{"id":53874,"date":"2021-11-14T02:42:38","date_gmt":"2021-11-13T22:42:38","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=53874"},"modified":"2021-11-14T02:42:41","modified_gmt":"2021-11-13T22:42:41","slug":"qarabagin-sohr%c9%99tli-aran-n%c9%99sli","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=53874","title":{"rendered":"Qaraba\u011f\u0131n \u015f\u00f6hr\u0259tli Aran n\u0259sli"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Erm\u0259nil\u0259r tarixi Qafqaz Albaniyas\u0131n\u0131n \u015f\u0259rq hiss\u0259sind\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f m\u0259d\u0259niyy\u0259tin onlara m\u0259xsus oldu\u011funu iddia edirl\u0259r. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, onlar\u0131n t\u0259sirin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n Q\u0259rb m\u00fc\u0259llifl\u0259ri d\u0259 yanl\u0131\u015f olaraq bu fikri t\u0259krar edirl\u0259r. M\u0259\u015fhur britaniyal\u0131 jurnalist Tomas de Vaal da Qaraba\u011fla ba\u011fl\u0131 kitab\u0131nda b\u00f6lg\u0259nin \u201cxristian ke\u00e7mi\u015find\u0259n\u201d b\u0259hs edir. \u018fks\u0259r Q\u0259rb m\u00fc\u0259llifl\u0259ri xristian dey\u0259nd\u0259 \u201cerm\u0259ni\u201d ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcrl\u0259r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Sovet d\u00f6vr\u00fc tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131nda \u201cQaraba\u011f erm\u0259nil\u0259rinin rus \u00e7ar\u0131 I Pyotrla \u0259laq\u0259l\u0259rind\u0259n\u201d dan\u0131\u015f\u0131l\u0131r, \u201cQaraba\u011f\u0131 erm\u0259ni m\u0259liklikl\u0259ri\u201dnd\u0259n b\u0259hs olunurdu. Sonra b\u0259lli oldu ki, b\u00f6lg\u0259ni erm\u0259nil\u0259r\u0259 pe\u015fk\u0259\u015f etm\u0259k ist\u0259y\u0259n rus \u015fovinizmi tarixi \u201ckorrekt\u0259 ed\u0259r\u0259k\u201d \u0259razinin \u201cerm\u0259ni ke\u00e7mi\u015fi\u201dni yaratmaq ist\u0259mi\u015fl\u0259r. Qaraba\u011f\u0131n m\u0259\u015fhur X\u0259ms\u0259 m\u0259liklikl\u0259ri \u0259slind\u0259 kiml\u0259r idi? M\u0259\u015fhur \u201cQaraba\u011fnam\u0259\u201d m\u00fc\u0259llifl\u0259rind\u0259n biri Mirz\u0259 Ad\u0131g\u00f6z\u0259l b\u0259yin qiym\u0259tli m\u0259lumat\u0131 bu m\u0259liklikl\u0259rin erm\u0259nil\u0259r\u0259 q\u0259tiyy\u0259n d\u0259xli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcbut edir. Mirz\u0259 Ad\u0131g\u00f6z\u0259l b\u0259y yaz\u0131rd\u0131: \u201cBu mahallar\u0131n say\u0131 be\u015f oldu\u011fundan, onlara X\u0259ms\u0259 ad\u0131 verirl\u0259r, \u00e7\u00fcnki \u0259r\u0259b dilind\u0259 be\u015f \u0259d\u0259din\u0259 \u201cx\u0259ms\u0259\u201d deyilir. H\u0259min mahallar\u0131n biri \u2013 Dizaqd\u0131r. M\u0259likl\u0259ri M\u0259lik Yegan adlan\u0131r. O, Lorid\u0259n qa\u00e7\u0131b g\u0259lib, Nadir \u015fah\u0131n s\u0259lt\u0259n\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 v\u0259 onun \u0259mri il\u0259 m\u0259liklik taxt\u0131nda oturub. \u0130kincisi \u2013 V\u0259r\u0259nd\u0259dir. M\u0259likl\u0259ri \u015eahn\u0259z\u0259rlil\u0259r G\u00f6y\u00e7\u0259 \u0259silzad\u0259l\u0259rind\u0259ndir\u2026 Oradan qa\u00e7araq g\u0259lib Qaraba\u011fda V\u0259r\u0259nd\u0259 mahal\u0131n\u0131n m\u0259liklik cam\u0131ndan s\u0259rxo\u015f olmu\u015fdur. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc \u2013 Xa\u00e7\u0131nd\u0131r. M\u0259likl\u0259ri H\u0259s\u0259n C\u0259lal\u0131n \u00f6vladlar\u0131d\u0131r. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc \u2013 \u00c7il\u0259bird mahal\u0131d\u0131r. M\u0259likl\u0259ri M\u0259lik Allahquludur. \u018fsill\u0259ri Ma\u011favizd\u0259n g\u0259lm\u0259di\u2026 Nadir \u015fahla Osmanl\u0131 s\u0259rk\u0259rd\u0259si K\u00f6p\u00fcrl\u00fc o\u011flu Abdulla pa\u015fa aras\u0131nda olan m\u00fcharib\u0259d\u0259 M\u0259lik Allahqulu \u00e7ox \u015f\u00fcca\u0259t v\u0259 igidlik g\u00f6st\u0259rdi. Nadir \u015fah da m\u0259liklik x\u0259l\u0259tini onun qabiliyy\u0259tli v\u00fccuduna layiq g\u00f6rm\u0259di, ona sultanl\u0131q r\u00fctb\u0259si v\u0259 x\u0259l\u0259t verdi\u2026 Be\u015finci \u2013 Tal\u0131\u015f mahal\u0131d\u0131r. M\u0259likl\u0259ri M\u0259lik Usubdur. \u018fsill\u0259ri \u015eirvandan g\u0259lm\u0259dir\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Sami m\u0259n\u015f\u0259li orta \u0259sr feodal titulu olan m\u0259lik s\u00f6z\u00fcn\u00fcn d\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u0259 he\u00e7 bir aiddiyat\u0131 yoxdur.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018fks\u0259riyy\u0259ti g\u0259lm\u0259 olan m\u0259likl\u0259rin d\u0259 he\u00e7 biri erm\u0259ni deyil. \u0130nanc etibaril\u0259 il\u0259 xristian olsalar da, onlar k\u00f6k\u0259nc\u0259 t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li idil\u0259r. Xa\u00e7\u0131n m\u0259likliyini is\u0259 b\u00f6lg\u0259nin k\u00f6kl\u00fc n\u0259sli olan Aran n\u0259sli idar\u0259 edirdi. Mehranil\u0259r Az\u0259rbaycana g\u0259l\u0259n\u0259 q\u0259d\u0259r Aran yerli hakim n\u0259sil idi. Tarixd\u0259n b\u0259llidir ki, Mehranil\u0259r \u015f\u00f6hr\u0259tli Aran n\u0259slini m\u0259hv etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn hiyl\u0259y\u0259 \u0259l at\u0131rlar. Aran n\u0259slin\u0259 m\u0259nsub 60 zad\u0259gan\u0131 qonaq \u00e7a\u011f\u0131ran Mehranil\u0259r onlar\u0131 xainc\u0259sin\u0259 z\u0259h\u0259rl\u0259y\u0259r\u0259k m\u0259hv edirl\u0259r. Aranil\u0259rd\u0259n yaln\u0131z bir n\u0259f\u0259r sa\u011f qal\u0131r. Bu da Mehranil\u0259rd\u0259n q\u0131z alm\u0131\u015f g\u0259nc bir zad\u0259gan idi. Sonralar Xa\u00e7\u0131n m\u0259liyi olmu\u015f H\u0259s\u0259n C\u0259lal\u0131n n\u0259sli h\u0259min zad\u0259gan\u0131n soyundan g\u0259lirdi. H\u0259s\u0259n C\u0259lal \u00f6z\u00fc d\u0259 Aran n\u0259slind\u0259n oldu\u011funu yaz\u0131rd\u0131. H\u0259s\u0259n C\u0259lal\u0131n anas\u0131 da t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259lidir. Anas\u0131 \u0130beriyada ya\u015fayan Qurd tayfas\u0131ndan idi. Tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 H\u0259s\u0259n C\u0259lal\u0131n day\u0131s\u0131 S\u0259dunun qurd tayfas\u0131na m\u0259nsub oldu\u011fu yaz\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Maraql\u0131d\u0131r ki, erm\u0259nil\u0259r b\u00f6lg\u0259d\u0259 \u201cerm\u0259ni d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyinin\u201d tarixini H\u0259s\u0259n C\u0259laldan g\u00f6t\u00fcr\u00fcrl\u0259r. H\u0259tta H\u0259s\u0259n C\u0259lal\u0131n bayra\u011f\u0131 separat\u00e7\u0131 erm\u0259nil\u0259rin yaratd\u0131\u011f\u0131 qondarma DQR-in bayra\u011f\u0131 kimi q\u0259bul edilib. Ancaq maraql\u0131d\u0131r ki, H\u0259s\u0259n C\u0259lal xristian olsa da, erm\u0259ni deyildi. M\u0259rhum tarix\u00e7i alim Qiyas\u0259ddin Qeybullayev bu \u015f\u0259xsin m\u00fcs\u0259lman \u201cH\u0259s\u0259n\u201d ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131mas\u0131na da \u015f\u00fcbh\u0259 edirdi. Qeybullayev yaz\u0131rd\u0131 ki, xristian bir h\u00f6mkdar\u0131n m\u00fcs\u0259lman ad\u0131 da\u015f\u0131mas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn deyildi. \u018fslind\u0259 bu ad \u201csa\u011flam\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 ver\u0259n \u201cEs\u0259n\u201d, \u201c\u018fs\u0259n\u201d m\u0259nas\u0131ndad\u0131r. T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkl\u0259ri \u201csa\u011fl\u0131qla qal\u0131n\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fc \u201cesen kal\u0131n\u201d \u015f\u0259klind\u0259 ifad\u0259 edirl\u0259r. Ba\u015fqa bir misal kurort zonas\u0131 olan Rusiyan\u0131n Esentuki yer ad\u0131d\u0131r. Bu s\u00f6z\u00fcn \u201csa\u011fl\u0131q\u201d, \u201csa\u011flaml\u0131q\u201dla ba\u011fl\u0131 oldu\u011funa \u015f\u00fcbh\u0259 yoxdur.<\/p>\n\n\n\n<p>Ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131lar Qaraba\u011f toponimin d\u0259 Aran n\u0259sli t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia edirl\u0259r. Hesab edilir ki, Qaraba\u011f Tanr\u0131 ad\u0131ndan yaran\u0131b tayfa ad\u0131na ke\u00e7\u0259n, sonra ad\u0131n\u0131 yer ad\u0131nda saxlanan bir toponimdir. Bu ad\u0131n \u0259n q\u0259dim formas\u0131 \u201cBaq\u201dd\u0131. G\u00fccl\u00fc zamanlar\u0131nda Aran n\u0259sli Az\u0259rbaycandan, Nax\u00e7\u0131van\u0131n c\u0259nubundan h\u00fccum ed\u0259r\u0259k F\u0259l\u0259stini tutur. F\u0259l\u0259stin onlar\u0131n ad\u0131 il\u0259 Baqastan adlan\u0131r. Aran n\u0259sli \u00f6zl\u0259rin\u0259 q\u0131z\u0131ldan b\u00fct qoyurdular. Bu, q\u0131z\u0131ldan haz\u0131rlanan Bu\u011fa b\u00fct\u00fc idi. Ona Tanr\u0131n\u0131n timsal\u0131 kimi sitayi\u015f edir, Baq deyirdil\u0259r. Slavyanlara Tanr\u0131 m\u0259nas\u0131nda ke\u00e7mi\u015f Boq s\u00f6z\u00fcn\u00fcn d\u0259 bundan yarand\u0131\u011f\u0131 iddia olunur. H\u0259min Ba\u011f n\u0259slinin bir hiss\u0259si indiki Xuzistan, q\u0259dim Elam \u0259razisind\u0259 idi. Orda da Baqastan adl\u0131 \u015f\u0259h\u0259r yaranm\u0131\u015fd\u0131. H\u0259min \u0259razid\u0259 m\u0259\u015fhur Baqastan yaz\u0131lar\u0131 tap\u0131l\u0131b. Sonralar \u015fimala k\u00f6\u00e7\u0259nd\u0259n sonra Van g\u00f6l\u00fcn\u00fcn c\u0259nubunda onlar Baqastan yaz\u0131lar\u0131n\u0131 yaratd\u0131lar. Baq tayfa ad\u0131na \u00e7evril\u0259nd\u0259n sonra iki yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr. Biri Kara Baq, bir Aq Bak.<\/p>\n\n\n\n<p>Qaraba\u011f n\u0259sli Aran\u0131n \u015fimal\u0131nda, indiki Nax\u00e7\u0131vanla T\u0259briz aras\u0131nda 2 b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259h\u0259r sal\u0131rlar. XVII \u0259srd\u0259 \u0259raziy\u0259 g\u0259l\u0259n \u00d6vliya \u00c7\u0259l\u0259bi yaz\u0131rd\u0131 ki, m\u0259n Nax\u00e7\u0131vana ba\u011fl\u0131 Qaraba\u011f \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 40 minar\u0259 sayd\u0131m. Dem\u0259li, 20 m\u0259scidi olan \u015f\u0259h\u0259r b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259h\u0259rmi\u015f. T\u0259briz\u0259 ba\u011fl\u0131 ikinci Qaraba\u011f \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 7 minar\u0259 sayd\u0131m, yaz\u0131r. Bu Baq tayfas\u0131 iki yer\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u0259r\u0259k \u015fimali Az\u0259rbaycanda yurd sal\u0131r. Bir hiss\u0259si Ural da\u011flar\u0131n\u0131n yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr, burada (Mozdok yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda) Qaraba\u011f \u015f\u0259h\u0259ri sald\u0131. Bir hiss\u0259si is\u0259 Van g\u00f6l\u00fcn\u00fcn sahilin\u0259 k\u00f6\u00e7\u0259r\u0259k orada A\u011fba\u011f \u015f\u0259h\u0259rini sald\u0131. Onlar xristian olduqlar\u0131na g\u00f6r\u0259, erm\u0259ni adlan\u0131r. Ancaq k\u00f6k\u0259nc\u0259 t\u00fcrkd\u00fcrl\u0259r. Onlar\u0131n bir hiss\u0259si G\u00fcrc\u00fcstana, ordan is\u0259 Da\u011f\u0131stana k\u00f6\u00e7\u00fcr. \u0130ndi Da\u011f\u0131standa A\u011fda\u011f k\u0259ndi var. Onlar\u0131n dili avar dili il\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin aras\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>T\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li Aran n\u0259sli h\u0259tta G\u00fcrc\u00fcstanda da hakim olublar. Bunu g\u00fcrc\u00fcl\u0259r \u00f6zl\u0259ri d\u0259 t\u0259sdiq edirl\u0259r. Aran tayfas\u0131 da\u011f\u0131n\u0131q \u0130beriyan\u0131 birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k hakimiyy\u0259ti \u0259l\u0259 al\u0131rlar. G\u00fcrc\u00fc m\u0259nb\u0259l\u0259ri yaz\u0131r ki, Aran n\u0259sli m\u0259shuldar torpaqlar\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130beriyaya h\u00fccum ed\u0259r\u0259k oran\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irdil\u0259r. Aran n\u0259slinin h\u00f6kmranl\u0131\u011f\u0131na Sasanil\u0259rin t\u0259qibind\u0259n Qafqaza qa\u00e7an Mehranil\u0259r son qoyur. Mehranil\u0259rin t\u0259qib etdiyi Aran n\u0259sli yaln\u0131z Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda qal\u0131rlar. \u0130slam dini yay\u0131landa albanlar\u0131n bir hiss\u0259si qriqorianl\u0131\u011f\u0131 saxlay\u0131r, b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259si is\u0259 m\u00fcs\u0259lman olur. Maraql\u0131d\u0131r ki, Aran adl\u0131 sonuncu \u015f\u0259h\u0259ri XIII \u0259srd\u0259 monqol-tatarlar da\u011f\u0131d\u0131r. Bu \u015f\u0259h\u0259r D\u0259cl\u0259-F\u0259rat \u00e7aylar\u0131 aras\u0131nda idi. M\u0259\u015fhur Aran n\u0259sli ad\u0131n\u0131 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n M\u0259rk\u0259zi Aran b\u00f6lg\u0259sind\u0259 saxlay\u0131r. <\/p>\n\n\n\n<p><strong>Elman C\u0259f\u0259rli<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259nb\u0259: Karabakhmedia<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Erm\u0259nil\u0259r tarixi Qafqaz Albaniyas\u0131n\u0131n \u015f\u0259rq hiss\u0259sind\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f m\u0259d\u0259niyy\u0259tin onlara m\u0259xsus oldu\u011funu iddia edirl\u0259r. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, onlar\u0131n t\u0259sirin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n Q\u0259rb m\u00fc\u0259llifl\u0259ri d\u0259 yanl\u0131\u015f olaraq bu<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":53876,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-53874","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/53874","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=53874"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/53874\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":53877,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/53874\/revisions\/53877"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/53876"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=53874"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=53874"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=53874"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}