0259, Bab\u0259k C\u0259nubi Az\u0259rbaycan\u0131n Mim\u0259d nahiy\u0259sind\u0259ki Bilalabad k\u0259ndind\u0259 ya\u015fayan bir qad\u0131nla \u0259sl\u0259n M\u0259dain \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n olan Abdullah adl\u0131 ya\u011fsatan bir ki\u015finin izdivac\u0131ndan do\u011fulmu\u015fdur. Atas\u0131n\u0131 erk\u0259n itirmi\u015f Bab\u0259k yerli hakiml\u0259r\u0259 xidm\u0259t edir, \u00e7obanl\u0131qla m\u0259\u015f\u011ful olurdu (\u201c\u0130slam tarixi\u201d II c. s.132). Bu m\u0259lumatlar m\u00fcxt\u0259lif m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 eyni \u015f\u0259kild\u0259 verilm\u0259kd\u0259dir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>Bab\u0259kin \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u00fcn soyundan g\u0259lm\u0259sini Nizam\u00fclm\u00fclk d\u0259 t\u0259sdiql\u0259yir: \u201cBir yer\u0259 toplananda, m\u0259s\u0259l\u0259 h\u0259ll ed\u0259nd\u0259, m\u0259\u015fv\u0259r\u0259t ed\u0259nd\u0259 onlar\u0131n s\u00f6z\u00fc bu olar: \u018fvv\u0259l \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u0259, Mehdiy\u0259, \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u00fcn q\u0131z\u0131 Fatim\u0259nin o\u011flu \u201calim u\u015faq\u201d adlanan Firuza salavat \u00e7\u0259k\u0259rl\u0259r\u201d (\u201cSiyas\u0259tnam\u0259\u201d Bak\u0131 1985 ). Bu fakt Bab\u0259kin h\u0259m m\u00fcs\u0259lman, h\u0259m d\u0259 \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u00fcn soyundan olmas\u0131n\u0131 t\u0259sdiql\u0259yir. Nizam\u00fclm\u00fclk Bab\u0259k h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131 \u201cbatini\u201d adland\u0131r\u0131r v\u0259 \u0130slam dini \u00fczr\u0259 bir t\u0259riq\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 olmas\u0131n\u0131 da t\u0259sdiql\u0259yir. Batinil\u0259ri Qum, Ka\u015fan, T\u0259b\u0259ristan, S\u0259bavar, Mav\u0259rann\u0259hr, Q\u0259zvin v\u0259 Ba\u011fdadda q\u0259rm\u0259ti, Kuf\u0259d\u0259 m\u00fcbar\u0259ki, Reyd\u0259 x\u0259l\u0259fi, Corcanda m\u00fcx\u0259mm\u0259ri, B\u0259hreynd\u0259 c\u0259nnabi, \u015f\u0259rqd\u0259 seyyidi v\u0259 s. adlarla adland\u0131r\u0131rd\u0131lar (yen\u0259 orada). La-kin q\u0259rm\u0259til\u0259rl\u0259 batinil\u0259r aras\u0131nda xeyli f\u0259rql\u0259r var. Daha sonra Nizam\u00fclm\u00fclk yaz\u0131r: \u201cH\u00fcrr\u0259mdinl\u0259r (<strong>\u018fslind\u0259 h\u0259r\u0259kat X\u00fcrr\u0259mi deyil, H\u00fcrr\u0259mi adlan\u0131r. T\u0259rc\u00fcm\u0259l\u0259r ke\u00e7idind\u0259 \u201cx\u00fcrr\u0259mi\u201d ad\u0131 yanl\u0131\u015f olub. \u201cH\u201d v\u0259 \u201cX\u201d h\u0259rfl\u0259rinin \u0259r\u0259bc\u0259 yaz\u0131l\u0131\u015flar\u0131n\u0131n ox\u015farl\u0131\u011f\u0131 bu yanl\u0131\u015fa r\u0259vac verib \u062d\u0631\u0627\u0645 &#8212;  \u062d\u064e\u0631\u0627\u0645 \u2013 m\u00fc\u0259l<\/strong>.) batinil\u0259rl\u0259 xeyli yax\u0131nd\u0131rlar&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bu yoldan azm\u0131\u015flar adamlar\u0131 ovlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6zl\u0259rini Pey\u011f\u0259mb\u0259r (s.\u0259.s) \u00f6vladlar\u0131n\u0131 sev\u0259nl\u0259r kimi q\u0259l\u0259m\u0259 verirl\u0259r\u201d <strong>(\u201cSiyas\u0259tnam\u0259\u201d s\u0259h.183).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/abu_muslim_khorasani-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-47613\" width=\"891\" height=\"1110\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/abu_muslim_khorasani-1.jpg 195w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/abu_muslim_khorasani-1-120x150.jpg 120w\" sizes=\"auto, (max-width: 891px) 100vw, 891px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><br>Ba\u015fqa fars m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 is\u0259 \u201calim u\u015faq\u201d adl\u0131 t\u0259riq\u0259t\u0259 rast g\u0259linir. \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u00fcn n\u0259v\u0259si bar\u0259d\u0259 deyilmi\u015f \u201ckudake dana\u201d ad\u0131ndan kud\u0259kiyy\u0259 t\u0259riq\u0259tinin yaranmas\u0131 bildirilir.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131m zaman\u0131 h\u00fcrr\u0259miliyin daha \u00e7ox \u0259l\u0259viliy\u0259 v\u0259 q\u0259dim t\u00fcrk ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin\u0259 b\u0259nz\u0259diyinin \u015fahidi oldum. \u018fslind\u0259 bir s\u0131ra \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259 onlar\u0131n qad\u0131nlarla birg\u0259 \u00e7al\u0131b oynad\u0131qlar\u0131 indiki S\u0259mah ayini olmas\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m. H\u0259m d\u0259 \u201cm\u00fcx\u0259mm\u0259ri-q\u0131rm\u0131z\u0131lar\u201d ad\u0131 el\u0259 q\u0131z\u0131lba\u015fl\u0131q anlam\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r. Y\u0259ni m\u0259nb\u0259l\u0259r Bab\u0259kin kafir olmas\u0131n\u0131 deyil, bir t\u0259riq\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 olmas\u0131n\u0131 qeyd etm\u0259kd\u0259dir.<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u018fbu H\u0259nif\u0259 Din\u0259v\u0259ri \u201c\u018fxbar \u018ft Tival\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 yaz\u0131r: \u201cFikrimc\u0259, \u0259n d\u00fcr\u00fcst v\u0259 q\u0259ti budur ki, o, (Bab\u0259k) \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u00fcn q\u0131z\u0131 Fatim\u0259nin o\u011flu M\u00fct\u0259h\u0259rrin n\u0259slind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lmi\u015f v\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 fatimil\u0259r\u0259 m\u0259nsub olan h\u00fcrr\u0259mil\u0259r ad\u0131 alm\u0131\u015flar. H\u0259min Fatim\u0259ni R\u0259sulullah\u0131n (s) q\u0131z\u0131 il\u0259 qar\u0131\u015fd\u0131rmamal\u0131\u201d (yen\u0259 orada s. 309).<\/p>\n\n\n\n<p><br>Dem\u0259li, bir \u00e7ox m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 xalq\u0131n g\u00f6z\u00fcnd\u0259n salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Bab\u0259kin anas\u0131 haqq\u0131nda deyil\u0259nl\u0259r, kin v\u0259 nifr\u0259td\u0259n do\u011fan b\u00f6htanlard\u0131r.<br>Nizam\u00fclm\u00fclk h\u00fcrr\u0259mil\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 geni\u015f bilgi verib. Sad\u0259c\u0259 yanl\u0131\u015f bilgil\u0259r i\u00e7\u0259risind\u0259n bilgil\u0259ri tarix\u0259 uy\u011fun s\u0131ralamaq vacibdir. \u00c7\u00fcnki \u0259cdad\u0131 Firdovsinin yoluyla ged\u0259n Nizam\u00fclm\u00fclk hadis\u0259l\u0259ri utanmadan saxtala\u015fd\u0131ra bilir. H\u00fcrr\u0259mil\u0259r\u0259 h\u0259sr olunan f\u0259sli diqq\u0259tiniz\u0259 \u00e7atd\u0131rma\u011f\u0131ma s\u0259b\u0259b \u018fbu M\u00fcsl\u00fcml\u0259 ba\u011fl\u0131 olan bilgil\u0259rdir: \u201cOndan sonra Harun \u0259r-R\u0259\u015fidin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 bu tayfalardan he\u00e7 k\u0259s ba\u015f qalx\u0131zmad\u0131. M\u0259zd\u0259kin arvad\u0131, Fad\u0259nin q\u0131z\u0131 Xorr\u0259m\u0259, iki adamla M\u0259daind\u0259n qa\u00e7\u0131b Rey yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131na g\u0259ldi v\u0259 camaat\u0131 \u0259rinin m\u0259zh\u0259bin\u0259 d\u0259v\u0259t etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Kafirl\u0259rd\u0259n b\u0259zil\u0259ri yen\u0259 d\u0259 onun m\u0259zh\u0259bini q\u0259bul etdi. Camaat onlara xorr\u0259mdinl\u0259r l\u0259q\u0259bi verdil\u0259r&#8230;<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"750\" height=\"480\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/1589465743_1589369834126_blhsmhtw.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-47614\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/1589465743_1589369834126_blhsmhtw.png 750w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/1589465743_1589369834126_blhsmhtw-300x192.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/1589465743_1589369834126_blhsmhtw-150x96.png 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/1589465743_1589369834126_blhsmhtw-115x73.png 115w\" sizes=\"auto, (max-width: 750px) 100vw, 750px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><br>&#8230;Pey\u011f\u0259mb\u0259rin (s) hicr\u0259tind\u0259n 130 il ke\u00e7\u0259nd\u0259n sonra \u018fbu C\u0259f\u0259r \u018fl M\u0259nsur, Ba\u011fdad \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 \u201cd\u0259v\u0259t sahibi\u201d l\u0259q\u0259bli (Bu l\u0259q\u0259bi Abbasil\u0259ri hakimiyy\u0259t\u0259 d\u0259v\u0259t etdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn vermi\u015fdil\u0259r \u2013 m\u00fc\u0259l.) \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fcy\u00fc zaman Ni\u015fabur \u015f\u0259h\u0259rinin r\u0259isi Sunbad adl\u0131 bir kafir idi (bu da yalan m\u0259lumatd\u0131. Hicri 131-ci ild\u0259 Nah\u0259v\u0259nd yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda, tarixi bir m\u0259kanda-110 il \u0259vv\u0259l Sasani ordusunun darmada\u011f\u0131n edildiyi yerd\u0259 Q\u0259ht\u0259b\u0259nin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi Xorasan ordusu \u018fm\u0259vil\u0259rin ordusunu darmada\u011f\u0131n etdi. Bundan sonra hicri 132-ci ild\u0259 Q\u0259ht\u0259b\u0259 Kuf\u0259y\u0259 daxil oldu. Bu h\u0259r\u0259kat\u0131n ba\u015f\u0131nda \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm dururdu \u2013 m\u00fc\u0259l.). Onun \u018fbu M\u00fcsl\u00fcml\u0259 q\u0259dimd\u0259n dostlu\u011fu vard\u0131. \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm onu ir\u0259li \u00e7\u0259kmi\u015fdi: \u201c\u018fbu M\u00fcsl\u00fcm \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fckd\u0259n sonra o, x\u00fcruc etdi. Rey\u0259 \u0259mir t\u0259yin edilmi\u015f Ubeyd\u0259 H\u0259n\u0259fini \u00f6ld\u00fcrd\u00fc, \u018fbu M\u00fcsl\u00fcmd\u0259n qalm\u0131\u015f x\u0259zin\u0259l\u0259ri \u0259l\u0259 ke\u00e7irdi. El\u0259 ki, g\u00fccl\u0259ndi &#8230;<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u018fbu M\u00fcsl\u00fcm t\u0259r\u0259find\u0259n v\u0259kil edildiyini ir\u0259li s\u00fcrd\u00fc. (\u018fbu M\u00fcsl\u00fcmi hicri 137-ci ild\u0259 x\u0259lif\u0259 M\u0259nsur q\u0259tl\u0259 yetirib \u2013 m\u00fc\u0259l.). \u0130raq v\u0259 Xorasan \u0259halisin\u0259 deyirdi: \u201c\u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u00fc \u00f6ld\u00fcrm\u0259mi\u015fl\u0259r, \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm onu \u00f6ld\u00fcrm\u0259k ist\u0259rk\u0259n Allah-T\u0259alan\u0131n ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kmi\u015f, a\u011f g\u00f6y\u0259r\u00e7in\u0259 d\u00f6n\u0259r\u0259k u\u00e7ub getmi\u015fdir. \u0130ndi misd\u0259n qayr\u0131lm\u0131\u015f bir qalada Mehdi (12-ci imam) v\u0259 M\u0259zd\u0259kl\u0259 bir yerd\u0259 oturmu\u015flar. H\u0259r \u00fc\u00e7\u00fc z\u00fchur ed\u0259c\u0259k. M\u0259zd\u0259k onun v\u0259ziri olacaq. M\u0259n\u0259 m\u0259ktub g\u00f6nd\u0259rmi\u015fl\u0259r&#8230;\u201d (yen\u0259 orada s.166).<\/p>\n\n\n\n<p><br>Sunbad at\u0259\u015fp\u0259r\u0259st-z\u0259rd\u00fc\u015fti dinin\u0259 m\u0259nsub birisi olaraq \u00e7ox g\u00fcman ki, \u0259traf\u0131na daha \u00e7ox adam y\u0131\u011fma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f v\u0259 bunu uydurmu\u015fdur. Eyni vaxtda Xorasanda qiyam ed\u0259n \u0130shaq adl\u0131 t\u00fcrk Abbasil\u0259rin yeni valisini m\u0259\u011flub etdi. Xilaf\u0259tin bir \u00e7ox yerl\u0259rind\u0259 bu hadis\u0259yl\u0259 ba\u011fl\u0131 qiyamlar oldu.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8230;Rafizil\u0259r Mehdinin, M\u0259zd\u0259kil\u0259r M\u0259zd\u0259kin ad\u0131n\u0131 e\u015fidinc\u0259 onun ba\u015f\u0131na topla\u015fd\u0131lar. D\u0259st\u0259si g\u00fcnb\u0259g\u00fcn b\u00f6y\u00fcd\u00fc, ax\u0131rda y\u00fcz min adam onun ba\u015f\u0131na topla\u015fd\u0131&#8230; Xorr\u0259mdinl\u0259r\u0259 deyirdi: \u201cM\u0259zd\u0259k \u015fi\u0259 idi, m\u0259n siz\u0259 \u0259mr edir\u0259m, \u015fi\u0259l\u0259rl\u0259 \u0259lbir olunuz, \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u00fcn qan\u0131n\u0131 al\u0131n\u0131z&#8230;\u201d (yen\u0259 orada s.166). Burada da Nizam\u00fclm\u00fclk g\u0259l\u0259c\u0259k d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyin b\u00fcn\u00f6vr\u0259sini qoyur. At\u0259\u015fp\u0259r\u0259st olan Sinbad \u015fi\u0259liyi t\u0259bli\u011f edir. Az\u0259rbaycan\u0131n v\u0259 Xorasan\u0131n q\u0259dim \u0259halisi \u0259sas\u0259n \u0130mam \u018fli (\u0259) v\u0259 \u018fhli-Beyt t\u0259r\u0259fdar\u0131 olmas\u0131 fakt\u0131n\u0131 Nizam\u00fclm\u00fclk \u00f6z\u00fc d\u0259 t\u0259sdiql\u0259yib: \u201c(M\u0259h\u0259mm\u0259d N\u0259x\u015f\u0259bi) Qalx\u0131b Buxaraya getdi&#8230; S\u00fcnnil\u0259ri yoldan \u00e7\u0131xar\u0131r v\u0259 t\u0259dric\u0259n \u015fi\u0259liy\u0259 g\u0259tirirdi&#8230; Xorasan \u0259miri N\u0259sr d\u0259 \u015fi\u0259liyi M\u0259h\u0259mm\u0259d N\u0259x\u015f\u0259bid\u0259n q\u0259bul etdi\u201d (yen\u0259 orada s.170-171).<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/1386344634_sal_arsu.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-47615\" width=\"904\" height=\"1144\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/1386344634_sal_arsu.jpg 500w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/1386344634_sal_arsu-237x300.jpg 237w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/1386344634_sal_arsu-118x150.jpg 118w\" sizes=\"auto, (max-width: 904px) 100vw, 904px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><br>Y\u0259ni b\u00f6lg\u0259d\u0259 apar\u0131c\u0131 g\u00fcc olan t\u00fcrkl\u0259r \u018fhli-Beyt t\u0259r\u0259fdar\u0131yd\u0131lar v\u0259 Abbasil\u0259ri d\u0259 \u201cq\u0259sbkar\u201d hesab edirdil\u0259r. M\u00fc\u0259llif daha sonra yaz\u0131r: \u201cH\u0259r \u00fc\u00e7 d\u0259st\u0259nin k\u00f6nl\u00fcn\u00fc alard\u0131. O, M\u0259nsurun bir ne\u00e7\u0259 s\u0259rk\u0259rd\u0259sini \u00f6ld\u00fcrd\u00fc, ordular m\u0259\u011flub etdi, yeddi ild\u0259n sonra C\u00fcmhur \u0130cli davaya g\u0259ldi (\u201cTarixe T\u0259b\u0259ri\u201dd\u0259 C\u00f6vh\u0259r bin M\u0259rzar \u0259l \u018fc\u0259li yaz\u0131l\u0131b \u2013 m\u00fc\u0259l.). C\u00fcmhur Xuzistan, fars (!!!) qo\u015funlar\u0131n\u0131 toplay\u0131b \u0130sfahana g\u0259ldi, \u0130sfahan k\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u0259rini onlara qo\u015fub Rey\u0259 yolland\u0131. \u00dc\u00e7 g\u00fcn Sinbad b\u0259rk vuru\u015fdu. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc g\u00fcn C\u00fcmhur Sinbad\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fc&#8230; Xorr\u0259mdin v\u0259 M\u0259zd\u0259k m\u0259zh\u0259bi qar\u0131\u015fd\u0131\u201d (yen\u0259 orada s.166. \u00c7ox g\u00fcman ki, bu yaramaz fars \u00e7oxlu \u015f\u0259rab i\u00e7diyind\u0259n Xorr\u0259min el\u0259 M\u0259zd\u0259kin arvad\u0131 oldu\u011funu yazmas\u0131n\u0131 unudub. El\u0259 onlar m\u0259zd\u0259ki idil\u0259r v\u0259 bundan ba\u015fqa he\u00e7 bir m\u0259nb\u0259d\u0259 h\u00fcrr\u0259mil\u0259rl\u0259 m\u0259zd\u0259kil\u0259rin yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131 bar\u0259d\u0259 s\u00f6hb\u0259t a\u00e7\u0131lm\u0131r. M\u0259hz din v\u0259 ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259 f\u0259rqin\u0259 g\u00f6r\u0259 Bab\u0259k M\u0259zd\u0259kl\u0259 he\u00e7 zaman birg\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259yib. H\u0259tta Af\u015fin \u00f6z m\u0259hk\u0259m\u0259sind\u0259 Bab\u0259kin onlarla birl\u0259\u015fm\u0259m\u0259sini m\u0259\u011flubiyy\u0259tin s\u0259b\u0259bi kimi dil\u0259 g\u0259tirib \u2013 m\u00fc\u0259l.).<br>Tarix\u0259n \u015fi\u0259liy\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259n k\u0259skin m\u00fcbariz\u0259l\u0259r aparan farslar\u0131n bu g\u00fcn b\u00f6y\u00fck qismi \u015fi\u0259dir&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p><br>Sadalanan faktlar Nizam\u00fclm\u00fclk\u00fcn \u201cSiyas\u0259tnam\u0259\u201d \u0259s\u0259rind\u0259n g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcb. Sunbad he\u00e7 d\u0259 yeddi il m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259yib, el\u0259 h\u0259min hicri 137-ci ild\u0259 (755-ci il) \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcb. Bab\u0259k\u0259 q\u0259d\u0259r \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u00fcn qisas\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn onlarla qiyam ba\u015f verib. Miladi 767-ci ild\u0259 Herat v\u0259 Sistanda Ustads\u0131z l\u0259q\u0259bli \u015f\u0259xsin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 \u00fcsyan qalxd\u0131. Xorasan\u0131n bir ne\u00e7\u0259 \u015f\u0259h\u0259rini \u0259l\u0259 ke\u00e7irib Abbasi valil\u0259rini qovdular. Bel\u0259likl\u0259, \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm\u00fcn q\u0259tlind\u0259n (755-ci il) ba\u015flanan bu h\u0259r\u0259kat x\u0259lif\u0259l\u0259rin basq\u0131lar\u0131yla yet\u0259rinc\u0259 dinsizl\u0259\u015fdirilib. Onlar\u0131 xalq\u0131n g\u00f6z\u00fcnd\u0259n salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn bu \u00fcsyan faktlar\u0131 yet\u0259rinc\u0259 saxtala\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b. Bu g\u00fcn kimin haql\u0131, kimin haqs\u0131z, n\u0259yin do\u011fru, n\u0259yin yalan oldu\u011funu ay\u0131rd etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ciddi ara\u015fd\u0131rmalara ehtiyac var.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Din v\u0259 m\u0259zh\u0259bl\u0259rin t\u0259snifat\u0131 m\u00f6vzusunda q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f q\u0259dim v\u0259 orijinal m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n say\u0131lan Seyyid M\u00fcrt\u0259za ibn Dai H\u0259s\u0259ni Razi-nin \u201cT\u0259bs\u00fcr\u0259t-\u00fcl \u0259vam fi-m\u0259rif\u0259ti maqalat-il-\u0259nam\u201d kitab\u0131nda yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 H\u00fcrr\u0259mil\u0259r \u0130slam m\u0259zh\u0259bl\u0259ri s\u0131ras\u0131nda, \u018fbu M\u00fcslimiyy\u0259nin qolu olaraq g\u00f6st\u0259rilir. M\u00fc\u0259llif bu t\u0259riq\u0259t t\u0259r\u0259fdarlar\u0131n\u0131n \u00f6zl\u0259rini \u015fi\u0259 sayd\u0131qlar\u0131n\u0131 yaz\u0131r, lakin bunun do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da s\u00f6yl\u0259yir. Onun fikrinc\u0259 M\u00fcslimiyy\u0259 n\u0259 \u015fi\u0259, n\u0259 d\u0259 \u0259hli s\u00fcnn\u0259 \u0259qid\u0259sin\u0259 tam uy\u011fun g\u0259lmir. \u201cOn yeddinci firq\u0259 \u2013 \u018fbu M\u00fcslimiyy\u0259. Bu firq\u0259ni ona g\u00f6r\u0259 \u015fi\u0259l\u0259r\u0259 aid edirl\u0259r ki, o, (\u018fbu M\u00fcsl\u00fcm Xorasani -m\u00fc\u0259l.) qiyam edib Allah\u0131n v\u0259 Ali-M\u0259h\u0259mm\u0259din B\u0259ni-\u00dcmeyy\u0259y\u0259 m\u0259nsub d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rind\u0259n xeyli hiss\u0259sini q\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Bil ki, bu fikir s\u0259hvdir.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/489006.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-47616\" width=\"883\" height=\"662\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/489006.jpg 600w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/489006-300x225.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/489006-150x113.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 883px) 100vw, 883px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>\u015ei\u0259l\u0259r imam\u0259tin \u0130lahi g\u00f6st\u0259ri\u015fl\u0259, s\u00fcnnil\u0259r se\u00e7ki il\u0259 idar\u0259 edilm\u0259sini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcl\u0259r. \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm is\u0259 irs\u0259n ke\u00e7m\u0259sin\u0259 inan\u0131rd\u0131. Kitabda yaz\u0131lanlara g\u00f6r\u0259 bu firq\u0259 \u00fc\u00e7 d\u0259st\u0259y\u0259 b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015fd\u00fc. Bu d\u0259st\u0259l\u0259rin h\u0259r biri imam\u0259tin B\u0259ni Abbas qoluna m\u0259nsub oldu\u011funa etiqad b\u0259sl\u0259yirdi. F\u0259rq \u2013 Abbasi imaml\u0131\u011f\u0131n\u0131n hans\u0131 qolla, n\u0259sill\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259sind\u0259 idi. \u018fbu M\u00fcsl\u00fcmiyy\u0259nin ikinci d\u0259st\u0259si haqq\u0131nda s\u00f6hb\u0259t a\u00e7an m\u00fc\u0259llif onlar\u0131 \u201cR\u0259zzamiyy\u0259\u201d adland\u0131r\u0131r v\u0259 yaz\u0131r: \u201cOnlar deyirl\u0259r ki, M\u0259h\u0259mm\u0259d ibn \u018fli (ibn Abdullah ibn Abbas ibn \u018fbd\u00fclm\u00fctalib) imam\u0259ti \u00f6z o\u011flu \u0130brahim\u0259 v\u0259siyy\u0259t etdi. \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm is\u0259 \u0259halini ona tabe olma\u011fa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rd\u0131. Bu \u0259qid\u0259nin t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 gizlind\u0259 iddia edirdil\u0259r ki, \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm d\u0259lil v\u0259 m\u00f6c\u00fcz\u0259l\u0259r sahibidir. Bu d\u0259st\u0259y\u0259 h\u00fcrr\u0259miyy\u0259 d\u0259 deyirl\u0259r. Onlar s\u0259l\u0259fl\u0259rinin \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin\u0259 s\u0259p\u0259l\u0259nibl\u0259r. Ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n ad\u0131 R\u0259zzam idi, buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 onlar\u0131 r\u0259zzamiyy\u0259 adland\u0131r\u0131rd\u0131lar&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p><br>&#8230;Bil ki, bu tayfan\u0131 h\u0259r yerd\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 adlarla \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rlar. \u0130sfahan v\u0259 \u0259traf\u0131nda h\u00fcrr\u0259miyy\u0259, Q\u0259zvind\u0259 m\u0259zd\u0259ki v\u0259 sunbadi, Maheynd\u0259 m\u00fch\u0259mm\u0259r\u0259, Az\u0259rbaycanda q\u00f6vliyy\u0259 v\u0259 Mav\u0259ra\u00fcnn\u0259hrd\u0259 m\u00fc\u011fan deyirl\u0259r.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p><br>M\u00fc\u0259llif daha sonra ismaili m\u0259zh\u0259bind\u0259n s\u00f6z a\u00e7\u0131r v\u0259 burada da h\u00fcrr\u0259mil\u0259r bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat verir: \u201cOn s\u0259kkizinci firq\u0259 \u2013 ismailil\u0259r. Onlar\u0131 batiniyy\u0259, q\u0259rm\u0259ti, h\u00fcrr\u0259miyy\u0259, s\u0259biyy\u0259, bab\u0259kiyy\u0259 v\u0259 m\u00fchammir\u0259 adland\u0131r\u0131rlar\u201d (yen\u0259 ora-da s.178-181). Burada Bab\u0259k haqq\u0131nda t\u0259hqi-ramiz ifad\u0259l\u0259rd\u0259n d\u0259 ayd\u0131n olur ki, bab\u0259kiyy\u0259 Bab\u0259k t\u0259r\u0259fdarlar\u0131ndan ibar\u0259tdir. \u015e\u0259hristaniy\u0259 m\u0259nsub \u201c\u018fl-Mil\u0259lu v\u0259nnih\u0259l\u201d kitab\u0131nda h\u00fcr-r\u0259mil\u0259r \u201c\u011faliyy\u0259\u201d (ifrat\u00e7\u0131lar) ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda yerl\u0259\u015fdirilib. M\u00fc\u0259llif \u011faliyy\u0259 firq\u0259sini \u015fi\u0259liyin ad\u0131yla ba\u011flayaraq yaz\u0131r: \u201cH\u0259r \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 onlar\u0131n \u00f6z l\u0259q\u0259bl\u0259ri var. \u0130sfahanda h\u00fcrr\u0259miyy\u0259, kuziyy\u0259, Reyd\u0259 m\u0259zd\u0259kiyy\u0259 v\u0259 sunbaziyy\u0259, Az\u0259rbaycanda duquliyy\u0259, ba\u015fqa bir yerd\u0259 m\u00fch\u0259mm\u0259r\u0259 (q\u0131rm\u0131z\u0131lar, y\u0259ni q\u0131z\u0131lba\u015flar \u2013 m\u00fc\u0259l.), Mav\u0259ra\u00fcnn\u0259hrd\u0259 is\u0259 m\u00fcb\u0259yy\u0259z\u0259 (a\u011flar) deyirl\u0259r\u201d <strong>(N.R\u0259himov \u201c\u0130slam tarixi\u201d II c. Bak\u0131 2005 s. 134-135).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Deyil\u0259nl\u0259rd\u0259n ayd\u0131n olur ki, Bab\u0259k m\u00fcs\u0259lman idi. O, firq\u0259, t\u0259riq\u0259t yaradacaq q\u0259d\u0259r elmli v\u0259 q\u0259hr\u0259man birisiydi.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bu g\u00fcn dinsiz, kafir v\u0259 s. kimi uydurmalar\u0131 xalqa s\u0131r\u0131yanlar, h\u0259tta Bab\u0259ki dinsizlikd\u0259 it-tiham ed\u0259n napak adamlara s\u00fcbut \u00fc\u00e7\u00fcn oxu-madan, tarixi \u00f6yr\u0259nm\u0259d\u0259n ke\u00e7mi\u015f\u0259 da\u015f atma-malar\u0131n\u0131 t\u00f6vsiy\u0259 ed\u0259rdim. Bu g\u00fcn t\u00fcrk mill\u0259ti \u201cg\u00fczg\u00fcn\u00fc\u201d q\u0131rmadan onun qar\u015f\u0131s\u0131na ke\u00e7m\u0259li, \u00f6z\u00fcn\u00fc tan\u0131mal\u0131d\u0131r. Mill\u0259t d\u00fcnyada tay\u0131-b\u0259rab\u0259ri olmayan bir \u00fcsyan\u00e7\u0131n\u0131n, milli azadl\u0131q f\u0259daisinin apard\u0131\u011f\u0131 m\u00fcbariz\u0259nin miqyas\u0131n\u0131 d\u00fczg\u00fcn d\u0259y\u0259rl\u0259ndirm\u0259lidir.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Yaz\u0131qlar olsun ki, ba\u015f\u0131 tarixi ara\u015fd\u0131rmalardan \u00e7\u0131xmayan adamlar, a\u011f\u0131r bir m\u00f6vzudan \u00f6z t\u0259rc\u00fcmeyi-hallar\u0131 kimi dan\u0131\u015fmaqdad\u0131rlar&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p><br>Maraql\u0131d\u0131r ki, rus-sovet alimi Y.Belyayev d\u0259 Bab\u0259k \u00fcsyan\u0131n\u0131 (815-837) v\u0259 h\u00fcrr\u0259mi h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131 \u0130smaili firq\u0259sin\u0259 aid edir (Y. Belyayev \u201cM\u00fcs\u0259lman t\u0259riq\u0259tl\u0259ri\u201d Bak\u0131 1991 s.47).<\/p>\n\n\n\n<p><br>M\u0259x\u0259zl\u0259ri n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irdikd\u0259 Xilaf\u0259td\u0259 anti-t\u00fcrk ovqat\u0131n\u0131n g\u00fccl\u0259nm\u0259si, Xilaf\u0259tin dini yaymaq \u0259v\u0259zin\u0259 y\u00fcr\u00fctd\u00fcy\u00fc soy\u011fun\u00e7u i\u015f\u011fal siyas\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00fcks\u0259l\u0259n bu h\u0259r\u0259kat\u0131n b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya s\u0259s salmas\u0131 onlarla \u00fcsyan\u0131n ba\u015flanmas\u0131na s\u0259b\u0259b olub. Q\u00fczey Az\u0259rbaycanda (Albaniyan\u0131n xristian t\u00fcrkl\u0259ri) xristian \u0259hali pavlikil\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131 yerli i\u015fbirlik\u00e7i m\u0259murlara v\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 geni\u015f v\u00fcs\u0259t almaqdayd\u0131. H\u00fcrr\u0259mil\u0259rin \u00fcsyan etmi\u015f fars m\u0259n\u015f\u0259li m\u0259zd\u0259kil\u0259rl\u0259 v\u0259 M\u0259zy\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda olan \u00fcsyan\u00e7\u0131larla birg\u0259 olmamas\u0131 onlar\u0131n z\u0259rd\u00fc\u015ftl\u00fcy\u00fc, m\u0259zd\u0259kiliyi il\u0259 ba\u011fl\u0131 olub. Bab\u0259k batil inanc sahibi deyildi. Babas\u0131 \u0130slam ordusunun komandan\u0131 olmu\u015f birisini dinsizlikd\u0259 su\u00e7lamaq \u0259n az\u0131 nadanl\u0131qd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bab\u0259kin Cavidan\u0131n yerin\u0259 se\u00e7ilm\u0259sini \u0259sas\u0259n onun Cavidanla he\u00e7 bir qan ba\u011f\u0131 olmamas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n daha \u00e7ox halland\u0131r\u0131rlar. B\u00fct\u00fcn m\u0259nb\u0259l\u0259r bel\u0259 bir s\u0259hn\u0259ni t\u0259svir edirl\u0259r: \u201c\u015e\u0259raba \u00e7\u00f6r\u0259k do\u011fran\u0131r v\u0259 bu se\u00e7imd\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n-l\u0259r bir tik\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcb yey\u0131rl\u0259r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fhm\u0259d \u0130bn \u018fc\u0259m \u018fl Kufi, \u018fbu C\u0259f\u0259r M\u0259h\u0259mm\u0259d \u0130bn C\u0259zir \u018ft-T\u0259b\u0259ri, \u018fbu M\u0259nsur \u018fl Ba\u011fdadi, M\u0259h\u0259mm\u0259d \u0130bn \u0130shaq ibn \u0259n N\u0259dim, \u018fbu Tahir \u018fl M\u0259qdisi v\u0259 bir \u00e7ox ba\u015fqa m\u00fc\u0259llifl\u0259r bu s\u0259hn\u0259ni kafirlik kimi t\u0259qdim etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131blar. T\u00fcrkl\u0259rin andla\u015fma, m\u00fcqavil\u0259 ba\u011flama g\u0259l\u0259n\u0259yind\u0259n onlar\u0131n x\u0259b\u0259rl\u0259ri yoxdur. \u018fslind\u0259 bu fakt Bab\u0259kin t\u00fcrk olmas\u0131n\u0131, h\u0259m d\u0259 \u018fbu M\u00fcsl\u00fcm Xorasaninin (\u018fbu M\u00fcsl\u00fcm Xorasana Az\u0259rbaycandan getm\u0259si, atal\u0131\u011f\u0131n\u0131n Xorasana \u0259m\u0131r g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 olmas\u0131 bar\u0259d\u0259 tarixi faktlar\u0131 qeyd etdim \u2013 m\u00fc\u0259l.) t\u00fcrkl\u00fcy\u00fcn\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259ri olanlara \u0259sasl\u0131 bir cavabd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>H\u0259l\u0259 q\u0259diml\u0259rd\u0259 saqa t\u00fcrkl\u0259rinin andla\u015fmas\u0131n\u0131 Herodot q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131b: \u201cSkifl\u0259rd\u0259 b\u00fct\u00fcn dostluq, \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri (s\u00f6zl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r) bu c\u00fcr andla\u015fma il\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilirdi. B\u00f6y\u00fck saxs\u0131 qaba \u015f\u0259rab t\u00f6k\u0259r v\u0259 s\u00f6zl\u0259\u015fm\u0259d\u0259 i\u015ftirak ed\u0259nl\u0259rin qan\u0131 il\u0259 qar\u0131\u015fd\u0131r\u0131lard\u0131. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259rini c\u0131zar, ya da b\u0131\u00e7aqla k\u0259s\u0259rdil\u0259r. Sonra cama q\u0131l\u0131nc, ox, kaman v\u0259 niz\u0259 uclu\u011fu at\u0131rd\u0131lar. Bundan sonra uzun andla\u015fma ba\u015flayar, sonra is\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131lar v\u0259 onlar\u0131n h\u00f6rm\u0259t b\u0259sl\u0259diyi adamlar bu \u015f\u0259rabdan i\u00e7\u0259rdil\u0259r\u201d <strong>(\u0413\u0435\u0440\u043e\u0434\u043e\u0442 \u00ab\u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u044f IV \u0432.\u00bb \u0441\u0442\u0440. 254\/70 \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430 2006).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/8463TN.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-47612\" width=\"889\" height=\"589\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/8463TN.jpg 500w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/8463TN-300x199.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/8463TN-150x99.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 889px) 100vw, 889px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>Bu ad\u0259ti \u015f\u0259rq xristianlar\u0131 t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015f v\u0259 m\u0259zmununu bilm\u0259d\u0259n ibad\u0259tl\u0259rini \u00e7\u00f6r\u0259k v\u0259 \u015f\u0259rabla dualand\u0131r\u0131rlar. Xristianlar buna liturgiya ayini ad\u0131 vermi\u015fl\u0259r. Rus-sovet \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnas\u0131 Y.Belyayev bu ayinin \u0259l\u0259vil\u0259rd\u0259 qald\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>(M\u0259n bu fakt\u0131 d\u0259qiql\u0259\u015fdir\u0259 bil-m\u0259dim. Bir \u00e7ox m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Bab\u0259k t\u0259r\u0259fdarlar\u0131n\u0131n qad\u0131nlarla birg\u0259 r\u0259qsl\u0259r etm\u0259si (s\u0259mah), ney \u00e7almalar\u0131, h\u0259cci v\u0259 cihad\u0131 vacib saymamalar\u0131, m\u0259scid\u0259 getm\u0259m\u0259l\u0259ri, oruc tutmamalar\u0131 \u00f6z \u0259ksini tap\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7ox g\u00fcman ki, Bab\u0259k t\u00fcrk \u2013 Q\u0131z\u0131lba\u015fl\u0131q inanc\u0131n\u0131 b\u0259rpa etmi\u015fdi. O d\u00f6vr q\u0259rbd\u0259 bizansl\u0131lardan, \u015f\u0259rqd\u0259 is\u0259 \u0259r\u0259b t\u0259zyiql\u0259rind\u0259n qa\u00e7an Q\u0131z\u0131lba\u015flar\u0131n Bab\u0259kin apar\u0131c\u0131 q\u00fcvv\u0259sin\u0259 \u00e7evrilm\u0259sini ehtimal etm\u0259k olar. \u0130bad\u0259t azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131n olmas\u0131, Q\u0131z\u0131lba\u015fl\u0131\u011f\u0131n t\u0259m\u0259l \u0259saslar\u0131ndan oldu\u011funa g\u00f6r\u0259, Bab\u0259kin m\u0259scidl\u0259r tikm\u0259si haqq\u0131nda m\u0259lumatlar var. Bu m\u00f6vzu daha d\u0259rind\u0259n ara\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131. <\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7\u00fcnki \u015eeyx C\u00fcneydin v\u0259 \u015eeyx Heyd\u0259rin adlar\u0131n\u0131n d\u00f6vr\u00fcn m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 (Xuncinin \u0259s\u0259rind\u0259) b\u0259kl\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00e7\u0259kildiyini qeyd etmi\u015f\u0259m. <\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7a\u011fda\u015f d\u00f6n\u0259md\u0259 \u0259l\u0259vi toplumu bu ulu zatlar\u0131 unutmam\u0131\u015f v\u0259 \u015eah X\u0259tai \u015feirl\u0259riyl\u0259 \u00f6z ayinl\u0259rini icra etm\u0259kd\u0259dirl\u0259r. \u2013 m\u00fc\u0259l.): \u201cM\u00f6min m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n t\u0259qibl\u0259ri v\u0259 Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131n\u0131n ax\u0131r\u0131na q\u0259d\u0259r Suriyan\u0131 idar\u0259 etmi\u015f T\u00fcrkiy\u0259 hakiml\u0259rinin daim c\u0259za t\u0259dbirl\u0259ri qorxusu \u0259l\u0259vil\u0259r\u0259 gizli t\u0259\u015fkilat \u015f\u0259klind\u0259 ya\u015famaqdan ba\u015fqa imkan vermirdi. \u018fl\u0259vil\u0259r \u00f6z dini ayinl\u0259rini icra etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ad\u0259t\u0259n gec\u0259 vaxt\u0131 bir binada, yaxud da yax\u015f\u0131 qoruna bil\u0259n bir evd\u0259 topla\u015f\u0131rd\u0131lar. Onlar\u0131n bu c\u00fcr ayinl\u0259rinin m\u0259qs\u0259di iba-d\u0259t etm\u0259k idi ki, bu da eynil\u0259 xristianlar\u0131n liturgiyas\u0131na (xristianlar\u0131n \u0259n \u0259sas ibad\u0259t ayinin\u0259 \u2013 m\u00fc\u0259l.) b\u0259nz\u0259yirdi. Onlar da \u015f\u0259rq xristianlar\u0131 kimi bel\u0259 ibad\u0259tl\u0259ri \u00e7\u00f6r\u0259k v\u0259 \u015f\u0259rabla dualand\u0131r\u0131rd\u0131lar\u201d <strong><em>(Y.Belyayev \u201cM\u00fcs\u0259lman t\u0259riq\u0259tl\u0259ri\u201d Bak\u0131 1991. s.84).<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>Ard\u0131 var<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Xaqani \u018fd\u0259bo\u011flu \u00abT\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fckd\u0259 S\u0259lcuqlu x\u0259st\u0259liyi\u00bb kitab\u0131ndan \u2014 2016 (\u018fvv\u0259li:&nbsp;https:\/\/fedai.az\/?p=47533, https:\/\/fedai.az\/?p=47533) \u201cTarix\u00e7il\u0259r Bab\u0259kin \u0259sil-n\u0259s\u0259bi bar\u0259d\u0259 \u0259sas\u0259n iki fikir (\u0259slind\u0259 fikirl\u0259r \u00e7oxdur) s\u00f6yl\u0259yibl\u0259r. Birincisin\u0259 g\u00f6r\u0259 o,<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-47611","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/47611","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=47611"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/47611\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":47636,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/47611\/revisions\/47636"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=47611"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=47611"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=47611"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}