{"id":49024,"date":"2021-09-22T10:52:50","date_gmt":"2021-09-22T06:52:50","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=49024"},"modified":"2021-09-22T10:52:53","modified_gmt":"2021-09-22T06:52:53","slug":"adr-iran-munasib%c9%99tl%c9%99ri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=49024","title":{"rendered":"ADR-\u0130ran m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>1918-ci il may\u0131n 28-d\u0259 ADR-in yarand\u0131\u011f\u0131n\u0131 elan ed\u0259n Az\u0259rbaycan Miili \u015euras\u0131n\u0131n B\u0259yannam\u0259sind\u0259 g\u00f6st\u0259rildi ki: &#171;Az\u0259rbaycan Demokratik Respublikas\u0131 ham\u0131 il\u0259, x\u00fcsusil\u0259, qon\u015fu xalqlar v\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rl\u0259 dostluq \u0259laq\u0259l\u0259ri yaratma\u011f\u0131 q\u0259rara al\u0131r&#187;.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rin g\u00f6st\u0259rdiyi kimi, B\u0259yannam\u0259 \u00f6z iddias\u0131n\u0131 ancaq Arazdan \u015fimaldak\u0131 \u0259razi il\u0259 m\u0259hdudla\u015fd\u0131rsa da, Az\u0259rbaycan ad\u0131n\u0131n i\u015fl\u0259nm\u0259si \u00e7ox ke\u00e7m\u0259d\u0259n \u0130ran\u0131n etiraz\u0131na s\u0259b\u0259b oldu. Tehranda \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259r oyand\u0131 ki, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 T\u0259briz vilay\u0259tini \u0130randan ay\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tin\u0259 xidm\u0259t edir. H\u0259m\u00e7inin, Gilandak\u0131 C\u0259ng\u0259li milli inqilab\u0131 h\u0259r\u0259kat\u0131 \u00f6z q\u0259zetind\u0259 h\u0259r bir m\u00fcs\u0259lman torpa\u011f\u0131n\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini &#171;f\u0259r\u0259h m\u0259nb\u0259yi kimi&#187; alq\u0131\u015flayaraq, yeni respublikan\u0131n Az\u0259rbaycan ad\u0131n\u0131 se\u00e7m\u0259sinin onun \u0130rana birl\u0259\u015fm\u0259k arzusu il\u0259 ba\u011fl\u0131 olub-olmamas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 toxunurdu. \u0130rana birl\u0259\u015fm\u0259k niyy\u0259tinin ger\u00e7\u0259k oldu\u011fu t\u0259qdird\u0259, bu niyy\u0259t ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 ifad\u0259 olunmal\u0131d\u0131r, \u0259ks halda, iranl\u0131lar h\u0259min respublikan\u0131n Az\u0259rbaycan adlanmas\u0131na qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xa bil\u0259rl\u0259r. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259, \u0130ran\u0131n \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259rin\u0259 son qoymaq m\u0259qs\u0259dil\u0259, Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti xaric\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259 Qafqaz Az\u0259rbaycan\u0131 istilah\u0131n\u0131 i\u015fl\u0259d\u0259c\u0259kdi.<\/p>\n\n\n\n<p>T. Svyato\u00e7ovski yaz\u0131r ki, Top\u00e7uba\u015fov \u0130ran\u0131n niyy\u0259tl\u0259rinin d\u0259rin m\u0259nas\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131qlayan bir qeydini \u0259lav\u0259 edirdi: &#171;Onlar el\u0259 hey deyirdil\u0259r ki, biz onlarla birl\u0259\u015fm\u0259liyik, onlar bunu \u00e7ox arzulay\u0131rlar v\u0259 h\u0259r zaman bizim ziyal\u0131lar\u0131m\u0131zdan a\u011f\u0131zdolusu dan\u0131\u015f\u0131rlar, \u00e7\u00fcnki onlar\u0131n \u00f6zl\u0259rinin bel\u0259 ziyal\u0131lar\u0131 yoxdur&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p>Bununla bel\u0259, Tehran\u0131n ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc t\u0259l\u0259bl\u0259r \u0130ranla \u0259laq\u0259l\u0259rd\u0259ki diqq\u0259t\u0259layiq ir\u0259lil\u0259yi\u015f\u0259 mane olmad\u0131, bu is\u0259 iki \u00f6lk\u0259 aras\u0131ndak\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259rin z\u0259ruriliyin\u0259 bir s\u00fcbut idi. Respublika t\u0259msil\u00e7isi kimi xarici i\u015fl\u0259r nazirinin m\u00fcavini Adil Ziyadxanov Tehranda onun \u00fc\u00e7un ayr\u0131lm\u0131\u015f iqam\u0259tgahda oturdu. \u0130randan is\u0259 \u0130ran siyas\u0259tinin yeni ulduzu Seyyid Ziya \u0259l-din Tabatabayinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi missiya taarifl\u0259r, po\u00e7t xidm\u0259ti v\u0259 ticar\u0259tl\u0259 ba\u011fl\u0131 raz\u0131l\u0131\u011fa g\u0259lm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn dan\u0131\u015f\u0131qlar aparmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 Bak\u0131ya yola d\u00fc\u015fd\u00fc. Bu arada Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 il\u0259 \u0130ran aras\u0131nda konfederasiya yarad\u0131lmas\u0131n\u0131n m\u00fcnasibliyi haqq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131qlar apar\u0131lmaqda idi. H\u0259min bu ideya h\u0259r iki t\u0259r\u0259fin ba\u015fl\u0131ca ist\u0259kl\u0259rinin yerin\u0259 yetm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn geni\u015f \u00fcf\u00fcql\u0259r a\u00e7m\u0131\u015f olurdu. \u0130ran Rusiyaya t\u0259slim etdiyi torpaqlar\u0131 geri alacaqd\u0131, Bak\u0131 is\u0259 T\u0259briz\u0259 daha yax\u0131n olacaqd\u0131. 1919-cu il avqustun 9-da imzalanan \u0130ngilt\u0259r\u0259-\u0130ran raz\u0131la\u015fmas\u0131 h\u0259r iki \u00f6lk\u0259 aras\u0131ndak\u0131 dostluq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin b\u0259rpas\u0131nda n\u00f6vb\u0259ti stimul oldu. Ayd\u0131n oldu ki, iki milyon funt sterlinq borc \u0259v\u0259zind\u0259 Britaniya m\u0259sl\u0259h\u0259t\u00e7il\u0259rinin m\u0259rk\u0259zi h\u00f6kum\u0259tin m\u00fch\u00fcm t\u0259\u015fkilatlar\u0131na t\u0259yin olunmas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan h\u0259min bu raz\u0131la\u015fma \u0130ran\u0131, faktiki olaraq, himay\u0259 alt\u0131na salm\u0131\u015f oldu. \u018fks\u0259r iranl\u0131lar v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259rc\u0259sin\u0259 \u00f6z hidd\u0259tl\u0259rini bildirdikl\u0259ri halda, Bak\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 Londonun \u0130rana olan yeni mara\u011f\u0131n\u0131 t\u0259z\u0259d\u0259n Britaniya k\u00f6lg\u0259sind\u0259 daldalanmaq kimi qiym\u0259tl\u0259ndirdil\u0259r. Bu, h\u0259qiq\u0259t\u0259 \u00e7ox uy\u011fun idi, \u00e7\u00fcnki m\u00fcqavil\u0259y\u0259 olan \u0259lav\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259, &#171;Britaniya h\u0259r iki t\u0259r\u0259fin raz\u0131l\u0131\u011f\u0131 al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 yerl\u0259rd\u0259 \u0130ran s\u0259rh\u0259dinin nizamlanmas\u0131nda&#187; yax\u0131ndan i\u015ftirak ed\u0259c\u0259kdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Birg\u0259 \u0130ran-Az\u0259rbaycan komissiyas\u0131n\u0131n \u00fczvl\u0259ri oktyabr\u0131n 29-u v\u0259 noyabr\u0131n 1-i aras\u0131nda Parisd\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r v\u0259 bir s\u0259n\u0259d haz\u0131rlad\u0131lar. \u0130ran\u0131n xarici i\u015fl\u0259r naziri N\u0259sr\u0259ddin D\u00f6vl\u0259 sonradan onu Britaniya h\u00f6kum\u0259tin\u0259 t\u0259qdim etdi. Qafqaz Az\u0259rbaycan\u0131n\u0131n Rusiyadan h\u0259r hans\u0131 bir formada ayr\u0131lmas\u0131n\u0131 v\u0259 onun tam m\u00fcst\u0259qilliyini bir daha t\u0259sdiql\u0259y\u0259n memorandum \u0130ranla g\u0259l\u0259c\u0259k \u0259laq\u0259l\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirdi:<\/p>\n\n\n\n<p>III madd\u0259. Az\u0259rbaycan Demokratik Respublikas\u0131 \u00f6z qon\u015fusu \u0130ran imperiyas\u0131 il\u0259 konfederasiya formas\u0131nda siyasi-iqtisadi \u0259laq\u0259 yarad\u0131r ki, bu federasiyan\u0131n prinsipl\u0259ri, formas\u0131 v\u0259 onu idar\u0259 etm\u0259k \u00fcsullar\u0131 \u0130ran v\u0259 Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n birg\u0259 m\u00fczakir\u0259 olunacaq, t\u0259nziml\u0259nmi\u015f olacaq v\u0259 t\u0259sdiq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r iki \u00f6lk\u0259 parlamentl\u0259rinin ixtiyar\u0131na veril\u0259c\u0259k. Lakin bundan sonra h\u0259r iki \u00f6lk\u0259nin xarici \u0259laq\u0259l\u0259ri birg\u0259 apar\u0131lacaq.<\/p>\n\n\n\n<p>IV madd\u0259. Yuxar\u0131da g\u00f6st\u0259rilan (I v\u0259 II madd\u0259l\u0259r) m\u0259qs\u0259dl\u0259r\u0259 \u00e7atmaq \u0259zmi il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 \u0130rana b\u0259nz\u0259r olaraq tan\u0131nmaq, m\u00fcst\u0259qilliyini saxlamaq, \u0259razi toxunulmazl\u0131\u011f\u0131na qar\u015f\u0131 edil\u0259n h\u0259r c\u00fcr c\u0259hdl\u0259rd\u0259n qorunmaq, h\u0259m\u00e7inin, siyasi, iqtisadi v\u0259 h\u0259rbi g\u00fcc\u00fcn\u00fcn artmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn B\u00f6y\u00fck Britaniya t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259st\u0259kl\u0259nm\u0259k arzusundad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bak\u0131 rejimi \u00fc\u00e7\u00fcn bu plan\u0131n \u0259n m\u00fch\u00fcm c\u0259h\u0259ti ondan ibar\u0259t idi ki, Britaniyan\u0131n Az\u0259rbaycanla \u0130ran\u0131 eyni c\u00fcr m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259c\u0259yi g\u00fcman edilirdi. Bunun eyni olaraq, az\u0259rbaycanl\u0131lar bel\u0259 hesab edirdil\u0259r ki, \u0130ran\u0131n Britaniyaya ba\u011flayan tell\u0259r olmasayd\u0131, onlar z\u0259if \u0130ranla birl\u0259\u015fm\u0259y\u0259 az maraq g\u00f6st\u0259rmi\u015f olard\u0131lar. Britaniyal\u0131lara g\u0259linc\u0259, onlar N\u0259sr\u0259ddinin oyun oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fcl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bizim k\u00f6m\u0259yimiz v\u0259 havadarl\u0131\u011f\u0131m\u0131z say\u0259sind\u0259 \u0130ran v\u0259 Bak\u0131 daxil olmaqla b\u00fct\u00fcn Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131 orbitin\u0259 \u00e7\u0259km\u0259k ist\u0259yir. O, Parisd\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 Az\u0259rbaycan n\u00fcmayand\u0259larind\u0259n, s\u0259thi d\u0259 olsa, deklorasiya \u0259ld\u0259 etm\u0259y\u0259 m\u00fcv\u0259ff\u0259q oldu v\u0259 onun kiml\u0259 ixtilafda oldu\u011funu bilm\u0259k \u00e7ox maraql\u0131 olard\u0131. Bel\u0259 ki, Az\u0259rbaycan n\u00fcmayand\u0259l\u0259rinin siyasi t\u0259rkibi m\u00fcxt\u0259lifdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Xarici i\u015fl\u0259r \u00fczr\u0259 katib lord Kurzon Az\u0259rbaycanda Britaniyan\u0131n ba\u015fl\u0131ca mara\u011f\u0131n\u0131n, \u0259slind\u0259, n\u0259d\u0259n ibar\u0259t oldu\u011funu \u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u0259xfi qeydl\u0259rind\u0259 a\u00e7\u0131b g\u00f6st\u0259rdi:<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fg\u0259r \u0130randak\u0131 nazar\u0259timiz h\u0259qiq\u0259t\u0259n g\u00fccl\u00fc olarsa, t\u0259dric\u0259n bu n\u0259zarati Bak\u0131 daxil olmaqla, X\u0259z\u0259rin h\u0259r iki sahilin\u0259 m\u00fcnasib bir formada yaymaqla xeyli \u00fcst\u00fcnl\u00fck qazanm\u0131\u015f olar\u0131q&#8230; Lakin bu istiqam\u0259td\u0259 hal-haz\u0131rk\u0131 anda at\u0131lan h\u0259r hans\u0131 add\u0131m Denikinl\u0259, ya da g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 h\u0259r hans\u0131 quruma malik olacaq Rusiya, h\u0259tta bol\u015fevik Rusiyas\u0131 il\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin, \u015f\u00fcbh\u0259siz, d\u0259rhal v\u0259 islah olunmayacaq bir \u015f\u0259kild\u0259 korlanmas\u0131 dem\u0259k olard\u0131. \u00d6z m\u00fcst\u0259qilliyini elan etmi\u015f Rusiya imperiyas\u0131n\u0131n ayr\u0131-ayr\u0131 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rinin arzu v\u0259 t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 \u015f\u0259rik olmaq bir \u015feydir, lakin qon\u015fu \u015e\u0259rq q\u00fcvv\u0259si t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259vv\u0259lki Rusiya \u0259razisinin tutulmas\u0131nda yard\u0131m\u00e7\u0131 olmaq tamamil\u0259 ba\u015fqa bir \u015feydir. M\u0259n he\u00e7 c\u00fcr inana bilm\u0259r\u0259m ki, Bak\u0131da \u0130ran imperiyas\u0131 il\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259y\u0259 can atan xalq\u0131n, ya da ayr\u0131-ayr\u0131 adamlar\u0131n s\u0259mimi ist\u0259yi olsun&#8230; M\u0259n el\u0259 \u00f6lk\u0259 t\u0259s\u0259vv\u00fcr ed\u0259 bilm\u0259r\u0259m ki, \u0130ran\u0131n hakimiyy\u0259ti v\u0259 yar\u0131tmaz inzibat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 alt\u0131na ke\u00e7m\u0259y\u0259 maraq g\u00f6st\u0259rsin&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p>Britaniya himay\u0259sinin yenid\u0259n qaytar\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6st\u0259ril\u0259n bu gizli c\u0259hd \u0130ngilt\u0259r\u0259-\u0130ran raz\u0131la\u015fmas\u0131na qar\u015f\u0131 artan naraz\u0131l\u0131qlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 sonralar z\u0259ifl\u0259di. Son n\u0259tic\u0259d\u0259, m\u0259clis bu raz\u0131la\u015fman\u0131 t\u0259sdiq etm\u0259kd\u0259n boyun qa\u00e7\u0131rd\u0131. H\u0259r halda bu l\u0259ngim\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 v\u0259 onun c\u0259nub qon\u015fusu aras\u0131ndak\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259rin durmadan inki\u015faf\u0131na ciddi \u015f\u0259kild\u0259 x\u0259t\u0259r yetir\u0259 bilm\u0259di. H\u0259min prosesin \u0259n y\u00fcks\u0259k zirv\u0259si 1920-ci ilin mart\u0131nda iki qon\u015fu d\u00f6vl\u0259t aras\u0131nda dostluq v\u0259 ticar\u0259t haqq\u0131nda m\u00fcqavil\u0259nin imzalanmas\u0131 oldu. Ke\u00e7mi\u015f rus diplomat\u0131 V.F.Mayevski t\u0259r\u0259find\u0259n Bak\u0131 kabineti \u00fc\u00e7\u00fcn ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u0259n gizli memorandumda bu \u0259laq\u0259l\u0259rin s\u00fcr\u0259tl\u0259 geni\u015fl\u0259nm\u0259si m\u0259sl\u0259h\u0259t g\u00f6r\u00fcl\u00fcrd\u00fc v\u0259 a\u015fa\u011f\u0131da sadalanan s\u0259b\u0259bl\u0259r\u0259 uy\u011fun bunun, \u00e7ox b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259ti g\u00f6st\u0259rilirdi:<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eimali \u0130ran\u0131n \u0259halisi Az\u0259rbaycan \u0259halisi il\u0259 eynilik t\u0259\u015fkil edir. \u015eimali \u0130ran daima bu \u00f6lk\u0259y\u0259 g\u00fccl\u00fc meyil g\u00f6st\u0259rib v\u0259 s\u0131x iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rin inki\u015faf\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 daha \u00e7ox meyil g\u00f6st\u0259r\u0259c\u0259kdir&#8230; G\u00fcman etm\u0259y\u0259 \u0259sas\u0131m\u0131z var ki, qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259r zaman\u0131 Az\u0259rbaycan m\u0259rk\u0259zi rol oynayacaqd\u0131r. Az\u0259rbaycan a\u011f\u0131ls\u0131z siyas\u0259t\u0259 uyub, \u00f6z\u00fcn\u00fc parlaq g\u0259l\u0259c\u0259yind\u0259n m\u0259hrum etm\u0259z.<\/p>\n\n\n\n<p>Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, \u0130ngilt\u0259r\u0259-\u0130ran raz\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131 imzalayan V\u00fcsuq \u0259l-D\u00f6vl\u0259nin Tehran rejimi il\u0259 Bak\u0131 aras\u0131nda dostluq \u0259laq\u0259l\u0259rinin b\u0259rpa olunmas\u0131 v\u0259 respublikan\u0131n \u00e7ar\u0259siz olaraq m\u00fcdafi\u0259 etdiyi Britaniya y\u00f6n\u00fcm\u00fc T\u0259brizd\u0259 xo\u015fag\u0259lm\u0259z n\u0259tic\u0259l\u0259r verdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Burada raz\u0131la\u015fma b\u00fct\u00fcn sinifl\u0259r, x\u00fcsusil\u0259, bazar tacirl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n naraz\u0131l\u0131qla qar\u015f\u0131land\u0131. Sonuncular m\u00fczakir\u0259 obyektin\u0259 \u00e7evrilmi\u015f bu m\u00fch\u00fcm m\u0259s\u0259l\u0259nin ticar\u0259t yollar\u0131n\u0131 ingilisl\u0259rin \u0259lind\u0259 olan Ba\u011fdada y\u00f6n\u0259ltm\u0259k plan\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 olmas\u0131ndan ehtiyat edirdil\u0259r. \u015e\u0259h\u0259r \u0130ngilt\u0259r\u0259-\u0130ran aras\u0131nda imzalanm\u0131\u015f &#171;m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259&#187; qoxusu g\u0259l\u0259n m\u00fcqavil\u0259 \u0259leyhin\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015f etiraz f\u0259aliyy\u0259tinin m\u0259rk\u0259zin\u0259 \u00e7evrildi. H\u0259r\u0259kat\u0131n \u00f6n s\u0131ralar\u0131nda Xiyabaniy\u0259 sadiq demokratlar gedirdil\u0259r v\u0259 bu d\u0259f\u0259 onlar Tehrana q\u0259lbl\u0259rind\u0259 \u00e7oxdan k\u00f6k salm\u0131\u015f inams\u0131zl\u0131q g\u00f6st\u0259rm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, Bak\u0131ya qar\u015f\u0131 da q\u0259r\u0259zl\u0259rini art\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p>Tarixi ger\u00e7\u0259klikl\u0259r bax\u0131m\u0131ndan I D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259n sonrak\u0131 d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 olan m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri daha m\u00fcr\u0259kk\u0259b idi. T\u00fcrkiy\u0259 d\u00f6vl\u0259ti VI Mehmetin m\u00fctt\u0259fiql\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259st\u0259kl\u0259n\u0259n rejimi il\u0259 1919-cu ilin yay\u0131ndan m\u00fcharib\u0259 q\u0259hr\u0259man\u0131 kimi tan\u0131nan Mustafa Kamal Pa\u015fa aras\u0131nda b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc. Bak\u0131n\u0131n r\u0259smi \u0259laq\u0259l\u0259ri \u0130stanbuldak\u0131 sultan h\u00f6kum\u0259til\u0259 saxlan\u0131l\u0131rd\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan diplomatik missiyas\u0131 da burada otururdu.<\/p>\n\n\n\n<p>T.Svyato\u00e7ovski yaz\u0131r: &#171;M\u00fcst\u0259qil Bak\u0131 rejimi (ADR &#8212; V.\u00d6.) durmadan add\u0131m-add\u0131m \u00f6z s\u00fcqutuna yax\u0131nla\u015fd\u0131\u011f\u0131 zaman T\u0259briz demokratlar\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n o biri tay\u0131n\u0131n \u00f6z m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131n\u0131 t\u0259yin etm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 b\u00f6y\u00fck nailiyy\u0259tl\u0259r qazand\u0131lar. 8 ayl\u0131q haz\u0131rl\u0131qdan sonra, daha do\u011frusu, Xiyabaninin etiraf etdiyi kimi, \u0130ngit\u0259r\u0259-\u0130ran raz\u0131la\u015fmas\u0131na v\u0259 V\u00fcsuq-\u00fcl D\u00f6vl\u0259 kabinetin\u0259 qar\u015f\u0131 etiraz h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n ba\u015fland\u0131\u011f\u0131 vaxtdan -1920-ci il aprelin 9-da demokratlar Tehran h\u00f6kum\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyana qalxd\u0131lar. \u00dcsyana bilavasit\u0259 s\u0259b\u0259b Tehrandan g\u00f6nd\u0259ril\u0259n \u0130sve\u00e7 t\u0259yinatl\u0131 polis q\u00fcvv\u0259l\u0259ri il\u0259 toqqu\u015fma oldu. B\u0259yanat\u0131n m\u0259tnin\u0259 \u0259sas\u0259n, \u00fcsyan\u0131n m\u0259qs\u0259di yerli hakimiyy\u0259t dair\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n yol veriimi\u015f bir s\u0131ra m\u00fcrt\u0259ce meyilli antikonstitusiya h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rin\u0259 etiraz etm\u0259k idi. T\u0259briz liberallar\u0131 bildirdil\u0259r ki, b\u00fct\u00fcnl\u00fckd\u0259 onlar\u0131n proqram\u0131 \u00f6lk\u0259nin liberal rejimin\u0259 h\u00f6kum\u0259tin g\u00f6st\u0259r\u0259c\u0259yi diqq\u0259t v\u0259 bu h\u00f6kum\u0259tin onun xarakterini t\u0259yin ed\u0259n konstitusiya qanunlar\u0131na loyall\u0131q g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k, bu qanunlara \u0259m\u0259l ed\u0259c\u0259yi haqq\u0131nda tam q\u0259na\u0259tin \u0259ld\u0259 edilm\u0259sind\u0259n ibar\u0259tdir&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p>Respublika h\u00f6kum\u0259t formas\u0131na meyill\u0259rini a\u015fkar b\u00fcruz\u0259 ver\u0259n \u00fcsyan\u00e7\u0131lar vilay\u0259t\u0259 yeni ad &#8212; Azadistan adtn\u0131 verdil\u0259r. Bu ad\u0131n se\u00e7ilm\u0259si t\u0259kc\u0259 Tehrana qar\u015f\u0131 deyil, h\u0259m d\u0259 Bak\u0131 rejimin\u0259 qar\u015f\u0131 etiraz kimi, h\u0259m\u00e7inin, xata-b\u0259ladan uzaq olmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 bu rejiml\u0259 m\u0259saf\u0259 saxlamaq vasit\u0259si kimi izah olunurdu. K\u0259sr\u0259vi \u00f6z xarakterik t\u0259rs tonunu gizl\u0259tm\u0259d\u0259n bu ad\u0131n k\u00f6k\u00fcn\u00fc izah etmi\u015fdi:<\/p>\n\n\n\n<p>Rusiya imperiyas\u0131n\u0131n par\u00e7alanmas\u0131ndan sonra Bak\u0131da v\u0259 onun \u0259traflar\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fc Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 adland\u0131ran t\u00fcrkdilli ki\u00e7ik Qafqaz respublikas\u0131 yarand\u0131. Q\u0259dim kitablarda bu regionun ad\u0131 &#171;Arran&#187; idi, lakin bu ad \u00e7oxdand\u0131r ki, i\u015fl\u0259nmir. H\u0259min respublikan\u0131n \u00fcmidi v\u0259 ist\u0259yi bir g\u00fcn Az\u0259rbaycana qovu\u015fmaq idi v\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259, respublikan\u0131 v\u0259 \u0259razini adland\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan ad\u0131 se\u00e7ilmi\u015fdi. Bel\u0259 bir birliyi ist\u0259m\u0259y\u0259n, el\u0259c\u0259 d\u0259, \u0130randan ayr\u0131lma\u011f\u0131 arzulamayan c\u0259nubi az\u0259rbaycanl\u0131lar respublikan\u0131n ad\u0131n\u0131n bu \u015f\u0259kild\u0259 adland\u0131nlmas\u0131ndan \u00e7ox dilxor oldular. Lakin bir halda ki, bu ad art\u0131q se\u00e7ilmi\u015fdi, \u00e7oxlar\u0131, &#171;Yax\u015f\u0131 olar ki, biz vilay\u0259timiz \u00fc\u00e7\u00fcn ba\u015fqa bir ad q\u0259bul ed\u0259k&#187;- dedil\u0259r. Bu minvanla &#171;Azadistan&#187; ad\u0131 yarand\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130ran Az\u0259rbaycan\u0131ndan olan ba\u015fqa bir m\u00fc\u0259llif, \u018fli Az\u0259ri, Azadistan ad\u0131n\u0131n daha sad\u0259 izah\u0131n\u0131 verir: &#171;Bu ad konstitusiya inqilab\u0131 vaxt\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n verdiyi qurbanlar\u0131n xatir\u0259sini yad edirdi&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Vahid \u00d6m\u0259rov,<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>f\u0259ls\u0259f\u0259 \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>1918-ci il may\u0131n 28-d\u0259 ADR-in yarand\u0131\u011f\u0131n\u0131 elan ed\u0259n Az\u0259rbaycan Miili \u015euras\u0131n\u0131n B\u0259yannam\u0259sind\u0259 g\u00f6st\u0259rildi ki: &#171;Az\u0259rbaycan Demokratik Respublikas\u0131 ham\u0131 il\u0259, x\u00fcsusil\u0259, qon\u015fu xalqlar v\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rl\u0259<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":49026,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-49024","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/49024","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=49024"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/49024\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":49027,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/49024\/revisions\/49027"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/49026"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=49024"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=49024"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=49024"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}