{"id":50777,"date":"2021-10-11T01:35:22","date_gmt":"2021-10-10T21:35:22","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=50777"},"modified":"2021-10-11T01:35:26","modified_gmt":"2021-10-10T21:35:26","slug":"axc-dovrund%c9%99-az%c9%99rbaycan-siyasi-sistemin%c9%99-xarici-t%c9%99sirl%c9%99r-neft-amili","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=50777","title":{"rendered":"AXC d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan siyasi sistemin\u0259 xarici t\u0259sirl\u0259r: Neft amili"},"content":{"rendered":"\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/S\u0259hla-C\u0259lilzad\u0259-150x150-1.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-50778\" width=\"253\" height=\"253\"\/><\/figure>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li><strong><span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">\u015e\u018fHLA C\u0259lilzad\u0259<\/span><\/strong><\/li><\/ul>\n\n\n\n<p><strong>Az\u0259rbaycanda m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tin yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fcnyaya elan ed\u0259n 28 may 1918-ci il tarixli \u201c\u0130stiqlal B\u0259yannam\u0259si\u201dnd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n T\u00fcrk v\u0259 M\u00fcs\u0259lman d\u00fcnyas\u0131nda, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 b\u00fct\u00fcn \u015e\u0259rqd\u0259 ilk demokratik, parlamentli respublika \u00fcsul-idar\u0259sin\u0259 malik d\u00f6vl\u0259t oldu\u011fu qeyd edilirdi. Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n 97,3 min km<sup>2<\/sup>&nbsp;\u0259razisi m\u00fcbahis\u0259siz, 16,6 min km<sup>2<\/sup>i is\u0259 Erm\u0259nistan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan il\u0259 m\u00fcbahis\u0259li idi (Mahmudov, 2004, s. 12).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti b\u00fct\u00fcn mill\u0259tl\u0259r v\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rl\u0259 s\u00fclh m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri qurma\u011f\u0131 niyy\u0259t edir, \u00f6z s\u0259rh\u0259dl\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 ya\u015fayan insanlar\u0131n milliy\u0259ti, dini, sinfi, irqin\u0259 g\u00f6r\u0259 f\u0259rq qoymadan ham\u0131s\u0131n\u0131n siyasi v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259yi \u00f6hd\u0259sin\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcrd\u00fc. Parlament qurulana q\u0259d\u0259r \u00f6lk\u0259ni xalq\u0131n se\u00e7diyi Milli \u015eura v\u0259 bu \u015eura qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u0259sul olacaq Ke\u00e7ici H\u00f6k\u00fcm\u0259t idar\u0259 ed\u0259c\u0259kdi (\u0130stiqlal B\u0259yannam\u0259si, 1918). Milli \u015euran\u0131n r\u0259hb\u0259ri M.\u018f. R\u0259sulzad\u0259, k\u00f6m\u0259k\u00e7isi H\u0259s\u0259n b\u0259y A\u011fayev, ba\u015f katib is\u0259 Mustafa Mahmudov t\u0259yin olunmu\u015fdu. 28 may tarixind\u0259 qurulan 9 nazird\u0259n ibar\u0259t Nazirl\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri is\u0259 F\u0259t\u0259li xan Xoyski idi.<\/p>\n\n\n\n<p>28 may-17 iyun 1918-ci il tarixl\u0259rind\u0259 m\u00f6vcud olan birinci h\u00f6k\u00fcm\u0259tin (Nazirl\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n) t\u0259rkibi a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi idi (Na\u011f\u0131yeva, 2008, s.10):<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\"><li><strong>Nazirl\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri v\u0259 Daxili \u0130\u015fl\u0259r Naziri \u2013 F\u0259t\u0259li xan Xoyski (bit\u0259r\u0259f)<\/strong><\/li><li><strong>H\u0259rbi nazir \u2013 Xosrov b\u0259y Sultanov (m\u00fcsavat)<\/strong><\/li><li><strong>Xarici i\u015fl\u0259r naziri \u2013 M\u0259mm\u0259dh\u0259s\u0259n Hac\u0131nski (m\u00fcsavat)<\/strong><\/li><li><strong>Maliyy\u0259 v\u0259 xalq maarifi naziri \u2013 N\u0259sib b\u0259y Yusifb\u0259yli (m\u00fcsavat)<\/strong><\/li><li><strong>\u018fdliyy\u0259 naziri \u2013 X\u0259lil b\u0259y Xasm\u0259mm\u0259dov (m\u00fcsavat)<\/strong><\/li><li><strong>Ticar\u0259t v\u0259 s\u0259naye naziri \u2013 M\u0259mm\u0259d Yusif C\u0259f\u0259rov (bit\u0259r\u0259f, daha son m\u00fcsavat)<\/strong><\/li><li><strong>\u018fkin\u00e7ilik v\u0259 \u0259m\u0259k naziri \u2013 \u018fkb\u0259r a\u011fa \u015eeyx\u00fclislamzad\u0259 (H\u00fcmm\u0259t)<\/strong><\/li><li><strong>Yollar, po\u00e7t v\u0259 teleqraf naziri \u2013 Xudat b\u0259y M\u0259likaslanov (bit\u0259r\u0259f)<\/strong><\/li><li><strong>D\u00f6vl\u0259t m\u00fcf\u0259tti\u015fi \u2013 Camo b\u0259y Hac\u0131nski (sosialist)<\/strong><\/li><\/ol>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/2a636268-88cf-4a6f-a877-1d503225bf6e_850.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-50779\" width=\"1028\" height=\"641\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/2a636268-88cf-4a6f-a877-1d503225bf6e_850.jpg 850w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/2a636268-88cf-4a6f-a877-1d503225bf6e_850-300x187.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/2a636268-88cf-4a6f-a877-1d503225bf6e_850-150x94.jpg 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/2a636268-88cf-4a6f-a877-1d503225bf6e_850-768x479.jpg 768w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/2a636268-88cf-4a6f-a877-1d503225bf6e_850-115x73.jpg 115w\" sizes=\"auto, (max-width: 1028px) 100vw, 1028px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi birinci h\u00f6k\u00fcm\u0259tin t\u0259rkibind\u0259 d\u00f6vl\u0259ti quran m\u00fcsavat\u00e7\u0131lar \u0259sas yeri tutsa da, dig\u0259r partiyalar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin\u0259 d\u0259 yer verilmi\u015fdi. Lakin 1918-ci ilin may ay\u0131nda Nuru Pa\u015fa komandanl\u0131\u011f\u0131nda \u201cQafqaz \u0130slam Ordusu\u201d ad\u0131 da\u015f\u0131yan Osmanl\u0131-Az\u0259rbaycanl\u0131 ortaq h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259ri G\u0259nc\u0259y\u0259 g\u0259ldikd\u0259n sonra Nuru Pa\u015fa Az\u0259rbaycan\u0131n daxili i\u015fl\u0259rin\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 etm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Onun \u0259mri il\u0259 Az\u0259rbaycan Nazirl\u0259r \u015euras\u0131ndak\u0131 sosialist n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r v\u0259zif\u0259l\u0259rind\u0259n uzaqla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, h\u0259m\u00e7inin mill\u0259t\u00e7i olan lakin osmanl\u0131y\u00f6n\u00fcml\u00fc olmayan nazirl\u0259r d\u0259 v\u0259zif\u0259d\u0259n uzaqla\u015fd\u0131r\u0131lmaqla h\u0259d\u0259l\u0259nmi\u015fdil\u0259r (Pipes, 1964, s. 205). \u018flav\u0259 qeyd edim ki, 18 min n\u0259f\u0259rlik Qafqaz \u0130slam Ordusunun 1\/3 hiss\u0259si Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131n\u0131n 5-ci piyada qo\u015fun hiss\u0259l\u0259rind\u0259n, qalan hiss\u0259si is\u0259 \u018flia\u011fa \u015e\u0131xlinskinin r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda M\u00fcs\u0259lman Korpusunun \u00fczvl\u0259rind\u0259n t\u0259\u015fkil olunmu\u015fdu (Swietochowski, 1985, s. 130). Bu korpusun \u0259sas\u0131nda 26 iyun 1918-ci il tarixind\u0259 Az\u0259rbaycan \u018flahidd\u0259 Korpusu yarad\u0131lm\u0131\u015f, bu is\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n ilk nizami ordusunun yaranmas\u0131 g\u00fcn\u00fc olaraq tarix\u0259 ke\u00e7mi\u015fdir (26 iyun haz\u0131rda Silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259r g\u00fcn\u00fc olaraq qeyd edilir).<\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259likl\u0259, t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u00fc deyil ki, 17 iyun \u2013 7 dekabr 1918 tarixl\u0259rind\u0259 m\u00f6vcud olan ikinci h\u00f6k\u00fcm\u0259tin t\u0259rkibind\u0259 yuxar\u0131da adlar\u0131 qeyd edil\u0259n nazirl\u0259rd\u0259n sad\u0259c\u0259 4-\u00fc yer alm\u0131\u015fd\u0131r. Maraql\u0131d\u0131r ki, ikinci h\u00f6k\u00fcm\u0259td\u0259 H\u0259rbi nazir v\u0259zif\u0259si l\u0259\u011fv olunmu\u015f, X. Sultanov is\u0259 \u0259kin\u00e7ilik naziri t\u0259yin olunmu\u015fdu. M\u0259hz Osmanl\u0131 Ordusu Az\u0259rbaycan\u0131 t\u0259rk etdikd\u0259n sonra, \u00f6nc\u0259 H\u0259rbi i\u015fl\u0259r \u00fczr\u0259 m\u00fcv\u0259kkil v\u0259zif\u0259si yarad\u0131lm\u0131\u015f, daha sonra H\u0259rbi nazir v\u0259zif\u0259si (3-c\u00fc h\u00f6k\u00fcm\u0259t kabinetind\u0259) b\u0259rpa edilmi\u015f, S\u0259m\u0259d b\u0259y Mehmandarov is\u0259 AXC-nin s\u00fcqutuna kimi bu v\u0259zif\u0259ni da\u015f\u0131m\u0131\u015fd\u0131r (Na\u011f\u0131yeva, 2008, s 10). \u015e\u0131xlinski Mehmandarovun k\u00f6m\u0259k\u00e7isi olaraq t\u0259yin olunmu\u015fdu. Onu da qeyd edim ki, 28 aprel 1920-ci il tarixind\u0259 AXC h\u00f6k\u00fcm\u0259ti Sovet h\u00f6k\u00fcm\u0259tin\u0259 t\u0259hvil verdikd\u0259n bir g\u00fcn sonra Az\u0259rbaycan SSR-in h\u0259rbi v\u0259 d\u0259niz i\u015fl\u0259ri \u00fczr\u0259 xalq komissar\u0131 \u015e\u0131xlinskinin yan\u0131na g\u0259l\u0259r\u0259k, ona m\u00fcavini olaraq \u00e7al\u0131\u015fma\u011f\u0131 t\u0259klif etmi\u015f, lakin \u00f6n \u015f\u0259rt olaraq AXC d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 paqonlar\u0131 \u00e7\u0131xarma\u011f\u0131 t\u0259l\u0259b etmi\u015fdi. \u015e\u0131xlinskinin cavab\u0131ndan sonra o, h\u0259rbi i\u015fl\u0259r \u00fczr\u0259 komissar m\u00fcavini olaraq t\u0259yin olunmasa da, Az\u0259rbaycan ordusunun qurucular\u0131ndan biri olaraq h\u0259rbi r\u0259hb\u0259r t\u0259yin olunmu\u015fdu (\u015e\u0131xlinski, 1984, s. 176).<\/p>\n\n\n\n<p>Maraql\u0131d\u0131r ki, Osmanl\u0131 ordusu I D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sind\u0259 m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 u\u011frayaraq 30 oktyabr 1918 tarixind\u0259 imzalad\u0131\u011f\u0131 Mudros m\u00fcqavil\u0259sinin \u015f\u0259rtl\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n Qafqaz\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131 t\u0259rk etdikd\u0259n sonra, noyabr 1918-d\u0259 \u0130ngilis ordusu ikinci d\u0259f\u0259 \u00f6lk\u0259y\u0259 daxil olmu\u015fdu. M\u0259hz ingilisl\u0259rin t\u0259zyiqi alt\u0131nda formala\u015fan 3 v\u0259 4-c\u00fc h\u00f6k\u00fcm\u0259t kabinetl\u0259rinin t\u0259rkibi daha r\u0259ngar\u0259ng olmu\u015f, n\u0259inki qeyri-m\u00fcsavat\u00e7\u0131lar, h\u0259tta qeyri-m\u00fcs\u0259lman nazirl\u0259r d\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259r\u0259 t\u0259yinat alm\u0131\u015fd\u0131lar. M\u0259s\u0259l\u0259n, 3-c\u00fc kabinetd\u0259 (26 dekabr 1918-14 mart 1919) maliyy\u0259 naziri (\u0130. Protasov), \u0259dliyy\u0259 naziri (T. Makinski), xalq s\u0259hiyy\u0259si naziri (Y. Gindes), \u0259rzaq naziri (K. Lizqar) qeyri-m\u00fcs\u0259lman olmu\u015f, 4-c\u00fc kabinetd\u0259 (14 mart-22 dekabr 1919) dig\u0259r qeyri-m\u00fcs\u0259lman nazirl\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131 h\u0259tta erm\u0259ni \u0259silli portfelsiz nazir (Da\u015fnaks\u00fctun partiyas\u0131ndan X. Amasp\u00fcr) d\u0259 yer alm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Yen\u0259 ingilisl\u0259rin Az\u0259rbaycana ikinci g\u0259li\u015fi zaman\u0131 a\u00e7\u0131lan (7 dekabr 1918) Parlamentin t\u0259rkibind\u0259 yer alan t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman fraksiyas\u0131ndan (80 n\u0259f\u0259r) ba\u015fqa, 10 \u0259lav\u0259 fraksiya f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi ki, onlar da \u0259sas\u0259n erm\u0259nil\u0259r (21 n\u0259f\u0259r), ruslar (10 n\u0259f\u0259r), almanlar, y\u0259hudil\u0259r, g\u00fcrc\u00fcl\u0259r, polyaklar (h\u0259r birind\u0259n 1 n\u0259f\u0259r), Bak\u0131 H\u0259mkarlar \u0130ttifaq\u0131 (3 n\u0259f\u0259r), Bak\u0131 Neft S\u0259naye\u00e7il\u0259ri \u015euras\u0131 v\u0259 Ticar\u0259t-S\u0259naye \u0130ttifaq\u0131 (2 n\u0259f\u0259r) il\u0259 t\u0259msil olunmu\u015fdu. Osmanl\u0131 ordusu Az\u0259rbaycanda oldu\u011fu m\u00fcdd\u0259td\u0259 Az\u0259rbaycan bayra\u011f\u0131 Osmanl\u0131 bayra\u011f\u0131 il\u0259 eyni idis\u0259 d\u0259 (q\u0131rm\u0131z\u0131 bayraq, ortas\u0131nda ay-ulduz), ingilisl\u0259r g\u0259l\u0259nd\u0259n sonra Az\u0259rbaycan\u0131n \u00fc\u00e7r\u0259ngli ay-ulduzlu bayra\u011f\u0131 (9 noyabr 1918) q\u0259bul edilmi\u015fdi. Bu h\u0259m d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Osmanl\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259sinin k\u0259silm\u0259sini simvoliz\u0259 edirdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Maraql\u0131d\u0131r ki, 13 iyun 1919-cu ild\u0259 Bak\u0131da ingilis qo\u015funlar\u0131na qar\u015f\u0131 g\u00f6st\u0259ri\u015fl\u0259rd\u0259n iki ay sonra, y\u0259ni 24 avqust 1919 tarixind\u0259 ingilisl\u0259r ikinci d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131 t\u0259rk etdikd\u0259n sonra qurulan 5-ci (sonuncu) h\u00f6k\u00fcm\u0259t kabinetind\u0259 (24 dekabr 1919-1 aprel 1920) art\u0131q m\u00fcxt\u0259lif partiyalardan (m\u00fcsavat, bit\u0259r\u0259f, \u0259hrar, ittihad, sosialist) olan yaln\u0131z m\u00fcs\u0259lman nazirl\u0259r yer alm\u0131\u015fd\u0131. Bel\u0259likl\u0259, Az\u0259rbaycan h\u00f6k\u00fcm\u0259tl\u0259rinin t\u0259rkibinin m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmas\u0131nda m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 burada m\u00f6vcud olan xarici q\u00fcvv\u0259l\u0259rin birba\u015fa t\u0259sirl\u0259rinin oldu\u011funu dey\u0259 bil\u0259rik.<\/p>\n\n\n\n<p>Lakin bu t\u0259sirl\u0259rin Az\u0259rbaycan lehin\u0259 v\u0259ya \u0259leyhin\u0259 olmas\u0131 \u0259sas m\u0259qam\u0131 t\u0259\u015fkil edir.&nbsp;<strong>M\u0259s\u0259l\u0259n, Osmanl\u0131 t\u0259siri il\u0259 Az\u0259rbaycan h\u00f6k\u00fcm\u0259tin\u0259 tam loyal q\u00fcvv\u0259l\u0259r kabinetd\u0259 t\u0259msil olunurdularsa, ingilisl\u0259rin t\u0259siri il\u0259 kabinet\u0259 daxil olan qeyri-m\u00fcs\u0259lman v\u0259 qeyri-m\u00fcsavat\u00e7\u0131 t\u0259msil\u00e7il\u0259r he\u00e7 d\u0259 Az\u0259rbaycan h\u00f6k\u00fcm\u0259tin\u0259 loyal say\u0131lmazd\u0131lar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Bununla yana\u015f\u0131, Osmanl\u0131 t\u00fcrkl\u0259ri v\u0259 ingilisl\u0259rin t\u00fcrk\/tatar-erm\u0259ni milli davas\u0131na yana\u015fmalar\u0131 da tam f\u0259rqli idi. Osmanl\u0131 birm\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc, Qaraba\u011f, Z\u0259ng\u0259zur v\u0259 Nax\u00e7\u0131van kimi m\u00fcbahis\u0259li \u0259razil\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n idar\u0259\u00e7iliyini d\u0259st\u0259kl\u0259yir, bunun \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259rt\u0259r\u0259fli yard\u0131m edirdis\u0259, ingilisl\u0259r ikili siyas\u0259t y\u00fcr\u00fcd\u00fcrd\u00fc. M\u0259hz ingilisl\u0259rin, x\u00fcsusil\u0259 general Tomsonun t\u0259zyiqi il\u0259 ilk vaxtlarda da\u015fnaklar sakitl\u0259\u015fdirilmi\u015f v\u0259 Xosrov b\u0259y Sultanov (ke\u00e7mi\u015f H\u0259rbi nazir) Qaraba\u011f v\u0259 Z\u0259ng\u0259zura idar\u0259\u00e7i t\u0259yin olunmu\u015fdusa da, daha sonra yerli erm\u0259nil\u0259ri sakitl\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn general Tomson v\u0259 dig\u0259r r\u0259smi ingilis n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri onlarla g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 bel\u0259 bir ifad\u0259 s\u0259sl\u0259ndirmi\u015fdil\u0259r:<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cAz\u0259rbaycan administrasiyas\u0131n\u0131n v\u0259 qo\u015funlar\u0131n\u0131n Qaraba\u011f v\u0259 Z\u0259ng\u0259zurda olmas\u0131 bu \u0259razil\u0259rin Az\u0259rbaycana m\u0259xsus olaca\u011f\u0131 dem\u0259k deyil, bel\u0259 ki, bu \u0259razil\u0259rin son taleyi s\u00fclh konfrans\u0131nda m\u00fc\u0259yy\u0259n olunacaq\u201d&nbsp;<\/em>(Mikaelyan, 1992, s. 62).<\/p>\n\n\n\n<p>Daha sonra, el\u0259 m\u0259hz ingilisl\u0259rin dolayl\u0131 yard\u0131mlar\u0131 il\u0259 Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259ni \u015euras\u0131 f\u0259aliyy\u0259tini aktivl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k b\u00f6lg\u0259ni \u00f6z idar\u0259sin\u0259 ke\u00e7ir\u0259 bilmi\u015fdi. H\u0259tta Nax\u00e7\u0131van\u0131n da erm\u0259ni idar\u0259sin\u0259 ke\u00e7m\u0259si haqda 1919-cu ilin aprelind\u0259n etibar\u0259n \u00e7ox sayl\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r qald\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131. H\u0259min ilin may ay\u0131nda ingilisl\u0259rin d\u0259st\u0259yil\u0259 da\u015fnaklar bu \u0259razid\u0259 peyda olmu\u015fdu. Bu v\u0259ziyy\u0259t ingilis ordusunun iyun-avqust 1919 aras\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131 t\u0259rk etm\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259r davam etmi\u015f, daha sonra Az\u0259rbaycan ordusu bu \u0259razil\u0259rd\u0259 \u00f6z n\u0259zar\u0259tini t\u0259krar b\u0259rpa etmi\u015f, 15 avqust 1919-cu il tarixind\u0259 is\u0259 Qaraba\u011f v\u0259 Z\u0259ng\u0259zurun Erm\u0259ni \u015euras\u0131 (7-ci konqresi) bel\u0259 bir q\u0259rar q\u0259bul etm\u0259li olmu\u015fdu:<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cQaraba\u011f\u0131n erm\u0259nil\u0259rl\u0259 m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f da\u011fl\u0131q hiss\u0259si, s\u00fclh konfrans\u0131 ke\u00e7iril\u0259n\u0259d\u0259k \u00f6z\u00fcn\u00fc Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n t\u0259rkib hiss\u0259si olaraq g\u00f6r\u00fcr\u201d&nbsp;<\/em>(Mikaelyan, 1992, s. 323)<em>.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259likl\u0259, Az\u0259rbaycan ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n \u0259razil\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 n\u0259zar\u0259tini b\u0259rpa etmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"579\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/6-2-NEWbaku.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-50780\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/6-2-NEWbaku.jpg 1024w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/6-2-NEWbaku-300x170.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/6-2-NEWbaku-150x85.jpg 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/6-2-NEWbaku-768x434.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>\u0130ngilisl\u0259rin erm\u0259ni y\u00f6n\u00fcml\u00fc davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131nda B\u00f6y\u00fck Britaniyadak\u0131 erm\u0259ni milli t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259tinin \u0259sas rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 dey\u0259 bil\u0259rik. Daha \u00f6nc\u0259ki ara\u015fd\u0131rma zaman\u0131 Osmanl\u0131, Rusiya v\u0259 \u0130ran kimi imperial d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259rin vahid \u201cb\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d d\u00f6vl\u0259tini yaratmaq kimi plan\/proqramlar\u0131 (v\u0259ya x\u0259yallar\u0131) olan milli t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131 Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259 qurduqlar\u0131ndan v\u0259 bu t\u0259\u015fkilatlar\u0131n aktiv f\u0259aliyy\u0259tind\u0259n (x\u00fcsusil\u0259 Fransada)&nbsp;<a href=\"https:\/\/azlogos.eu\/erm%c9%99nistan-az%c9%99rbaycan-munaqis%c9%99sind%c9%99-fransa\/\">b\u0259hs etmi\u015fdim<\/a>. Eyni \u015f\u0259kild\u0259 erm\u0259ni milli t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n B\u00f6y\u00fck Britaniyadak\u0131 aktiv f\u0259aliyy\u0259ti d\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdu.<\/p>\n\n\n\n<p>1870-ci ill\u0259rd\u0259n etibar\u0259n Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 aktivl\u0259\u015f\u0259n erm\u0259nil\u0259r 1880-ci ill\u0259rd\u0259 art\u0131q ingilis xarici siyas\u0259tin\u0259 d\u0259 t\u0259siretm\u0259 g\u00fcc\u00fc qazanm\u0131\u015fd\u0131lar. 1885-ci ild\u0259 Londonda Erm\u0259ni Patriotik Komit\u0259si qurulmu\u015fdu. Bu komit\u0259 h\u0259m propoqanda, h\u0259m d\u0259 t\u0259\u015fkilatlanma i\u015fl\u0259rini koordinasiya edirdi. Londonda \u201cHaiasdan\u201d adl\u0131 q\u0259zet d\u0259 \u00e7ap olunurdu. 1886-c\u0131 ild\u0259 iki Britaniya h\u00f6k\u00fcm\u0259ti parlament t\u0259r\u0259find\u0259n erm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 daha ciddi yana\u015fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259zyiql\u0259r al\u0131rd\u0131. Bu, oradak\u0131 erm\u0259nil\u0259rin ingilis parlamentin\u0259 t\u0259sir mexanizmini qura bildikl\u0259rini g\u00f6st\u0259rirdi. Lakin 1886-c\u0131 ild\u0259 Gladstone h\u00f6k\u00fcm\u0259ti bu t\u0259zyiql\u0259r\u0259 uy\u011fun xarici siyas\u0259t x\u0259tti qururdusa, ondan sonra (h\u0259min ilin iyulunda) hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259n Salisbury (1886-1892-ci ill\u0259rd\u0259 ilk Ba\u015f nazirlik d\u00f6n\u0259mi) daha ehtiyatl\u0131 siyas\u0259t yeritm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Onun \u00fc\u00e7\u00fcn ingilis maraqlar\u0131, erm\u0259ni maraqlar\u0131ndan daha \u00f6n\u0259mli idi. M\u0259s\u0259l\u0259n, daha bir regional g\u00fcc olan Rusiyan\u0131n Osmanl\u0131n\u0131 m\u0259hv etm\u0259si, onun daxili i\u015fl\u0259rin\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 ed\u0259c\u0259k q\u0259d\u0259r b\u00f6lg\u0259d\u0259 ir\u0259lil\u0259m\u0259si Britaniya \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0259buledilm\u0259z idi. 1877-ci ild\u0259 t\u00fcrk-erm\u0259ni q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n\u0131 b\u0259han\u0259 ed\u0259r\u0259k 1877-1878-ci ill\u0259rd\u0259 Osmanl\u0131ya m\u00fcharib\u0259 ed\u0259n Rusiya \u0130stanbula daxil olduqdan sonra Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri ona t\u0259zyiql\u0259rini art\u0131rma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. Rusiya Osmanl\u0131 torpaqlar\u0131ndan \u00e7\u0131xmaq \u00fc\u00e7\u00fcn San-Stefano s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259sinin 16-c\u0131 madd\u0259si olaraq \u015e\u0259rq vilay\u0259tl\u0259rin xristian t\u0259b\u0259\u0259l\u0259rinin \u00f6z\u00fcn\u00fc idar\u0259etm\u0259sin\u0259 dair reformlar\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si \u015f\u0259rtini ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fc. Lakin m\u0259hz ingilisl\u0259rin t\u0259zyiqi n\u0259tic\u0259sind\u0259 13 iyul 1878-ci il tarixli Berlin m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 Rusiya qeyd-\u015f\u0259rtsiz Osmanl\u0131 torpaqlar\u0131n\u0131 t\u0259rk etm\u0259y\u0259 m\u0259cbur olmu\u015fdu. Bu is\u0259 erm\u0259nil\u0259ri \u00e7ox m\u0259yus etmi\u015fdi. Do\u011frudur, yeni m\u00fcqavil\u0259d\u0259 d\u0259 Osmanl\u0131n\u0131n xristianlara qar\u015f\u0131 m\u00fcnasib\u0259tind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n reformlar \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131, lakin bu erm\u0259nil\u0259r\u0259 h\u0259rhans\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fc idar\u0259etm\u0259 haqq\u0131 verm\u0259y\u0259c\u0259kdi (Zeidner, 1976, s. 473). Lakin Salisbury bu siyas\u0259tini ikinci Ba\u015f nazirliyi d\u00f6n\u0259mind\u0259 (1895-1902) d\u0259yi\u015fmi\u015f v\u0259 Abd\u00fcl H\u0259midin reformlar\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259kd\u0259 ist\u0259ksizliyini b\u0259han\u0259 ed\u0259r\u0259k Osmanl\u0131ya qar\u015f\u0131 bir r\u0259ftar s\u0259rgil\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. \u0130\u015f o yer\u0259 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131 ki, Salisbury 1896-c\u0131 ild\u0259 b\u00f6y\u00fck g\u00fccl\u0259rin erm\u0259nil\u0259ri m\u00fcdafi\u0259 etm\u0259k b\u0259han\u0259si il\u0259 Osmanl\u0131ya birg\u0259 h\u00fccum etm\u0259sin\u0259 v\u0259 imperiyan\u0131 par\u00e7alamas\u0131na \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f edirdi. Lakin n\u0259tic\u0259 etibaril\u0259 onun bu siyas\u0259ti \u00f6z d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 h\u0259yata ke\u00e7m\u0259di (Rayburn, 2002, s. 20-21).<\/p>\n\n\n\n<p>G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi b\u00f6y\u00fck g\u00fccl\u0259r \u00f6z maraqlar\u0131 daxilind\u0259 erm\u0259nil\u0259ri ist\u0259dikl\u0259ri q\u0259d\u0259r d\u0259st\u0259kl\u0259yir, yen\u0259 \u00f6z maraqlar\u0131 daxilind\u0259 erm\u0259nil\u0259ri onlara laz\u0131m olan anlarda t\u0259k qoyurdular.&nbsp;<strong>\u00c7\u00fcnki erm\u0259nil\u0259r beyn\u0259lxalq siyas\u0259tin subyetki deyil obyekti olaraq n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irilirdil\u0259r.<\/strong>&nbsp;H\u0259tta onlar b\u00f6y\u00fck g\u00fccl\u0259rin Yax\u0131n \u015e\u0259rq siyas\u0259tinin t\u0259rkib hiss\u0259sind\u0259 bir par\u00e7a idil\u0259r. M\u0259hz bu s\u0259b\u0259bl\u0259 d\u0259 Qafqazda enerji maraqlar\u0131 olan ingilisl\u0259r 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 d\u0259st\u0259kl\u0259yir, erm\u0259nil\u0259r\u0259 is\u0259 yard\u0131m\u0131 sad\u0259c\u0259 gizli xarakter da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n T\u00fcrk ordusu Bak\u0131n\u0131 t\u0259rk ed\u0259nd\u0259n sonra general Tomsonun komandanl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda ingilis ordusu \u015f\u0259h\u0259r\u0259 girdikd\u0259n sonra \u201cBritaniya Neft \u0130dar\u0259si\u201d adl\u0131 bir t\u0259\u015fkilat qurulmu\u015fdu. Bu t\u0259\u015fkilat o vaxtk\u0131 qiym\u0259tl\u0259r\u0259 uy\u011fun olaraq 114 milyon rubl d\u0259y\u0259rind\u0259 nefti \u018fnz\u0259li, Batum yollar\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycandan \u00e7\u0131xararaq \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131na b\u00f6y\u00fck z\u0259rb\u0259 vurmu\u015fdu. \u0130ngilisl\u0259r X\u0259z\u0259r sahilind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u00f6z\u00fcn\u0259 aid h\u0259rbi birlik yaratmas\u0131na icaz\u0259 verm\u0259mi\u015f, bir \u00e7ox h\u0259rbi t\u0259sis ingilisl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n ya\u011fmalanm\u0131\u015f, Bak\u0131-Batum neft boru x\u0259ttini n\u0259zar\u0259t\u0259 ke\u00e7ir\u0259r\u0259k bu yolla Az\u0259rbaycan\u0131n xaric\u0259 neft sat\u0131\u015f\u0131n\u0131 kontrol etmi\u015f, h\u0259tta \u00f6lk\u0259y\u0259 ba\u015fqa \u00f6lk\u0259l\u0259rin neft \u015firk\u0259tl\u0259rinin girm\u0259sin\u0259 bel\u0259 n\u0259zar\u0259t etmi\u015fdil\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n, Q\u0259rb \u015firk\u0259tl\u0259ri Parisd\u0259 Az\u0259rbaycan neft sah\u0259l\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 konsorsiumun yarad\u0131lmas\u0131na dair toplant\u0131 ke\u00e7irmi\u015f, bu toplant\u0131ya Ba\u015f nazir F\u0259t\u0259li xan Xoyskini d\u0259v\u0259t etm\u0259k ist\u0259mi\u015f (G\u00f6k\u00e7e, 2014, s. 943), lakin AB\u015e-\u0131n Standard Oil \u015firk\u0259tinin 3 milyon dollar d\u0259y\u0259rind\u0259 t\u0259klif verm\u0259si il\u0259 Xoyskinin i\u015ftirak\u0131 olmadan daha \u00f6nc\u0259 Nobel \u015firk\u0259tin\u0259 aid 11 sah\u0259 Amerikan \u015firk\u0259tin\u0259 sat\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Lakin m\u0259hz ingilisl\u0259rin t\u0259zyiqi il\u0259 (ingilis \u015firk\u0259tl\u0259rinin amerikan \u015firk\u0259tl\u0259ri il\u0259 r\u0259qab\u0259ti s\u0259b\u0259bil\u0259) bu anla\u015fma l\u0259\u011fv edilmi\u015fdi (G\u00f6kay, 2001, s. 8).<\/p>\n\n\n\n<p>1919-cu ild\u0259 ingilis ordusu Az\u0259rbaycan\u0131 ikinci d\u0259f\u0259 t\u0259rk ed\u0259nd\u0259n sonra Az\u0259rbaycan h\u00f6k\u00fcm\u0259ti neft sektorunu canland\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6rm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fsa da, al\u0131nmam\u0131\u015f, h\u0259m d\u0259 buna Sovet i\u015f\u011fal\u0131 s\u0259b\u0259bil\u0259 he\u00e7 vaxt\u0131 da qalmam\u0131\u015fd\u0131. AXC h\u00f6k\u00fcm\u0259ti \u00f6lk\u0259nin neft ehtiyatlar\u0131n\u0131n yaln\u0131z 1\/3 hiss\u0259sin\u0259 n\u0259zar\u0259t ed\u0259 bilirdi. Qalan hiss\u0259si is\u0259 xarici \u015firk\u0259tl\u0259rin \u0259lind\u0259 idi (Mehdiyev, 2000, s. 28). Bununla bel\u0259 neft g\u0259lirl\u0259ri say\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n ilk milli d\u00f6vl\u0259ti ordu quruculu\u011fu i\u015fini h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259 bilmi\u015fdi. M\u0259s\u0259l\u0259n Q\u0131rm\u0131z\u0131 Orduya qar\u015f\u0131 sava\u015fan Denikin\u0259 sat\u0131lan neftin \u0259v\u0259zind\u0259 Az\u0259rbaycana 20 top, 100 pulemyot, 9 t\u0259yyar\u0259, 15 min t\u00fcf\u0259ng g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdi. Bel\u0259likl\u0259 \u00fcmumi olaraq neft g\u0259lirl\u0259ri say\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n 2 top\u00e7u t\u00fcf\u0259ng, 1 top\u00e7u ordu hiss\u0259si, 3 zirehli qatar, 5 t\u0259yyar\u0259, 6 a\u011f\u0131r zirehli taborlar\u0131 t\u0259\u015fkil edil\u0259 bilmi\u015fdi (Mustafazad\u0259, 2006, s. 68).<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycanda Sovet idar\u0259\u00e7iliyi qurulandan sonra is\u0259 neft sektoru ayr\u0131-ayr\u0131 \u015f\u0259xsl\u0259rin v\u0259 \u015firk\u0259tl\u0259rin \u0259lind\u0259n al\u0131naraq millil\u0259\u015fdirilmi\u015fdir. Sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 is\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n siyasi sistemi m\u0259rk\u0259z Rusiyayan\u0131n birba\u015fa t\u0259siri alt\u0131nda formala\u015fm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\"><strong>\u0130stifad\u0259 olunmu\u015f m\u0259nb\u0259l\u0259r:<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin \u0130stiqlal B\u0259yannam\u0259si. (1918).<\/p>\n\n\n\n<p>G\u00f6kay, B. (2001). The Politics of Caspian Oil, New York: Palgrave Macmillan.<\/p>\n\n\n\n<p>G\u00f6k\u00e7e, M. (2014). \u201c1. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 D\u00f6neminde Hazar Petrolleri \u0130\u00e7in Ya\u015fanan Rekabet\u201d, 12. Uluslararas\u0131 T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 Sosyal Bilimler Kongresi, 2. cilt, \u0130stanbul: T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Vakf\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Mahmudov, Y. (2004). Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Ensiklopediyas\u0131, 1-ci cild, Bak\u0131: Lider N\u0259\u015friyyat\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Mikaelyan, V. (1992). Nagorny Karabakh v 1918-1923, \u0421\u0431\u043e\u0440\u043d\u0438\u043a \u0414\u043e\u043a\u0443\u043c\u0435\u043d\u0442\u043e\u0432 \u0438 \u041c\u0430\u0442\u0435\u0440\u0438\u0430\u043b\u043e\u0432, Yerevan: \u0130zdatelstvo Akademii Nauk Armenii.<\/p>\n\n\n\n<p>Mustafazade, R. (2006). \u0414\u0432\u0435 \u0440\u0435\u0441\u043f\u0443\u0431\u043b\u0438\u043a\u0438: \u0430\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u043e-\u0440\u043e\u0441\u0441\u0438\u0439\u0441\u043a\u0438\u0435 \u043e\u0442\u043d\u043e\u0448\u0435\u043d\u0438\u044f \u0432 1918-1922 \u0433\u0433, Moskva: M\u0130K.<\/p>\n\n\n\n<p>Na\u011f\u0131yeva, \u015e. (2008). Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti-90: (1918-1920): Biblioqrafiya, Bak\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Pipes, R. (1964). The Formation of the Soviet Union: Communism and the Soviet Union, 1917-1923, Cambridge: Harvard University Press.<\/p>\n\n\n\n<p>Rayburn, D. (2002). The Greatest Diaster: The Failure of Great Britain`s Ottoman Empire Policy, 1914, Master thesis, Texas A&amp;M University.<\/p>\n\n\n\n<p>Swietochowski, T. (1985). Russian Azerbaijan, 1905-1920: The Shaping of National Identity in a Muslim Community, New York: Cambridge University Press.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015e\u0131xlinski, A.A. (1984). \u041c\u043e\u0438 \u0432\u043e\u0441\u043f\u043e\u043c\u0438\u043d\u0430\u043d\u0438\u044f, Bak\u0131: Az\u0259rn\u0259\u015fr.<\/p>\n\n\n\n<p>Zeidner, R.F. (1976). \u201cBritain and the launching of the Armenian Question\u201d, International Journal of Middle East Studies, 7(04), 465-483.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u015e\u018fHLA C\u0259lilzad\u0259 Az\u0259rbaycanda m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tin yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fcnyaya elan ed\u0259n 28 may 1918-ci il tarixli \u201c\u0130stiqlal B\u0259yannam\u0259si\u201dnd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n T\u00fcrk v\u0259 M\u00fcs\u0259lman d\u00fcnyas\u0131nda, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 b\u00fct\u00fcn \u015e\u0259rqd\u0259<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":50781,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-50777","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/50777","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=50777"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/50777\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":50782,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/50777\/revisions\/50782"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/50781"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=50777"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=50777"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=50777"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}