{"id":51322,"date":"2021-10-18T11:16:35","date_gmt":"2021-10-18T07:16:35","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=51322"},"modified":"2021-10-18T19:21:49","modified_gmt":"2021-10-18T15:21:49","slug":"tarixd%c9%99-aryan-iran-v%c9%99-turan-dartismasi-6","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=51322","title":{"rendered":"TAR\u0130XD\u018f ARYAN (\u0130RAN) V\u018f TURAN DARTI\u015eMASI"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Dr. Ahsen BATUR<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>(\u018fvv\u0259li:&nbsp;<a href=\"https:\/\/fedai.az\/?p=50979\">https:\/\/fedai.az\/?p=50979<\/a><\/strong>,&nbsp;<a href=\"https:\/\/fedai.az\/?p=51052\"><strong>https:\/\/fedai.az\/?p=51052<\/strong><\/a><strong>,&nbsp;<a href=\"https:\/\/fedai.az\/?p=51190\">https:\/\/fedai.az\/?p=51190<\/a>, <a href=\"https:\/\/fedai.az\/?p=51261\">https:\/\/fedai.az\/?p=51261<\/a>)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Dnepr il\u0259 Volqa aras\u0131nda t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl ed\u0259n q\u0259rb m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259, Surubnaya (TIMBER-grave \/ taxta m\u0259zar) m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259ri ad\u0131 verilmi\u015fdir. Qazax\u0131stan il\u0259 C\u0259nubi Sibir aras\u0131ndak\u0131 bozk\u0131r b\u00f6lg\u0259sin\u0259 aid olan \u015f\u0259rq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti is\u0259, k\u0259\u015ff yerin\u0259 (Yenisey), Andronovo m\u0259d\u0259niyy\u0259ti olaraq xat\u0131rlanma\u011fa ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131r.<br><br>Erk\u0259n Tunc d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn iki \u00e7\u00f6ll\u00fc toplumu iqtisadiyyat, sosial inki\u015faf v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t formalar\u0131 bax\u0131m\u0131ndan bir-birin\u0259 \u00e7ox yax\u0131n idi.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Bu c\u0259miyy\u0259tl\u0259rin, m\u00fchacir\u0259t ed\u0259r\u0259k g\u0259l\u0259n m\u00fcxt\u0259lif qruplar\u0131 assimilyasiya etm\u0259si v\u0259 ilk yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131 t\u0259drici sur\u0259td\u0259 aradan qald\u0131rmalar\u0131, f\u0259rqli xalqlar\u0131n ortaya \u00e7\u0131xmas\u0131na z\u0259min haz\u0131rlam\u0131\u015fd\u0131r. Bel\u0259c\u0259, Andronovo m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 m\u0259nsub olanlarla, X\u0259z\u0259r \u0259traf\u0131 b\u00f6g\u0259l\u0259rd\u0259ki &#171;Srubnaya&#187; lar, B\u00fcr\u00fcnc D\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Qazax\u0131stan bozk\u0131r\u0131n\u0131n \u0259sl sakinl\u0259ri oldular.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, bu m\u0259d\u0259niyy\u0259t yaln\u0131z Q\u0259rb Sibir v\u0259 Yeniseyin yuxar\u0131 vadil\u0259rin\u0259 yay\u0131lmaqla qalmam\u0131\u015f, M\u0259rk\u0259zi Tyan-\u015ean\u0131n, C\u0259nubi Tacikistan v\u0259 \u018ffqan\u0131stan\u0131n c\u0259nubunad\u0259k yay\u0131lm\u0131\u015flar. H\u0259tta \u015eimali Pakistanda (Svata Vadisi), b\u0259zi Andronovo elementl\u0259rin\u0259 rast g\u0259linir.<\/p>\n\n\n\n<p><br>H\u0259r halda, Andronovolar\u0131n \u0259sl yurdlar\u0131 Qazax\u0131stan v\u0259 Ural\u0131n s\u0259rh\u0259d b\u00f6lg\u0259l\u0259ridir. Andronovlar\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc nec\u0259 idi? M\u0259\u015fhur antropoloq Ord. Prof. V.P. Alekseyev a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 x\u0259tl\u0259ri yazd\u0131: &#171;Andronovolar, \u0259lb\u0259tt\u0259, avropal\u0131 idil\u0259r. Onlara xas olan xarakteristik \u00fcz cizgil\u0259ri, bir n\u00f6qt\u0259d\u0259, b\u0259lk\u0259 d\u0259 d\u0259 m\u00fcasir g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcz, tam \u015f\u0259kliyl\u0259 v\u0259 h\u0259tta daha \u00e7ox \u0259ks olunmu\u015fdur. Klassik avropoid tipinin y\u00fczd\u0259 y\u00fcz v\u0259 q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fl\u0259ri, Qafqazl\u0131lar\u0131n bariz \u00fcz cizgil\u0259rind\u0259 g\u00f6r\u00fcnm\u0259kd\u0259dir. Avropal\u0131lar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti dikburun qurulu\u015flu v\u0259 sif\u0259tl\u0259rind\u0259 is\u0259 dem\u0259k olar ki, almac\u0131q s\u00fcm\u00fcyu yoxdur. Geni\u015f a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f g\u00f6zl\u0259ri il\u0259, b\u0259lk\u0259 d\u0259 Qafqaz sakinl\u0259rinin \u00fczl\u0259rini xat\u0131rlad\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p>Lakin Avropal\u0131lar Afanasevodan daha geni\u015f sif\u0259t\u0259 malik idil\u0259r. Al\u0131nlar\u0131nda, g\u00f6zl\u0259rinin alt\u0131nda, qa\u015flar\u0131n\u0131n uclar\u0131 daha g\u00fccl\u00fc v\u0259 s\u0131x \u015f\u0259kild\u0259 k\u0259nara dart\u0131l\u0131rd\u0131. Kobud g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fl\u00fc, lakin g\u00f6z\u0259l, sa\u011flam b\u0259d\u0259nli v\u0259 m\u0259rd \u00e7\u00f6hr\u0259li idil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Onlar\u0131, avrupal\u0131lar\u0131n, t\u0259k bir b\u00f6y\u00fck muhacir\u0259tl\u0259 v\u0259 ya m\u00fchacir\u0259t dalgalar\u0131 hal\u0131nda \u015f\u0259rq\u0259 do\u011fru g\u00fccl\u00fc bir \u015f\u0259kild\u0259 y\u00f6n\u0259li\u015fl\u0259rinin son \u0259ksi olaraq g\u00f6rm\u0259k laz\u0131md\u0131r. Bunlar\u0131 da Andronovo m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin m\u00fc\u0259yy\u0259n \u00fcns\u00fcrl\u0259rini, g\u00fcya c\u0259nub istiqam\u0259tin\u0259 aparan q\u0259dim Ari tayfalar\u0131n\u0131n k\u00f6\u00e7m\u0259si s\u0259b\u0259b oub. Arinin Hindistana g\u0259lm\u0259si bir s\u00f6zl\u0259, q\u0259dim \u015f\u0259rq\u0259 sarsan b\u00fct\u00fcn \u0259h\u0259miyy\u0259tli v\u0259 ya \u0259h\u0259miyy\u0259tsiz hadis\u0259l\u0259rin toplusudur&#187;.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-2 is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"473\" height=\"364\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/movEXy.png\" alt=\"\" data-id=\"51326\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=51326\" class=\"wp-image-51326\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/movEXy.png 473w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/movEXy-300x231.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/movEXy-150x115.png 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/movEXy-345x265.png 345w\" sizes=\"auto, (max-width: 473px) 100vw, 473px\" \/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"599\" height=\"293\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/GDL3G7.png\" alt=\"\" data-id=\"51327\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/GDL3G7.png\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=51327\" class=\"wp-image-51327\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/GDL3G7.png 599w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/GDL3G7-300x147.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/GDL3G7-150x73.png 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 599px) 100vw, 599px\" \/><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<p><br>Andronovo insan\u0131n\u0131n \u0259sas g\u0259lir m\u0259nb\u0259yi, h\u0259mi\u015f\u0259 heyvandarl\u0131q olmu\u015fdur. Q\u0259birl\u0259rd\u0259 olan qablar\u0131n \u00fcz\u0259rl\u0259rind\u0259ki izl\u0259rd\u0259n, \u0259sas qida madd\u0259l\u0259rinin s\u00fcd m\u0259hsullar\u0131 oldu\u011fu ayd\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Andronovo m\u0259skunla\u015fma m\u0259rk\u0259zl\u0259rind\u0259 rast g\u0259lin\u0259n m\u0259tb\u0259x tullant\u0131lar\u0131n\u0131n \u00e7oxunu is\u0259, mal-qara, at v\u0259 qoyun s\u00fcm\u00fckl\u0259ri t\u0259\u015fkil etm\u0259kd\u0259dir.<\/p>\n\n\n\n<p>Ari modelinin m\u00fcdafi\u0259\u00e7il\u0259rinin \u0259sas f\u0259ls\u0259f\u0259l\u0259ri bunlard\u0131r: <strong>&#187;\u018fg\u0259r Asiyada edil\u0259n qaz\u0131nt\u0131larda, a\u00e7\u0131lan kurganlarda bir s\u0131ra yadigarlar\u0131 bulunmu\u015fsa v\u0259 bunlar\u0131n b\u0259nz\u0259rl\u0259rin\u0259 Avropada da rastlanm\u0131\u015fsa, bu q\u0259ti olaraq o m\u0259d\u0259niyy\u0259tin Avropa, dolay\u0131s\u0131yla Ari m\u0259n\u015f\u0259li oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir! &#187;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>Bunun \u0259ksin\u0259 olan bir g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc Q\u0259rblil\u0259r r\u0259dd ed\u0259r v\u0259 h\u0259tta ara\u015fd\u0131r\u0131lma\u011fa bel\u0259 d\u0259ym\u0259z g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r aras\u0131na soxarlar.<\/p>\n\n\n\n<p><br>&#8216;<strong>&#8216;Q\u0131sacas\u0131, bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259 g\u00f6r\u0259 Orta Asiya, q\u0259dimd\u0259n b\u0259ri T\u00fcrkl\u0259rin v\u0259t\u0259ni deyil, Ari Andronovolar\u0131n yurdudur. Dyakonovun bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, dig\u0259r Q\u0259rb h\u0259mkarlar\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn t\u0259krar\u0131ndan ba\u015fqa bir \u015fey deyildir.&#187;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>Halbuki Andronovolar\u0131n, y\u0259ni Turani xalqlar\u0131n, Qafqaz irqiyl\u0259 he\u00e7 bir \u0259laq\u0259si yoxdur. Qafqaz irqi, \u00f6z deyi\u015fiyl\u0259 yanaqda almac\u0131q s\u00fcm\u00fckl\u0259rinin az qala qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n olmas\u0131 il\u0259 tan\u0131n\u0131r. Ancaq t\u00fcrkl\u0259rd\u0259 almac\u0131q s\u00fcm\u00fckl\u0259ri olduqca g\u00f6r\u00fcn\u0259ndir.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/vPMZyR.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-51325\" width=\"919\" height=\"566\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/vPMZyR.png 581w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/vPMZyR-300x185.png 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/vPMZyR-150x92.png 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 919px) 100vw, 919px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Aril\u0259rin \u00f6lk\u0259si<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Prof. Klya\u015ftorn\u0131y daha da ir\u0259li ged\u0259r\u0259k, Orta Asiyadan Hindistana q\u0259d\u0259r olan torpaqlar\u0131 aril\u0259r\u0259 verdikd\u0259n sonra, Zenda Vestada v\u0259 Z\u0259rd\u00fc\u015fti Ya\u015ftlarda (\u0130lahil\u0259r) ke\u00e7\u0259n kimi s\u00f6zl\u0259ri Amu-D\u0259rya il\u0259 S\u0131r-D\u0259rya v\u0259 T\u00fcrk\u00fcstan\u0131n b\u0259zi co\u011frafi adlar\u0131n\u0131 yadla\u015fd\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>&#171;Daha sonrak\u0131 m\u0259lumatlara istinad\u0259n, burada ke\u00e7\u0259n iki \u00e7aydan Ranhan\u0131, q\u0259tilikl\u0259 Volgan\u0131n k\u00f6hn\u0259 ad\u0131; Tanr\u0131\u00e7a Ardvi Ardah Anahitan\u0131n \u00e7ay\u0131 olan Ardvinin is\u0259 e.\u0259. III-II. \u0259srl\u0259rd\u0259 Uzboy \u00fcz\u0259rind\u0259n X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u0259n Amu-D\u0259rya oldu\u011fu v\u0259 bunlarla yadla\u015fd\u0131rmaq ist\u0259yi bilinm\u0259kd\u0259dir. Ardvi \u00c7ay\u0131n\u0131n t\u00f6k\u00fcld\u00fcy\u00fc V\u00f6ruka\u015fa d\u0259nizi d\u0259 Ranha (Volga) v\u0259 &#171;Kunduz \u00f6lk\u0259si&#187; yl\u0259 (Kama h\u00f6vz\u0259siyl\u0259) \u0259laq\u0259li olan X\u0259z\u0259r d\u0259nizinidir. Bu v\u0259ziyy\u0259td\u0259 Ariana Vaycan\u0131n ikinci \u00e7ay\u0131 Datya, q\u0259tilikl\u0259 S\u0131r-D\u0259rya il\u0259 \u00f6zg\u0259\u015fl\u0259\u015fdiril\u0259 bil\u0259r. Qanqan\u0131n, S\u0131r-Deryan\u0131n orta v\u0259 a\u015fa\u011f\u0131 m\u0259cras\u0131ndan axmas\u0131na aid tezisl\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 daha \u0259vv\u0259l \u0259trafl\u0131ca dayanm\u0131\u015fd\u0131q.<\/p>\n\n\n\n<p>Hipotetizm\u0259 bel\u0259 ehtiyac g\u00f6r\u00fclm\u0259d\u0259n, \u00c7ay\u00e7asta G\u00f6l\u00fc, Aral G\u00f6l\u00fcyl\u0259 d\u0259yi\u015fdirilm\u0259kd\u0259dir. Hukaryaya g\u0259ldikd\u0259 (&#171;Y\u00fcks\u0259k Hara&#187;); Bunlar Pamir-Altay v\u0259 Tyan-\u015ean b\u00f6lg\u0259l\u0259ridir.<\/p>\n\n\n\n<p>&#171;Eyni v\u0259 q\u0259dim tanr\u0131lara tap\u0131nan, z\u0259f\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn eyni dill\u0259 onlara dua ed\u0259n aril\u0259rin, Turlar v\u0259 Hion o q\u0259bil\u0259l\u0259ri aras\u0131ndak\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcn f\u0131rt\u0131nal\u0131 tarixi d\u0259, Ari- anam Vayca s\u0259rh\u0259dl\u0259rind\u0259, Amud\u0259rya v\u0259 S\u0131r-D\u0259rya sahill\u0259rind\u0259, X\u0259z\u0259r, Aral, Volga v\u0259 Kama sahill\u0259rind\u0259 ke\u00e7mi\u015fdir. \u018fks-s\u0259dalar\u0131 Ya\u015ftlara \u0259ks olunan hadis\u0259l\u0259r, y\u0259qin ki, Z\u0259rd\u00fc\u015ft zaman\u0131ndan daha \u0259vv\u0259l, e.\u0259. II. minilliyin ortalar\u0131yla I. minilliyin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 ba\u015f vermi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu uzun izah verm\u0259kd\u0259 m\u0259qs\u0259dimiz, Ari Modelinin m\u00fcdafi\u0259\u00e7il\u0259rinin, n\u0259 q\u0259d\u0259r h\u00f6kml\u00fc olduqlar\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259k, varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tamamil\u0259 inkar ed\u0259 bilm\u0259dikl\u0259ri qeyri ari xalqlar\u0131 is\u0259 ki\u00e7ik bir sah\u0259y\u0259 h\u0259bs etm\u0259l\u0259rini g\u00f6zl\u0259r \u00f6n\u00fcn\u0259 s\u0259rm\u0259kd\u0259n ibar\u0259t idi.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n, yen\u0259 eyni yazar he\u00e7 bir d\u0259lil g\u00f6st\u0259rm\u0259d\u0259n Ari\u0259rin B\u00f6y\u00fck Bozk\u0131rdak\u0131 x\u0259l\u0259fl\u0259rinin, bunlar\u0131n n\u0259v\u0259l\u0259ri olan Saka v\u0259 Savramatlar olduqlar\u0131n\u0131 ir\u0259li s\u00fcr\u0259rl\u0259r. Halbuki, \u0130mperator Zemarxos G\u00f6kt\u00fcrkl\u0259r\u0259 el\u00e7i g\u0259ldiyi zaman: <strong>&#171;Onlara \u0259vv\u0259ll\u0259r \u00f6zl\u0259rin\u0259 Saka dey\u0259rdil\u0259r, indi onlar\u0131n ad\u0131 t\u00fcrk olmu\u015f&#187;<\/strong>-dem\u0259kd\u0259n \u00f6z\u00fcn\u00fc saxlaya bilm\u0259yib.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fc\u0259llif n\u0259d\u0259ns\u0259 \u00f6z\u00fc-\u00f6z\u00fcn\u00fc t\u0259kzib etdiyini ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259yib. \u00c7\u00fcnki, \u0259g\u0259r h\u0259qiq\u0259t\u0259n Ari k\u00f6\u00e7l\u0259ri ba\u015f vermi\u015fs\u0259, y\u0259qin ki, Orta Asiya o zaman bo\u015f \u0259razil\u0259r deyildi. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n yazar, Aril\u0259rin<strong> turlarla v\u0259 Hionitl\u0259rl\u0259<\/strong> \u00e7arp\u0131\u015fd\u0131qlar\u0131n\u0131 qeyd etm\u0259kd\u0259dir, burada ke\u00e7\u0259n Turlar T\u00fcrkl\u0259ri g\u00f6st\u0259rir. <strong>&#171;\u0130ti uclu d\u0259bilq\u0259l\u0259r gey\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259r&#187; is\u0259 \u0130skitl\u0259rdir. Hionitler is\u0259 ill\u0259r sonra G\u00f6yt\u00fcrkl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259\u011flub edil\u0259n Juan-Juanlarla [c\u00fccen] birlikd\u0259 Avropaya k\u00f6\u00e7 ed\u0259r\u0259k Avarlar\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n xalqd\u0131r.&#187;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Amma bu fikir ifrat\u00e7\u0131 Ari Modelin\u0259 ziddir. \u00c7\u00fcnki Ari v\u0259 ifrat\u00e7\u0131 Ari Modeli, Avropa torpa\u011f\u0131n\u0131n v\u0259 iqliminin \u0259n yax\u015f\u0131 iqlim v\u0259 torpaqlar oldu\u011funu, bu s\u0259b\u0259bd\u0259n burada ya\u015fayan insanlar\u0131n da dig\u0259rl\u0259rind\u0259n \u00fcst\u00fcn olmalar\u0131 tezisini laz\u0131m\u0131nca m\u00fcdafi\u0259 edir. \u018fg\u0259r bu do\u011frudursa, bir insan niy\u0259 Allah\u0131n yaratd\u0131\u011f\u0131 \u0259n g\u00f6z\u0259l iqlimli torpaqlar\u0131 t\u0259rk edib, Asiyan\u0131n yar\u0131m\u00e7\u00f6l bozk\u0131r\u0131na m\u00fchacir\u0259t etsin ki? Burada yanl\u0131\u015f bir \u015fey olmas\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, Klyas\u015forn\u0131y v\u0259 \u00f6zl\u0259rini Ari sayan Q\u0259rblil\u0259r, T\u00fcrkl\u0259rin \u0259srl\u0259rdir sahibi olduqlar\u0131 torpaqlara aril\u0259rin, y\u0259ni Q\u0259rblil\u0259rin uzaq atalar\u0131n\u0131 yerl\u0259\u015fdirm\u0259 s\u0259yi i\u00e7ind\u0259dirl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Rus sosioloq v\u0259 tarix\u00e7i L.N. Qumilyov, &#171;Etnogenez -Xalqlar\u0131n \u015e\u0259kill\u0259nm\u0259si&#187;, &#171;Y\u00fcks\u0259li\u015f v\u0259 eni\u015f&#187; adl\u0131 \u0259s\u0259rinin giri\u015f qisimind\u0259, oxucuya x\u0259yali bir s\u0259f\u0259rd\u0259n b\u0259hs ed\u0259r v\u0259 g\u00fcya yadplanetlil\u0259rin bir kosmos g\u0259misiyl\u0259 ke\u00e7mi\u015f d\u00f6vrd\u0259 onu \u00f6lk\u0259-\u00f6lk\u0259 dola\u015fd\u0131rd\u0131qlar\u0131n\u0131, sonra da X\u0259z\u0259rd\u0259 bir yer\u0259 buraxd\u0131qlar\u0131n\u0131, lakin buraxark\u0259n, &#171;elm adam\u0131 ol, ara\u015fd\u0131rma v\u0259zif\u0259lisi olma!&#187; dedikl\u0259rini qeyd ed\u0259r\u0259k, &#171;\u00c7\u00fcnki onlar elm adam\u0131yla ara\u015fd\u0131rma v\u0259zif\u0259lisi aras\u0131ndak\u0131 f\u0259rqi \u00e7ox yax\u015f\u0131 bilirdil\u0259r&#187;- dey\u0259 \u0259lav\u0259 edir. &#171;Bu g\u00fcn yaln\u0131z T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 deyil, d\u00fcnyan\u0131n d\u0259rhal h\u0259r yerind\u0259 bol miqdarda ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131ya rast g\u0259lm\u0259k olar, amma elm insan\u0131na rast g\u0259lm\u0259k \u015fans i\u015fidir. Burada, bu t\u0259dqiqat hey\u0259ti say\u0259sind\u0259 ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u0259n Aryanizm n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin s\u00fcr\u0259tli yay\u0131lmas\u0131, m\u0259hz bu ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131lar\u0131n say\u0259sind\u0259 ba\u015f tutmu\u015fdur.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>T\u0259dqiq etm\u0259d\u0259n, t\u0259nqid s\u00fczg\u0259cind\u0259n ke\u00e7irm\u0259d\u0259n, &#171;o s\u00f6yl\u0259mi\u015fs\u0259 do\u011frudur&#187; g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyl\u0259, y\u00fczl\u0259rl\u0259 ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131, \u00f6z\u00fcnd\u0259n \u0259vv\u0259lkil\u0259rin s\u00f6yl\u0259dikl\u0259rini sanki &#171;tutuqu\u015fu&#187; kimi t\u0259krarlad\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n, iki Rus t\u0259dqiqat k\u00f6m\u0259k\u00e7isin\u0259 n\u0259z\u0259r salaq. Klya\u015ftorn\u0131y, Ari m\u00fchacir\u0259t v\u0259 istilalar\u0131 m\u00f6vzusundak\u0131 fikirl\u0259rini, tamamil\u0259 Dyakonova istinad edir. Sonuncusu is\u0259 bir ba\u015fqas\u0131na. Bir d\u0259f\u0259 M. \u0130. Artamonov, &#171;X\u0259z\u0259r Tarixini&#187; \u0259s\u0259rini yaz\u0131nca, Rusiyada bu insan\u0131 dem\u0259k olar ki, ortadan qald\u0131racaqd\u0131lar. Bunun s\u0259b\u0259bi, Artamonovun qism\u0259n ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131, qism\u0259n elm adam\u0131 olmas\u0131 v\u0259 X\u0259z\u0259rl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Kr\u0131mda v\u0259 Taman yar\u0131madas\u0131nda ki\u00e7ik bir Rus d\u00f6vl\u0259tinin oldu\u011fu \u015f\u0259klind\u0259ki iddialar\u0131n\u0131 \u00e7\u00fcr\u00fcd\u00fcb, bir \u00e7ox g\u00f6zd\u0259 alimin s\u0259hvl\u0259rini \u00fczl\u0259rin\u0259 vuraraq, yerin dibin\u0259 soxmas\u0131yd\u0131. Sonra \u015fagirdi Qumilyov eyni aqib\u0259t\u0259 m\u0259ruz qalacaqd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Artamonov bel\u0259 deyirdi:<strong> &#171;Kr\u0131m v\u0259 Taman yar\u0131madas\u0131n\u0131n erk\u0259n sakinl\u0259rinin slavyanlar\u0131n oldu\u011fu \u015f\u0259klind\u0259ki hipotezin s\u00f6yk\u0259ndiyi arxeoloji materiala g\u0259linc\u0259, bu, arxeoloqlar\u0131n, ortaya atd\u0131qlar\u0131 f\u0259rdi h\u00f6kml\u0259r\u0259 t\u0259m\u0259l t\u0259\u015fkil etsin dey\u0259, he\u00e7 bir t\u0259nqid\u0259 rastlamadan tarix\u00e7il\u0259rin fikirl\u0259rini m\u0259nims\u0259m\u0259l\u0259rinin z\u0259hm\u0259tsizc\u0259 do\u011furdu\u011fu arxeoloji fantazyalardan biridir.&#187;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>N\u0259z\u0259riyy\u0259nin p\u0259rd\u0259 arxas\u0131 ger\u00e7\u0259klikl\u0259ri<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Yuxar\u0131dan b\u0259ri izah etdiyimiz \u015feyl\u0259r, \u00dcst\u00fcn Ari Modelinin yaln\u0131z bir istiqam\u0259tidir v\u0259 b\u0259lk\u0259 d\u0259 hadis\u0259y\u0259 antisemit bir g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f verm\u0259k sur\u0259tiyl\u0259, &#171;\u00fcz\u0259rind\u0259 g\u00fcn\u0259\u015f batmayan imperatorlu\u011fun,&#187; y\u0259ni Britaniyan\u0131n par\u0131lt\u0131l\u0131 g\u00fcnl\u0259rind\u0259 yay\u0131l\u0131\u015f\u0131na qanuni bir z\u0259min haz\u0131rlanmas\u0131 \u0259sl g\u00fcd\u00fcl\u0259n m\u0259qs\u0259ddi.<\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>\u0130ngilisc\u0259ni hindil\u0259r\u0259 \u00f6yr\u0259tdiyi zaman, bunlar \u00fcmumil\u0259\u015fdirilmi\u015fdir:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>&#187;Miladdan bir ne\u00e7\u0259 min il \u0259vv\u0259l, Sanskritc\u0259 dan\u0131\u015fan v\u0259 M\u0259rk\u0259zi Asiyan\u0131n bilinm\u0259y\u0259n bir yerind\u0259n g\u0259l\u0259n v\u0259 &#171;Aryani&#187; deyil\u0259n barbar ordalar, Hindistan\u0131n \u015fimal-\u015f\u0259rqin\u0259 h\u00fccum etdil\u0259r. \u0130ndus vadisind\u0259 inki\u015faf etmi\u015f Dravid m\u0259d\u0259niyy\u0259tini yerl\u0259-yeksan etdil\u0259r&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bu c\u00fcr, k\u00fclt\u00fcrl\u00fc hindil\u0259rinin uzaq tarixi haqq\u0131nda bildikl\u0259ri t\u0259k \u015feydir. M\u0259kt\u0259b kitablar\u0131nda da f\u0259rqli bir \u015fey yoxdur. Ancaq on ildir h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n b\u00fct\u00fcn qaz\u0131nt\u0131lar v\u0259 t\u0259dqiqatlara baxmayaraq, bu iddian\u0131 s\u00fcbut etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ortada he\u00e7 bir d\u0259lil yoxdur. \u018fsas\u0259n, art\u0131q bu iddia arxeoloji, genetik, astronomiya, riyaziyyat v\u0259 tarixi-co\u011frafi bax\u0131mdan da tamamil\u0259 yalanlamaqdad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Amma bu n\u0259z\u0259riyy\u0259 r\u0259dd edilmi\u015f olsa da, b\u0259s nec\u0259 tez v\u0259 geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r? \u018fvv\u0259lc\u0259 XIX \u0259sr ziyal\u0131lar\u0131 Sanskrit il\u0259 yunancan\u0131 v\u0259 ya Lat\u0131n dili aras\u0131nda bir s\u0131ra ox\u015farl\u0131qlar oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcnc\u0259, bunun bu dill\u0259ri dan\u0131\u015fan xalqlar\u0131n atalar\u0131n\u0131n qohumlu\u011funa i\u015far\u0259 etdiyini ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Halbuki, o s\u0131rada \u0130ngilt\u0259r\u0259, bir az \u0259vv\u0259l ifad\u0259 etdiyimiz kimi, Avropan\u0131n m\u0259dar-\u0131 iftixar\u0131 hal\u0131na g\u0259lmi\u015fdi v\u0259 bu v\u0259ziyy\u0259t, q\u00fcrurlu Q\u0259rb ziyal\u0131lar\u0131n dill\u0259rinin v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rinin c\u0259hal\u0259t bataql\u0131\u011f\u0131nda g\u0259zi\u015f\u0259n Hind m\u0259d\u0259niyy\u0259ti v\u0259 dili il\u0259 qohum ola bilm\u0259y\u0259c\u0259yini, bu s\u0259b\u0259bd\u0259n v\u0259ziyy\u0259tin t\u0259rsin\u0259 \u00e7evrilm\u0259si laz\u0131m oldu\u011fu q\u0259na\u0259tin\u0259 g\u0259lm\u0259 yolunu a\u00e7d\u0131. Onsuz da bu arada Hindli ziyal\u0131lar da Q\u0259rbin xidm\u0259tin\u0259 girmi\u015fdil\u0259r v\u0259 b\u00f6y\u00fck alim (!) Maks M\u00fcllerin s\u0259sin\u0259 qulaq verm\u0259y\u0259 can at\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"293\" height=\"301\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/1EzNZD.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-51324\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/1EzNZD.png 293w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/1EzNZD-146x150.png 146w\" sizes=\"auto, (max-width: 293px) 100vw, 293px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Paz\u0131r\u0131q Xal\u00e7as\u0131 (Ermitaj Muzeyi)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Bu n\u00f6qt\u0259d\u0259 d\u00f6vr\u0259y\u0259 gir\u0259n M\u00fcller, bir t\u0259r\u0259fd\u0259n Hindlil\u0259rin r\u0259ngl\u0259ri, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n m\u0259d\u0259niyy\u0259t s\u0259viyy\u0259l\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, qohumluq v\u0259 yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131n atalar c\u0259h\u0259tind\u0259n deyil, yaln\u0131z dil c\u0259h\u0259td\u0259n m\u00fcmk\u00fcn ola bil\u0259c\u0259yi fikirini qar\u015f\u0131ya s\u00fcrd\u00fc. Bel\u0259c\u0259 ilk \u0259vv\u0259ll\u0259r eyni dili dan\u0131\u015fan xalqlar\u0131n ortaq atalara sahib olduqlar\u0131 tezisi r\u0259f\u0259 qoyularaq, qohumlu\u011fu v\u0259 b\u0259nz\u0259rliyin yaln\u0131z dil v\u0259 x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 s\u00f6zl\u0259r m\u00f6vzusunda oldu\u011fu tezisini yerl\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131, amma yar\u0131m a\u011f\u0131zla.<\/p>\n\n\n\n<p><br>M\u0259cbur\u0259n &#171;Ari ail\u0259si&#187; m\u0259kan\u0131n\u0131 daha da geni\u015fl\u0259ndirildi, o c\u00fcml\u0259d\u0259n r\u0259ngi qara olmayan farslar, tacikl\u0259r, Qafqaz xalqlar\u0131 v\u0259 s. bu ail\u0259y\u0259 daxil edildi. Bunu Q\u0259rb dill\u0259riyl\u0259, Hindistan, \u0130ran, Tacik, Rus v\u0259 Qafqaz dill\u0259ri il\u0259 aras\u0131nda ox\u015farl\u0131qlar\u0131n izl\u0259di. O da yar\u0131m a\u011f\u0131zla. \u00c7\u00fcnki Q\u0259rb dill\u0259ri ba\u015fqalar\u0131, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 Fars, Tacik v\u0259 s. aras\u0131nda &#171;sintaksis&#187; ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 problemi \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Aryanizm n\u0259z\u0259riyy\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 birincisi hind alimi Swami Dayananda Sarasvrati \u00e7\u0131xd\u0131. Saraswati, Aryani istilas\u0131 tezisini r\u0259dd ed\u0259rk\u0259n vedalardan ke\u00e7\u0259n &#171;Arya&#187; s\u00f6z\u00fcn\u00fcn bir yar\u0131\u015f v\u0259 ya xalqla deyil, \u0259xlaq v\u0259 d\u0259runi h\u0259ll\u0259 \u0259laq\u0259dar oldu\u011funu isbat etdi. Swami Dayananda, m\u00f6vzuyla \u0259laq\u0259dar bir konqresd\u0259, &#171;cynically&#187; bel\u0259 demi\u015f: <strong>&#171;Avropal\u0131 ustadlar\u0131n\u0131n sizl\u0259r\u0259, yad \u0259ll\u0259rd\u0259n g\u0259l\u0259n Aril\u0259rin \u00f6lk\u0259ni \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn hakimiyy\u0259t t\u0259sis etdikl\u0259rini v\u0259 \u00f6zl\u0259rin\u0259 yer a\u00e7maq m\u0259qs\u0259di il\u0259 yerlil\u0259ri t\u0259\u015fkil etdikl\u0259rini izah edirl\u0259r. Bunlar axmaq, e\u015f\u015f\u0259kc\u0259 bir \u015feydir! Amma bizim Hindistan ziyal\u0131lar\u0131 onlara &#171;Amin&#187; dey\u0259r\u0259k, \u0259l, p\u0259nc\u0259, daban dayand\u0131rd\u0131qlar\u0131n\u0131 anlamaq olmur! <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Amma onlar, b\u00fct\u00fcn bu yalanlar\u0131 u\u015faqlar\u0131m\u0131za \u00f6yr\u0259dir. Ariyal\u0131lar\u0131n xaricd\u0259n g\u0259ldiyini s\u00fcbut etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259k bir d\u0259lil yoxdur. <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Hindistan\u0131n ham\u0131s\u0131 Aridir. Bax m\u0259s\u0259l\u0259 budur!&#187;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/220px-Friedrich_Max_Muller_1974_stamp_of_India.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-51323\" width=\"304\" height=\"404\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/220px-Friedrich_Max_Muller_1974_stamp_of_India.jpg 220w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/220px-Friedrich_Max_Muller_1974_stamp_of_India-113x150.jpg 113w\" sizes=\"auto, (max-width: 304px) 100vw, 304px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Maks M\u00fcller (1894-1895)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Swamiy\u0259 g\u00f6r\u0259 anlaml\u0131 s\u00f6zl\u0259r \u00e7ox ayd\u0131n v\u0259 m\u0259nal\u0131d\u0131r. Onun dem\u0259k ist\u0259diyi, \u0130ngilisl\u0259rin uzaq babalar\u0131n\u0131n he\u00e7 bir zaman Hindistanda olmad\u0131qlar\u0131 v\u0259 bu s\u0259b\u0259bd\u0259n n\u0259v\u0259l\u0259rinin bu \u00f6lk\u0259y\u0259 istila\u00e7\u0131 olaraq g\u0259ldikl\u0259ri idi. Q\u0259rb intellektl\u0259rinin \u0259n b\u00f6y\u00fck ustas\u0131 v\u0259 Maks M\u00fcller n\u0259 deyirdi: <strong>&#171;Biz \u0130ngilisl\u0259r, biz Bat\u0131l\u0131lar, bu torpaqlar\u0131n \u0259sil sahibl\u0259riy\u0131k. Bura i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 kimi g\u0259lm\u0259dik. Sad\u0259c\u0259 V\u0259t\u0259n\u0259 d\u00f6nd\u00fck&#187;.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Qeyd ed\u0259k ki, Rusiyan\u0131n T\u00fcrkistan\u0131 i\u015f\u011fal etm\u0259si iddialar\u0131 da eyni idi. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, Orta v\u0259 M\u0259rk\u0259zi Asiya, dig\u0259r T\u00fcrk v\u0259t\u0259nl\u0259ri v\u0259 Hindistan Ari v\u0259t\u0259nidir, ancaq haradan g\u0259ldikl\u0259ri bilinm\u0259y\u0259n qeyri xalqlar (t\u00fcrkl\u0259r v\u0259 hindlil\u0259r) g\u0259ldi v\u0259 zavall\u0131 Aril\u0259ri \u00f6ld\u00fcrd\u00fcl\u0259r v\u0259 torpaqlar\u0131na \u0259l qoydular!<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u018fg\u0259r aryanizm, Maks M\u00fcllerin iddia etdiyi kimi, irqi qohumlu\u011fu deyil, dil qohumlu\u011funu \u0259sas g\u00f6t\u00fcr\u00fcrs\u0259, b\u0259zi s\u00f6zl\u0259rin bir-birin\u0259 b\u0259nz\u0259m\u0259si xaricind\u0259 he\u00e7 bir ortaq istiqam\u0259tl\u0259ri olmayan v\u0259 bu g\u00fcn \u0259sl Aril\u0259r dey\u0259 bilin\u0259n irani xalqlarla qohumluq iddias\u0131 yerin\u0259, dill\u0259rinin sentaksis qurulu\u015fu bir-biriyl\u0259 az qala y\u00fczd\u0259 y\u00fcz \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n \u018fr\u0259bl\u0259rl\u0259 niy\u0259 qohumluq qurmad\u0131qlar\u0131n\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u00fcr\u0259m.<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u00c7\u00fcnki farsca, t\u00fcrkc\u0259, tacikc\u0259 sintaksis bax\u0131m\u0131ndan eyni dil qrupuna gir\u0259rk\u0259n, rusca, \u0259r\u0259bc\u0259, ingilisc\u0259 v\u0259 s. aras\u0131ndak\u0131 sintaksis ox\u015farl\u0131\u011f\u0131 h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 100%.-dir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Dr. Ahsen BATUR (\u018fvv\u0259li:&nbsp;https:\/\/fedai.az\/?p=50979,&nbsp;https:\/\/fedai.az\/?p=51052,&nbsp;https:\/\/fedai.az\/?p=51190, https:\/\/fedai.az\/?p=51261) Dnepr il\u0259 Volqa aras\u0131nda t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl ed\u0259n q\u0259rb m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259, Surubnaya (TIMBER-grave \/ taxta m\u0259zar) m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259ri ad\u0131 verilmi\u015fdir. Qazax\u0131stan il\u0259 C\u0259nubi<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":51328,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-51322","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/51322","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=51322"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/51322\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":51399,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/51322\/revisions\/51399"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/51328"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=51322"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=51322"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=51322"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}