{"id":50763,"date":"2021-10-11T01:00:05","date_gmt":"2021-10-10T21:00:05","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=50763"},"modified":"2021-10-11T01:00:10","modified_gmt":"2021-10-10T21:00:10","slug":"t%c9%99brizi-ruslara-t%c9%99slim-ed%c9%99n-din-xadimi-arasdirma","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=50763","title":{"rendered":"T\u0259brizi ruslara t\u0259slim ed\u0259n din xadimi &#8212; ARA\u015eDIRMA"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sinin imzaland\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u0259 aid q\u0259rib\u0259 bir tarix\u00e7\u0259&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br> <span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">M\u00fcs\u0259llim H\u0259s\u0259nov<\/span><br><br>(\u018fvv\u0259li burada: <a href=\"https:\/\/fedai.az\/?p=50674\">https:\/\/fedai.az\/?p=50674<\/a>)<br><br>Rus h\u0259rb tarix\u00e7isi A.V.\u015ei\u015fov 1828-ci ilin fevral\u0131nda Paskevi\u00e7in Peterburqa, Rusiya Qo\u015funlar\u0131n\u0131n Ba\u015f Q\u0259r\u0259rgah r\u0259isi general \u0130.\u0130.Dibi\u00e7\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi bir raportun m\u0259tnini \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u201cQafqaz m\u00fcharib\u0259l\u0259rinin s\u0259rk\u0259rd\u0259l\u0259ri\u201d (\u00ab\u041f\u043e\u043b\u043a\u043e\u0432\u043e\u0434\u0446\u044b \u041a\u0430\u0432\u043a\u0430\u0437\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0432\u043e\u0438\u043d\u00bb) adl\u0131 kitab\u0131na daxil edib. Qraf Paskevi\u00e7in h\u0259min raportunda deyilirdi:<br><br>\u201c&#8230;\u0130randa (m\u0259tnd\u0259 \u201cPersiya\u201d yaz\u0131l\u0131b \u2013 M.H.) m\u00fcq\u0259dd\u0259sliyi il\u0259 tan\u0131nan \u015feyx\u00fcl-islam Mirz\u0259 Yusifin o\u011flu Mir F\u0259ttah a\u011fa m\u00f6min h\u0259yat\u0131 v\u0259 ciddi \u0259d\u0259b qaydalar\u0131 il\u0259 x\u00fcsusi m\u0259h\u0259bb\u0259t v\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 onun n\u0259sih\u0259t v\u0259 m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259rin\u0259 qulaq asan yerli xalq\u0131n etibar\u0131n\u0131 qazan\u0131b .<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>H\u0259l\u0259 bizim qo\u015funlar T\u0259briz\u0259 girm\u0259zd\u0259n \u0259vv\u0259l Mir F\u0259ttah a\u011fa ruslara sadiqliyini bildir\u0259r\u0259k T\u0259briz sakinl\u0259rin\u0259 m\u00fcraci\u0259t etmi\u015fdi ki, onlar biz\u0259 he\u00e7 bir m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259sinl\u0259r v\u0259 bu \u015f\u0259h\u0259rin m\u00fcqavim\u0259tsiz tutulmas\u0131nda onun da m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259siri qeyd olunmal\u0131d\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>&#8230;Bizimkil\u0259rin Az\u0259rbaycanda oldu\u011fu b\u00fct\u00fcn bu m\u00fcdd\u0259td\u0259 m\u00fcct\u0259hid Mir F\u0259ttah a\u011fa bizim h\u00f6kum\u0259t\u0259 m\u0259h\u0259bb\u0259t v\u0259 s\u0259daq\u0259tini s\u00fcbut etm\u0259kd\u0259n yorulmad\u0131. V\u0259 b\u00fct\u00fcn m\u00fcs\u0259lmanlardan yegan\u0259 adamd\u0131r ki, m\u0259n onu Az\u0259rbaycan m\u00fcv\u0259qq\u0259ti h\u00f6kum\u0259tinin t\u0259rkibin\u0259 t\u0259yin etdim. O, vergil\u0259rin toplanmas\u0131nda v\u0259 ordunun t\u0259minat\u0131nda, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, \u00f6z m\u00fcraci\u0259tl\u0259ri v\u0259 n\u00fcmun\u0259si il\u0259 bizim tabeliyimizd\u0259 olan b\u00fct\u00fcn Az\u0259rbaycan \u0259razisinin tabe olmas\u0131na v\u0259 ita\u0259t etm\u0259sin\u0259 \u00e7ox k\u00f6m\u0259k etdi. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 bu vilay\u0259td\u0259 oldu\u011fumuz 4 ay \u0259rzind\u0259 n\u0259inki bizim ayr\u0131-ayr\u0131 ki\u00e7ik komandalara qar\u015f\u0131 h\u00fccumlar olmad\u0131, h\u0259m d\u0259 xalq aras\u0131nda he\u00e7 bir naraz\u0131l\u0131q v\u0259 ya \u00e7axna\u015fma ba\u015f verm\u0259di&#8230;\u201d<br><br>Bu, 1828-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131 iki hiss\u0259y\u0259 b\u00f6l\u0259n Rusiya generallar\u0131n\u0131n yaz\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n q\u0131sa icmal\u0131, rus generallar\u0131n\u0131n bir m\u00fcs\u0259lman din xadimin\u0259 verdiyi xarakteristikad\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>B\u0259s yerli \u0259hali aras\u0131nda, daha do\u011frusu, o d\u00f6vr\u00fcn yerli mirz\u0259l\u0259rinin yaz\u0131\u015fmalar\u0131nda Mir F\u0259ttah nec\u0259 xarakteriz\u0259 olunur?<br><br>T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, o d\u00f6vr\u00fcn yaz\u0131l\u0131 salnam\u0259si kimi tan\u0131nan m\u0259\u015fhur \u201cQaraba\u011fnam\u0259\u201dl\u0259rd\u0259 Mir F\u0259ttah\u0131n ad\u0131 \u00e7\u0259kilmir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Niy\u0259 \u00e7\u0259kilmir?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Mir F\u0259ttah\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti t\u0259qdir edilm\u0259diyi \u00fc\u00e7\u00fcnm\u00fc?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Cavab yoxdur&#8230;<br><br>X\u0259yan\u0259t<br><br>Ba\u015fqa m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Mir F\u0259ttah bar\u0259sind\u0259, az da olsa, m\u0259lumatlar var. M\u0259s\u0259l\u0259n, ingilis tarix\u00e7isi Con Baddeli \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u201cQafqaz\u0131n ruslar t\u0259r\u0259find\u0259n tutulmas\u0131\u201d (\u201cThe Russian conguest of the Caucasus\u201d) adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 T\u0259brizin tutulmas\u0131ndan s\u00f6hb\u0259t a\u00e7araq yaz\u0131rd\u0131: \u201c\u015e\u0259h\u0259rin qap\u0131lar\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131 v\u0259 60.000 \u0259halisi olan bu q\u0259dim v\u0259 varl\u0131 \u015f\u0259h\u0259r, Z\u0259rd\u00fc\u015ft\u00fcn v\u0259t\u0259ni, dem\u0259k olar ki, m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259d\u0259n ruslar\u0131n \u0259lin\u0259 ke\u00e7di\u201d.<br><br>\u0130ngilis m\u00fc\u0259llifin bel\u0259 bir qeydi d\u0259 var ki, \u201cb\u0259zi m\u0259nb\u0259l\u0259r b\u00fct\u00fcn g\u00fcnah\u0131 x\u0259yan\u0259t etmi\u015f A\u011fa Meer Feted\u0259 (s\u00f6hb\u0259t h\u0259min Mir F\u0259ttahdan gedir \u2013 M.H.) g\u00f6r\u00fcrd\u00fcl\u0259r\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>B\u0259s m\u00f6min adam, din xadimi bel\u0259 taley\u00fckl\u00fc bir m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 niy\u0259 x\u0259yan\u0259t etm\u0259li idi?<br><br>Bu sual\u0131n cavab\u0131 \u0130ran tarix\u00e7isi \u018fmin\u0259 P\u0259kr\u0259van\u0131n \u201cAbbas Mirz\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan\u201d kitab\u0131ndad\u0131r: \u201cT\u0259brizin ruhani r\u0259hb\u0259ri Mirz\u0259 Yusif yenic\u0259 \u00f6lm\u00fc\u015fd\u00fc. Onun var-d\u00f6vl\u0259t d\u00fc\u015fk\u00fcn\u00fc olan o\u011flu g\u0259nc ruhani Mir F\u0259ttah \u0259halinin fikrini azd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox uy\u011fun faktor idi. Mir F\u0259ttah f\u0259tva vermi\u015fdi ki, art\u0131q m\u00fcq\u0259dd\u0259s \u0130slam-Kafir sava\u015f\u0131 bitmi\u015f, Tanr\u0131 ruslar\u0131n yard\u0131m\u00e7\u0131s\u0131 olmu\u015fdur. Tanr\u0131n\u0131n irad\u0259sin\u0259 tabe olub ruslara ita\u0259t etm\u0259liyik. Bel\u0259likl\u0259, T\u0259briz he\u00e7 bir dir\u0259ni\u015f g\u00f6st\u0259rm\u0259d\u0259n t\u0259slim olmu\u015fdu\u201d.<br><br>Ruslar T\u0259brizi tutandan sonra Mir F\u0259ttah Paskevi\u00e7in \u0259n inan\u0131lm\u0131\u015f adam\u0131na \u00e7evrilir. General onu Az\u0259rbaycan vilay\u0259tinin idar\u0259 olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259\u015fkil edilmi\u015f M\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u0130dar\u0259etm\u0259 H\u00f6kum\u0259tinin t\u0259rkibin\u0259 daxil edir. S\u00fclh dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n\u0131n uzand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u0259n general 1828-ci il yanvar\u0131n 3-d\u0259 Mir F\u0259ttaha m\u0259ktub g\u00f6nd\u0259r\u0259r\u0259k v\u0259ziyy\u0259tin s\u00fclhd\u0259n daha \u00e7ox m\u00fcharib\u0259 variant\u0131na do\u011fru getdiyi bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat verir, m\u00fcharib\u0259nin ba\u015flanaca\u011f\u0131 t\u0259qdird\u0259 onu xalq aras\u0131nda sakitliyi qoruma\u011fa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r. Qeyd edir ki, \u201c\u015fah v\u0259 onun m\u0259sl\u0259h\u0259t\u00e7il\u0259ri m\u0259nim xeyirxahl\u0131\u011f\u0131m\u0131 qiym\u0259tl\u0259ndir\u0259 bilm\u0259dil\u0259r\u201d.<br><br>T\u0259brizin i\u015f\u011fal\u0131ndan sonra Az\u0259rbaycan vilay\u0259tinin m\u00fcv\u0259qq\u0259ti idar\u0259 edilm\u0259sinin h\u0259val\u0259 olundu\u011fu baron Dmitri Osten-Saken 1828-ci il yanvar\u0131n 7-d\u0259 general Paskevi\u00e7\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cSizin \u0259mriniz\u0259 \u0259sas\u0259n, d\u00fcn\u0259n M\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u0130dar\u0259etm\u0259 H\u00f6kum\u0259tind\u0259 gizli m\u00fc\u015favir\u0259 ke\u00e7irildi. M\u00fc\u015favir\u0259d\u0259 T\u0259briz m\u00fcct\u0259hidi Mir F\u0259ttah a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar\u0131 bildirdi: \u0130ranl\u0131lar \u0259mindir ki, Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015fdirilmi\u015f 50 min n\u0259f\u0259rlik rus qo\u015funlar\u0131ndan ba\u015fqa bundan da \u00e7ox qo\u015fun hiss\u0259l\u0259ri Araz\u0131n o tay\u0131nda g\u00f6zl\u0259yir. Mir F\u0259ttah \u0259halini inand\u0131r\u0131b ki, qo\u015funlar\u0131n bu t\u0259r\u0259f\u0259 yeridilm\u0259si yaln\u0131z T\u0259briz m\u00fcct\u0259hidinin xahi\u015fin\u0259 \u0259sas\u0259n dayand\u0131r\u0131l\u0131b. M\u00fcct\u0259hid adamlar\u0131 \u0259min edib ki, burda ham\u0131 rus silah\u0131na tabe oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lav\u0259 qo\u015fun yeridilm\u0259sin\u0259 q\u0259tiyy\u0259n ehtiyac yoxdur\u201d.<br><br>Bax, bel\u0259!<br><br>B\u00fct\u00fcn bunlardan sonra fevral ay\u0131nda T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259si imzalan\u0131r, Az\u0259rbaycan iki yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr. Rus qo\u015funlar\u0131 T\u0259brizi m\u00fcqavil\u0259 imzalanandan t\u0259xmin\u0259n bir ay sonra t\u0259rk edirl\u0259r. V\u0259 ruslarla birlikd\u0259 Mir F\u0259ttah da do\u011fuldu\u011fu \u015f\u0259h\u0259r\u0259d\u0259n \u00e7\u0131x\u0131r&#8230;<br><br>Din xadimi T\u0259brizi nec\u0259 t\u0259rk edib?<br><br>Rus qo\u015funlar\u0131n\u0131n T\u0259brizd\u0259n \u00e7\u0131xmas\u0131 prosesi fevral\u0131n 22-d\u0259n mart\u0131n 8-\u0259 q\u0259d\u0259r davam edir. Lakin h\u0259min g\u00fcnl\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisi aras\u0131nda bir h\u0259y\u0259can ya\u015fan\u0131r. Bu h\u0259y\u0259can rus qo\u015funlar\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n dini lideri, T\u0259briz m\u00fcct\u0259hidi Seyid Mir F\u0259ttah a\u011fan\u0131n da Rusiyaya k\u00f6\u00e7m\u0259k ist\u0259diyini bildirm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 olur.<br><br>V.Pottonun yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 m\u00fcct\u0259hidin b\u00fct\u00fcn Az\u0259rbaycana, x\u00fcsus\u0259n onun paytaxt\u0131n\u0131n (T\u0259brizin \u2013 M.H.) sakinl\u0259rin\u0259 t\u0259siri olduqca b\u00f6y\u00fck idi. Bel\u0259 bir n\u00fcfuzlu din xadiminin Rusiya t\u0259r\u0259fin\u0259 ke\u00e7m\u0259si b\u00f6y\u00fck siyasi \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edirdi v\u0259 Paskevi\u00e7 bu imkandan maksimum yararlanmaq q\u0259rar\u0131na g\u0259lir. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 Abbas Mirz\u0259nin, o vaxt Tehranda olan ingilis s\u0259firliyinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259sinin Mir F\u0259ttaha T\u0259brizi t\u0259rk etm\u0259m\u0259k bar\u0259d\u0259 xahi\u015f v\u0259 minn\u0259tl\u0259ri, h\u0259tta t\u0259hdidl\u0259ri m\u00fcct\u0259hidi fikrind\u0259n da\u015f\u0131nd\u0131ra bilmir. Onun T\u0259brizi t\u0259rk etm\u0259 g\u00fcn\u00fc mart\u0131n 7-n\u0259 t\u0259yin edilir.<br><br>M\u00fcct\u0259hidin \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131xmas\u0131 Az\u0259rbaycan vilay\u0259tinin idar\u0259 edilm\u0259sin\u0259 cavabdeh olan baron D. Osten-Sakenin general Paskevi\u00e7\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi 7 mart tarixli, 1515 n\u00f6mr\u0259li raportunda b\u00fct\u00fcn detallar\u0131 il\u0259 t\u0259svir olunur: \u201c&#8230;N\u0259hay\u0259t, yola \u00e7\u0131xmaq \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn haz\u0131rl\u0131qlar ba\u015fa \u00e7atandan sonra onun T\u0259brizd\u0259n getm\u0259si bu ay\u0131n 7-n\u0259 t\u0259yin edilmi\u015fdi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Xalq aras\u0131nda h\u0259r hans\u0131 \u00e7axna\u015fman\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259h\u0259r tezd\u0259n komendant, polkovnik Burtsov x\u00fcsusi karaul d\u0259st\u0259si v\u0259 kazak konvoyu il\u0259 m\u00fcct\u0259hidin evin\u0259 g\u0259lmi\u015fdi ki, onu \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131x\u0131nca m\u00fc\u015fayi\u0259t el\u0259sin. M\u00fcct\u0259hidin b\u00fct\u00fcn \u0259\u015fyalar\u0131 yola d\u00fc\u015fm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn qabaqcadan haz\u0131rlansa da, tezlikl\u0259 onun evinin yan\u0131na xeyli adam ax\u0131\u015fd\u0131.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Qad\u0131nlar yax\u0131nl\u0131qdak\u0131 evl\u0259rin dam\u0131na \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131lar, \u015f\u0259h\u0259r darvazalar\u0131na aparan b\u00fct\u00fcn k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259r v\u0259 d\u00f6ng\u0259l\u0259r d\u0259 adamla dolu idi. \u018fvv\u0259lc\u0259 k\u00fctl\u0259 m\u00fcct\u0259hidi d\u00f6vr\u0259y\u0259 ald\u0131, bir ne\u00e7\u0259 adam Rusiyaya k\u00f6\u00e7m\u0259k fikrind\u0259n da\u015f\u0131nd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn onu h\u0259y\u0259canla dil\u0259 tutma\u011fa ba\u015flad\u0131. M\u00fcct\u0259hid h\u0259mi\u015f\u0259 onu f\u0259rql\u0259ndir\u0259n b\u00f6y\u00fck t\u0259vaz\u00f6karl\u0131qla xalqa dedi ki, bir d\u0259f\u0259 verdiyi s\u00f6z\u0259 \u0259m\u0259l etm\u0259m\u0259k ona V\u0259t\u0259ni v\u0259 \u0259zizl\u0259rini t\u0259rk etm\u0259kd\u0259n daha k\u0259d\u0259rli ola bil\u0259r\u201d.<br><br>Mir F\u0259ttah h\u0259m\u00e7inin bildirib ki, onu Rusiyaya pul v\u0259 \u015fan-\u015f\u00f6hr\u0259t yox, ancaq q\u0131sa zaman k\u0259siyind\u0259 tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 xalqa, y\u0259ni ruslara ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 c\u0259lb edir.<br>Raportdan: \u201cOnun fikrind\u0259n d\u00f6nm\u0259diyini g\u00f6r\u0259n xalq q\u0259m-q\u00fcss\u0259y\u0259 q\u0259rq oldu, bir anda \u00fcmumi f\u0259ryad qopdu, b\u00fct\u00fcn k\u00fctl\u0259 h\u00f6nk\u00fcrm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131, b\u0259zil\u0259ri onu ata adland\u0131raraq yenid\u0259n burda qalmas\u0131n\u0131 xahi\u015f etdil\u0259r. Bu \u00e7\u0259tin anlarda onun zahiri g\u00f6rk\u0259mi xeyli d\u0259yi\u015fdi v\u0259 o m\u0259rdi-m\u0259rdan\u0259 xahi\u015f el\u0259di ki, onun \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, T\u0259brizd\u0259 oldu\u011funu unutsunlar\u201d.<br><br>H\u0259tta bel\u0259 q\u0259ti q\u0259raradan sonra da k\u00fctl\u0259 m\u00fcct\u0259hidin \u0259t\u0259yind\u0259n \u0259l \u00e7\u0259kmir: \u201cO, komendant\u0131n v\u0259 konvoyun m\u00fc\u015fayi\u0259ti il\u0259 \u00f6z evind\u0259n \u00e7\u0131xaraq \u015f\u0259h\u0259r k\u0259nar\u0131na do\u011fru getdi. M\u00fcxt\u0259lif ya\u015fl\u0131 adamlar onun ard\u0131nca d\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r. \u00c7oxlar\u0131 yer\u0259 d\u00f6\u015f\u0259nirdil\u0259r ki, bununla onun qaba\u011f\u0131n\u0131 k\u0259ssinl\u0259r, ham\u0131 istisnas\u0131z olaraq onun \u0259ll\u0259rind\u0259n \u00f6p\u00fcrd\u00fc, onun paltar\u0131ndan yadigar kimi bir par\u00e7a ist\u0259yirdi&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>\u015e\u0259h\u0259rd\u0259n k\u0259nara \u00e7\u0131xandan sonra o d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 sakinl\u0259r\u0259 evl\u0259rin\u0259 qay\u0131tma\u011f\u0131 \u0259mr ets\u0259 d\u0259, t\u0259sirsiz qald\u0131, k\u00fctl\u0259 ondan geri qalm\u0131rd\u0131. N\u0259hay\u0259t, o, \u015f\u0259h\u0259rin t\u0259xmin\u0259n 5 verstliyind\u0259 dayand\u0131, komendantla v\u0259 xalqla sa\u011folla\u015f\u0131b at\u0131n\u0131 ir\u0259li \u00e7apmaqla xalqdan uzaqla\u015fd\u0131&#8230;\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Bu, bir xalq q\u0259hr\u0259man\u0131 il\u0259 ayr\u0131l\u0131q s\u0259hn\u0259si deyil.<br><br>Bu, bir m\u00fcs\u0259lman din xadimi il\u0259 vida m\u0259rasimidir. V\u0259 vidala\u015fma\u011fa g\u0259l\u0259n k\u00fctl\u0259, nec\u0259 dey\u0259rl\u0259r, onun \u0259t\u0259yind\u0259 namaz q\u0131lma\u011fa haz\u0131rd\u0131r. Baxmayaraq ki, o din xadimi do\u011fma \u015f\u0259h\u0259rinin yadellil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131na yard\u0131m g\u00f6st\u0259rib&#8230;<br><br>V\u0259 mill\u0259t indi o din xadiminin aya\u011f\u0131na d\u00f6\u015f\u0259nir ki, bu \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n getm\u0259sin!<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Mill\u0259t o din xadiminin paltar\u0131ndan bir par\u00e7a yadigar g\u00f6t\u00fcrm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yalvar\u0131r&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Bu, bir tarixi t\u0259zadd\u0131r, yoxsa m\u00fcs\u0259lman fanatizmi, anlamaq \u00e7\u0259tindir&#8230;<br><br>M\u00fcct\u0259hid \u015eimali Az\u0259rbaycanda<br><br>Rus qo\u015funlar\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 \u015eimali Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7\u0259n Mir F\u0259ttah bir m\u00fcdd\u0259t Paskevi\u00e7in \u00f6d\u0259diyi q\u0259pik-quru\u015fla dolanmal\u0131 olur. \u00c7\u00fcnki general\u0131n Peterburqa g\u00f6nd\u0259rdiyi t\u0259qdimata cavab g\u0259lmir. Paskevi\u00e7 1828-ci il aprelin 27-d\u0259 xarici i\u015fl\u0259r naziri Nesselrodey\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi n\u00f6vb\u0259ti m\u0259ktubda m\u00fcct\u0259hidin \u0130randa 400 min rubl d\u0259y\u0259rind\u0259 varidat\u0131n\u0131n qald\u0131\u011f\u0131n\u0131 xat\u0131rlad\u0131l\u0131r, Peterburqa g\u00f6nd\u0259rdiyi t\u0259qdimatda \u0130mperatordan ona ild\u0259 2 min \u00e7ervon d\u0259y\u0259rind\u0259 pensiya k\u0259silm\u0259sini xahi\u015f etdiyini yaz\u0131r, onun \u015fi\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n r\u0259hb\u0259ri t\u0259yin edilm\u0259si xahi\u015fin\u0259 d\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildirilm\u0259diyini yada sal\u0131r, imkan olsa ona \u00f6m\u00fcrl\u00fck bir ne\u00e7\u0259 k\u0259nd ba\u011f\u0131\u015flanmas\u0131n\u0131n vacibliyini vur\u011fulay\u0131r.<br><br>Ax\u0131rda Paskevi\u00e7 yaz\u0131r: \u201cB\u00fct\u00fcn bunlar al\u0131nmasa da, xahi\u015f edir\u0259m, he\u00e7 olmasa m\u0259nim m\u00fcct\u0259hid\u0259 v\u0259d etdiyim pensiyan\u0131n ayr\u0131lmas\u0131n\u0131 \u0130mperator h\u0259zr\u0259tl\u0259rin\u0259 xat\u0131rladas\u0131n\u0131z. \u018fks halda indiy\u0259 q\u0259d\u0259r z\u0259ruri ehtiyaclar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259nim g\u00fcnd\u0259lik verdiyim v\u0259saitl\u0259 kifay\u0259tl\u0259n\u0259n m\u00fcct\u0259hidin veridiym s\u00f6z\u0259 \u0259m\u0259l etm\u0259diyimi m\u0259n\u0259 irad tutma\u011fa haqq\u0131 olar v\u0259 \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, Rusiya h\u00f6kum\u0259tinin \u00f6z v\u0259dl\u0259rin\u0259 sadiqliyin\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259 etm\u0259y\u0259 ba\u015flaya bil\u0259r\u201d.<br><br>T\u0259xmin\u0259n iki h\u0259ft\u0259 sonra, may\u0131n 10-da Paskevi\u00e7 sevinc\u0259k Mir F\u0259ttaha m\u0259ktub g\u00f6nd\u0259rir: \u201c\u0130mperator H\u0259zr\u0259tl\u0259ri sizin xidm\u0259tl\u0259rinizi n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq \u00f6z\u00fcn\u00fcn q\u0131z\u0131l suyuna \u00e7\u0259kilmi\u015f v\u0259 briliyantla b\u0259z\u0259dilmi\u015f portretini siz\u0259 h\u0259diyy\u0259 etm\u0259y\u0259 raz\u0131l\u0131q verib. Portret haz\u0131r olan kimi siz\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lacaq. <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>&#8230;Bundan \u0259lav\u0259 Zati Alil\u0259ri siz\u0259 illik 2 min \u00e7ervon d\u0259y\u0259rind\u0259 pensiya t\u0259yin edilm\u0259sin\u0259 raz\u0131l\u0131q verib\u201d.<br><br>H\u0259min ilin iyun ay\u0131nda \u00e7ar\u0131n portreti Mir F\u0259ttaha t\u0259qdim edilir. Lakin portret h\u0259l\u0259 m\u00fcct\u0259hidin iqtisadi probleml\u0259rinin h\u0259lli dem\u0259k deyildi&#8230;<br><br>Din xadimi dil\u0259 g\u0259lir&#8230;<br><br>Bir m\u00fcdd\u0259t d\u0259 g\u00f6zl\u0259dikd\u0259n sonra Mir F\u0259ttah, nec\u0259 dey\u0259rl\u0259r, dil\u0259 g\u0259lir v\u0259 Rusiya h\u00f6kum\u0259tind\u0259n ist\u0259dikl\u0259rini Paskevi\u00e7\u0259 m\u0259ktub \u015f\u0259klind\u0259 yaz\u0131r:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>1) M\u0259n\u0259 v\u0259 m\u0259niml\u0259 T\u0259brizd\u0259n g\u0259l\u0259nl\u0259r\u0259 torpaq laz\u0131md\u0131r, daha do\u011frusu, \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 ya mahal v\u0259 k\u0259nd laz\u0131md\u0131r ki, m\u0259niml\u0259 g\u0259l\u0259nl\u0259r i\u015fl\u0259y\u0259 bilsinl\u0259r.<br>2) H\u0259min \u0259razi m\u0259n\u0259 m\u0259xsus olmal\u0131d\u0131r&#8230;<br>3) V\u0259 h\u0259min \u0259razi m\u0259n\u0259 irsi verilm\u0259lidir v\u0259 he\u00e7 kim m\u0259nim sa\u011fl\u0131\u011f\u0131mda v\u0259 m\u0259nd\u0259n sonra onu almas\u0131n&#8230;<br>4) H\u0259min \u0259razid\u0259 m\u0259nim r\u00fctb\u0259m\u0259 uy\u011fun ev tikilm\u0259sin\u0259 \u015f\u0259rait yarad\u0131lmal\u0131dr&#8230;<br>5) O yerin m\u00fchafiz\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn kifay\u0259t q\u0259d\u0259r \u0259sg\u0259r d\u0259st\u0259si ayr\u0131lmal\u0131 v\u0259 bu \u0259sg\u0259rl\u0259r m\u0259nim tabeliyimd\u0259 olmal\u0131, general kimi m\u0259n\u0259 xidm\u0259t etm\u0259lidir&#8230;<br><br>V\u0259 s. v\u0259 i.a&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>22 b\u0259ndd\u0259n ibar\u0259t xahi\u015f m\u0259ktubunun yaz\u0131lma tarixi qeyd edilm\u0259yib.<br><br>Aradan bir q\u0259d\u0259r ke\u00e7\u0259nd\u0259n sonra qraf Dibi\u00e7in Paskevi\u00e7\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi 845 n\u00f6mr\u0259li t\u0259liq\u0259d\u0259 general\u0131n xahi\u015finin \u0130mperatora \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bildirilir, Zati Alil\u0259ri \u0130mperatorun b\u00fct\u00fcn t\u0259klifl\u0259r\u0259 raz\u0131l\u0131q verdiyi qeyd edilir, h\u0259m\u00e7inin Mir F\u0259ttah\u0131n X\u0259z\u0259r d\u0259nizi sahill\u0259rind\u0259 v\u0259 Zaqafqaziyada ya\u015fayan tatarlar\u0131n dini lideri t\u0259yin olumas\u0131na da icaz\u0259 verildiyi bildirirlir. O, bu v\u0259zif\u0259y\u0259 t\u0259yin olunur, ya yox, d\u0259qiq m\u0259lum deyil. Bu bar\u0259d\u0259 konkret s\u0259n\u0259dl\u0259r yoxdur.<br><br>T\u0259liq\u0259nin sonunda qraf Dibi\u00e7 m\u00fcct\u0259hid Mir F\u0259ttah\u0131n \u015eamax\u0131da v\u0259 ya Qaraba\u011fda m\u0259skunla\u015fmas\u0131n\u0131n m\u0259qs\u0259d\u0259uy\u011fun oldu\u011funu yaz\u0131r. \u00c7\u00fcnki bu diyarda ya\u015fayan tatarlar da \u0130ranl\u0131lar kimi \u015fi\u0259dir&#8230;<br><br>M\u00fcct\u0259hid Peterburqda<br><br>Mir F\u0259ttah\u0131n xidm\u0259tl\u0259ri ist\u0259diyi s\u0259viyy\u0259d\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259s\u0259 d\u0259 onu Peterburqa \u2013 imperatorla g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259 g\u00f6nd\u0259rirl\u0259r. G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, k\u00f6nl\u00fcn\u00fc almaq \u00fc\u00e7\u00fcn&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>43 g\u00fcn yol ged\u0259n m\u00fcct\u0259hid 1830-cu ilin sonlar\u0131nda Peterburqa g\u0259lir v\u0259 dekabr\u0131n 9-da oradan qraf Paskevi\u00e7\u0259 m\u0259ktub yaz\u0131r: \u201cNoyabr\u0131n 29-da sa\u011f-salamat Peterburqa \u00e7atd\u0131m&#8230;<br><br>Dekabr\u0131n 6-da \u0130mperator H\u0259zr\u0259tl\u0259ri m\u0259ni mehribanl\u0131qla q\u0259bul etdi v\u0259 s\u00f6hb\u0259t zaman\u0131 dedi ki, \u201cqraf Paskevi\u00e7in dili v\u0259 \u00fcr\u0259yi el\u0259 m\u0259nimki dem\u0259kdir\u201d. Sonra m\u0259ni \u0130mperatorun xan\u0131m\u0131 q\u0259bul etdi. Bizi yaradan Tanr\u0131ya dua el\u0259yir\u0259m ki, \u0130mperator H\u0259zr\u0259tl\u0259rin\u0259 v\u0259 onun xan\u0131m\u0131na, el\u0259c\u0259 d\u0259 Siz\u0259 can sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 n\u0259sib el\u0259sin\u201d.<br><br>1830-cu il dekabr\u0131n 30-da Nesselrode d\u0259 Paskevi\u00e7i sevindirm\u0259y\u0259 t\u0259l\u0259sir, m\u00fcct\u0259hidin Peterburqda q\u0259bulu haqda m\u0259lumat verir. Ona I d\u0259r\u0259c\u0259li m\u00fcq\u0259dd\u0259s Anna ordeni t\u0259qdim olundu\u011funu yaz\u0131r, 5 min rubl d\u0259y\u0259rind\u0259 mahud par\u00e7a, habel\u0259 yol x\u0259rcl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn 1500 g\u00fcm\u00fc\u015f rubl verildiyini bildirir: \u201cH\u0259l\u0259 \u00f6t\u0259n il siz m\u00fcct\u0259hidin pensiya t\u0259minat\u0131 v\u0259 \u00f6m\u00fcrl\u00fck m\u00fclkl\u0259 t\u0259min olunmas\u0131 bar\u0259d\u0259 v\u0259sat\u0259t qald\u0131rm\u0131\u015fd\u0131n\u0131z. Ba\u015f Q\u0259rargahdan veril\u0259n aray\u0131\u015fa g\u00f6r\u0259 bu xahi\u015fl\u0259rin yaln\u0131z birinci hiss\u0259si yerin\u0259 yetirilib. M\u0259nim bu bar\u0259d\u0259 \u0130mperator H\u0259zr\u0259tl\u0259rin\u0259 m\u0259ruz\u0259md\u0259n sonra \u0259mr olundu ki, bu m\u0259s\u0259l\u0259ni siz yerind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcz h\u0259ll ed\u0259siniz\u201d.<br><br>1831-ci il may\u0131n 17-d\u0259 qraf Paskevi\u00e7 \u0130mperatora raport g\u00f6nd\u0259rir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Raportda Mir F\u0259ttah\u0131n xidm\u0259tl\u0259rini bir daha xat\u0131rlad\u0131r v\u0259 1820-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r \u015eirvan vilay\u0259tinin Sar\u0131d\u0259r\u0259 mahal\u0131nda Qas\u0131m b\u0259y\u0259 m\u0259xsus olan, lakin Qas\u0131m b\u0259yin \u0130rana qa\u00e7mas\u0131ndan sonra sahibsiz qalan 15 k\u0259ndin m\u00fcct\u0259hid\u0259 ba\u011f\u0131\u015fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirir. Raporta ba\u011f\u0131\u015flanan k\u0259ndl\u0259rin siyah\u0131s\u0131 da \u0259lav\u0259 edilir&#8230; (T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, Sar\u0131d\u0259r\u0259 mahal\u0131n\u0131n indi hara oldu\u011funu d\u0259qiql\u0259\u015fdir\u0259 bilm\u0259dik \u2013M.H.).<br><br>Mir F\u0259ttah A\u011fa il\u0259 ba\u011fl\u0131 s\u0259n\u0259dl\u0259r Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Tarix Arxivind\u0259 d\u0259 saxlan\u0131l\u0131r. \u018flyazma \u015f\u0259klind\u0259 olan m\u0259ktublar\u0131n \u00e7oxu korland\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn ham\u0131s\u0131n\u0131 oxumaq m\u00fcmk\u00fcn deyil. Bel\u0259 qovluqlardan birinin ad\u0131 is\u0259 maraql\u0131d\u0131r: \u201cTiflis h\u0259rbi qubernatorunun tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131 il\u0259 m\u00fcs\u0259lman dini idar\u0259sinin r\u0259isi m\u00fcct\u0259hid A\u011fa Mir F\u0259ttaha \u015eirvan \u0259yal\u0259tinin Sar\u0131d\u0259r\u0259 mahal\u0131nda 6-7 k\u0259nd verilm\u0259si haqq\u0131nda\u201d.<br><br>B\u0259s sonra?<br><br>M\u00fcct\u0259hidin sonrak\u0131 taleyi bar\u0259d\u0259 faktlar olduqca azd\u0131r.<br><br>Mir F\u0259ttah harada ya\u015fay\u0131b, n\u0259 i\u015fl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olub, bilm\u0259k olmur. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 tarix elml\u0259ri doktoru, professor K\u0259rim \u015e\u00fck\u00fcrovun T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f kitab\u0131ndan m\u00fcct\u0259hidin q\u0131sa xarakteristikas\u0131n\u0131 bura k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259yi laz\u0131m bildik: \u201cA\u011fa Mir F\u0259ttah T\u0259bat\u0259bai (? \u2013 1852) tan\u0131nm\u0131\u015f m\u00fcct\u0259hid Mirz\u0259 Yusifin o\u011flu idi. Ruslar\u0131n C\u0259nubi Az\u0259rbaycana i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc zaman\u0131 T\u0259briz m\u00fcct\u0259hidi olan Mir F\u0259ttah \u015f\u0259h\u0259rin tutulmas\u0131 v\u0259 idar\u0259sind\u0259 Rusiyaya x\u00fcsusi xidm\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi. Paskevi\u00e7in t\u0259klifi v\u0259 \u00e7ar\u0131n raz\u0131l\u0131\u011f\u0131na \u0259sas\u0259n Rusiya t\u0259b\u0259\u0259liyin\u0259 q\u0259bul olunmu\u015f, \u015feyx\u00fclislam v\u0259zif\u0259sin\u0259 t\u0259yin edilmi\u015fdi. Paskevi\u00e7in Qafqaz\u0131 t\u0259rk etm\u0259sind\u0259n sonra v\u0259zif\u0259y\u0259 g\u0259l\u0259n yeni ali m\u0259murlar\u0131n ona m\u00fcnasib\u0259ti g\u0259rgin olmu\u015fdur. 1841-ci ild\u0259 Rusiyan\u0131 t\u0259rk etmi\u015f, 1843-c\u00fc ild\u0259 \u00e7ar\u0131n f\u0259rman\u0131 il\u0259 t\u0259b\u0259\u0259likd\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. M\u00fcct\u0259hidin taleyi \u00e7arizm\u0259 s\u0259daq\u0259tli xidm\u0259t m\u00fcqabilind\u0259 etimads\u0131zl\u0131q v\u0259 inams\u0131zl\u0131q g\u00f6zt\u0259rilm\u0259sin\u0259 \u0259yani \u00f6rn\u0259kdir\u201d.<br><br>\u018flav\u0259 \u015f\u0259rh\u0259 ehtiyac varm\u0131?..<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>\u018flb\u0259tt\u0259, yox&#8230;<br><br>Amma xat\u0131rlatma\u011fa ehtiyac var ki, Mir F\u0259ttahla \u0259laq\u0259dar b\u00fct\u00fcn yaz\u0131\u015fmalar Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Tarix Arxivind\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 q\u0131saca \u201cAKAK\u201d kimi tan\u0131nan \u201cAkt\u0131 sobrann\u0131e Kavkazskoy Arxeoqrafi\u00e7eskoy Komissiey\u201d (\u201c\u0410\u043a\u0442\u044b, \u0441\u043e\u0431\u0440\u0430\u043d\u043d\u044b\u0435 \u041a\u0430\u0432\u043a\u0430\u0437\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0430\u0440\u0445\u0435\u043e\u0433\u0440\u0430\u0444\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u0439 \u043a\u043e\u043c\u0438\u0441\u0441\u0438\u0435\u0439\u201d) adl\u0131 \u00e7oxcildli topluda saxlan\u0131l\u0131r. G\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn&#8230;<br><br>Nec\u0259 dey\u0259rl\u0259r, yaz\u0131ya pozu yoxdur. H\u0259tta s\u0259n \u00f6z\u00fcn\u00fc din xadimi, Allaha yax\u0131n adam hesab el\u0259s\u0259n d\u0259&#8230;\u00a0<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sinin imzaland\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u0259 aid q\u0259rib\u0259 bir tarix\u00e7\u0259&#8230; M\u00fcs\u0259llim H\u0259s\u0259nov (\u018fvv\u0259li burada: https:\/\/fedai.az\/?p=50674) Rus h\u0259rb tarix\u00e7isi A.V.\u015ei\u015fov 1828-ci ilin fevral\u0131nda Paskevi\u00e7in Peterburqa, Rusiya Qo\u015funlar\u0131n\u0131n<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":50676,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-50763","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arasdirma"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/50763","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=50763"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/50763\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":50764,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/50763\/revisions\/50764"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/50676"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=50763"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=50763"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=50763"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}