{"id":53924,"date":"2021-11-15T00:56:28","date_gmt":"2021-11-14T20:56:28","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=53924"},"modified":"2021-11-15T00:56:33","modified_gmt":"2021-11-14T20:56:33","slug":"erm%c9%99ni-tarixcil%c9%99rinin-uydurmasi-tiqranakert-s%c9%99h%c9%99ri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=53924","title":{"rendered":"ERM\u018fN\u0130 TAR\u0130X\u00c7\u0130L\u018fR\u0130N\u0130N UYDURMASI \u2013 \u201cT\u0130QRANAKERT\u201d \u015e\u018fH\u018fR\u0130"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>QAFQAZ ALBAN\u0130YASININ \u0130LK ORTA \u018fSR \u201cADSIZ \u015e\u018fH\u018fR\u0130\u201dN\u018f Y\u0130Y\u018fL\u018fNM\u018fK V\u018f TAR\u0130X\u0130 GER\u00c7\u018fKL\u0130Y\u0130 SAXTALA\u015eDIRMAQ C\u018fHD\u0130<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>(M\u0259nb\u0259 m\u0259lumatlar\u0131 v\u0259 tarixi-arxeoloji t\u0259dqiqatlar \u0259sas\u0131nda)<\/em><br><br>Cavid V\u0259kil o\u011flu Ba\u011f\u0131rzad\u0259<br><br>G\u0259nc\u0259 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin Az\u0259rbaycan tarixi<br>kafedras\u0131n\u0131n dosenti, tarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru<br>cavid.bagirzade@gdu.edu.az<br><br>Albaniyan\u0131n ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fc tarixinin aktual m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259n biri d\u0259 bu d\u00f6vr\u0259 aid \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin t\u0259dqiqi problemidir. Problemin ba\u015fl\u0131ca m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 adlar\u0131 \u00e7\u0259kilmi\u015f ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rinin yerl\u0259rinin m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilm\u0259si, onlar\u0131n tarixi-arxeoloji t\u0259dqiqinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si v\u0259 ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcn\u0259 m\u00fcraci\u0259t etmi\u015f \u00e7oxsayl\u0131 erm\u0259ni \u201ctarix\u00e7il\u0259rinin\u201d saxtakarl\u0131qlar\u0131na m\u0259ruz qalm\u0131\u015f m\u00fcxt\u0259lif tip Az\u0259rbaycan (Albaniya) abid\u0259l\u0259rinin v\u0259 tarixinin onlar\u0131n uydurmalar\u0131ndan xilas etm\u0259k, tarixi ger\u00e7\u0259kliyi b\u0259rpa etm\u0259k v\u0259 bu istiqam\u0259td\u0259 ciddi t\u0259dqiqatlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131n\u0131 aid etm\u0259k olar. Tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri, yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259ri g\u00f6rm\u0259zd\u0259n g\u0259l\u0259r\u0259k onlar\u0131 saxtala\u015fd\u0131r\u0131b ist\u0259dikl\u0259ri v\u0259 arzulad\u0131qlar\u0131 (vaxtil\u0259 uzun \u0259srl\u0259r boyu bu i\u015fi erm\u0259ni-qriqoryan kils\u0259si v\u0259 onun t\u0259siri v\u0259 g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 erm\u0259ni varl\u0131lar\u0131n\u0131n maliyy\u0259 v\u0259saiti hesab\u0131na \u201cerm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259ri\u201d h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015fl\u0259r. \u2013 C.B.) tarixi yazmaq erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259rinin \u0259sas pe\u015f\u0259si olmu\u015fdur. B\u00fct\u00fcn bu i\u015fl\u0259r zaman\u0131 \u0259sas m\u0259n\u0259vi z\u0259rb\u0259ni d\u0259 Az\u0259rbaycan tarixin\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n d\u0259 Qafqaz\u0131n \u00fcmumi tarixin\u0259 vurmu\u015flar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-1-2.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-53931\" width=\"909\" height=\"545\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-1-2.jpg 290w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-1-2-150x90.jpg 150w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-1-2-184x109.jpg 184w\" sizes=\"auto, (max-width: 909px) 100vw, 909px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Erm\u0259ni \u201ctarix\u00e7il\u0259rinin\u201d uydurma v\u0259 saxtakarl\u0131qlar\u0131. Erm\u0259ni \u201ctarix\u00e7il\u0259rinin\u201d saxtakarl\u0131qlar\u0131ndan v\u0259 uydurmalar\u0131ndan biri d\u0259 A\u011fdam rayonu \u0259razisind\u0259 a\u015fkar edilmi\u015f ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259h\u0259r yerini Tiqranakert adland\u0131raraq, onu erm\u0259ni h\u00f6kmdar\u0131 II Tiqran t\u0259r\u0259find\u0259n, dolay\u0131s\u0131 il\u0259 erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n sal\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 yazmalar\u0131d\u0131r. Tiqranakert \u015f\u0259h\u0259rini \u0259vv\u0259lc\u0259 \u2013 hans\u0131 ki, tarixd\u0259 bel\u0259 bir \u015f\u0259h\u0259r olmay\u0131b, \u2013 A\u011fdam rayonu \u0259razisind\u0259ki \u015eahbulaq qalas\u0131 yerind\u0259 v\u0259 onun \u0259traf\u0131nda, daha sonra is\u0259 oradan bir ne\u00e7\u0259 km aral\u0131da, tarixi T\u0259rn\u0259k\u00fct mahal\u0131nda lokalla\u015fd\u0131rm\u0131\u015flar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>\u018fvv\u0259lc\u0259d\u0259n qeyd ed\u0259k ki, Albaniyada Tiqranakert ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sinin lokalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 elmi \u0259d\u0259biyyatdak\u0131 m\u00f6vcud fikir v\u0259 m\u00fclahiz\u0259l\u0259ri t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 M.C.X\u0259lilov n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irmi\u015fdir [1, 55-60]. M.C.X\u0259lilov Albaniyada iki Tiqranakertin olmas\u0131 haqq\u0131nda fikir ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015f m\u00fc\u0259llifl\u0259rl\u0259 haql\u0131 olaraq raz\u0131la\u015fmam\u0131\u015f, bel\u0259 fikirl\u0259rin \u0259sass\u0131z oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir [1, 57].<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Tiqranakert \u015f\u0259h\u0259rini A\u011fdam rayonu \u0259razisind\u0259 lokalla\u015fd\u0131rmas\u0131na ilk c\u0259hdl\u0259r h\u0259l\u0259 XIX \u0259srd\u0259 edilmi\u015fdir. G.Ali\u015fan, S.C\u0259lalyan, M.Barxudaryan A\u011fdam\u0131n T\u0259rn\u00f6y\u00fct k\u0259ndi yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 q\u0259dim ya\u015fay\u0131\u015f yerini Tiqranakertl\u0259 eynil\u0259\u015fdirmi\u015fl\u0259r. XX \u0259srd\u0259 S.Q.Barxudaryan Tiqranakerti A\u011fdam rayonu \u0259razisind\u0259ki Govurqala abid\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015fdirmi\u015fdir [1, 56].<br><br>Az\u0259rbaycan arxeoloqlar\u0131ndan R.M.Vahidov, R.B.G\u00f6y\u00fc\u015fov A\u011fdam rayonu Sofulu k\u0259ndi yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 Govurqala abid\u0259sind\u0259 t\u0259dqiqatlar aparm\u0131\u015flar. G\u00f6rk\u0259mli arxeoloqlar\u0131m\u0131zdan olan R.M.Vahidov erm\u0259ni \u201ctarix\u00e7il\u0259ri\u201d t\u0259r\u0259find\u0259n Tiqranakertin Govurqala abid\u0259si il\u0259 eynil\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xm\u0131\u015f, bu abid\u0259nin Tiqranakert olmamas\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir [2, 180-181].<br><br>A\u011fdam rayonu Sofulu k\u0259ndi (el\u0259c\u0259 d\u0259 Boy\u0259hm\u0259dli k\u0259ndinin yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda) \u0259razisind\u0259ki Govurqala abid\u0259sind\u0259 R.M.Vahidovdan sonra g\u00f6rk\u0259mli arxeoloqlar\u0131m\u0131zdan R.B.G\u00f6y\u00fc\u015fov arxeoloji qaz\u0131nt\u0131 i\u015fl\u0259ri aparm\u0131\u015f, bu ya\u015fay\u0131\u015f yerinin \u0259razsinin 40 hektara yax\u0131n oldu\u011funu m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirmi\u015fdir [3, 496; 1, 102]. R.B.G\u00f6y\u00fc\u015fov Govurqala abid\u0259sind\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 t\u0259dqiqatlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirmi\u015fdir ki, bu ya\u015fay\u0131\u015f yeri Moisey Kalankatuklunun \u201cAlban tarixi\u201dnd\u0259 ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kdiyi v\u0259 h\u00f6kmdar M\u00f6min III Va\u00e7aqan\u0131n yay iqam\u0259tgah\u0131n\u0131n yerl\u0259\u015fdiyi Aluen \u015f\u0259h\u0259ridir [4, 43-48; 3, 496]. R.B.G\u00f6y\u00fc\u015fov arxeoloji t\u0259dqiqatlar\u0131 davam etdir\u0259r\u0259k m\u00fc\u0259yy\u0259n etmi\u015fdir ki, Govurqala abid\u0259si daha da b\u00f6y\u00fckd\u00fcr v\u0259 onun \u00fcmumi \u0259razisi 60-70 hektard\u0131r, \u015f\u0259h\u0259rin nar\u0131nqala hiss\u0259si \u0259traf \u0259razid\u0259n 6-8 m y\u00fcks\u0259klikd\u0259 \u00fcst\u00fc d\u00fcz 3 hektarl\u0131q bir t\u0259p\u0259d\u0259 yerl\u0259\u015fir [4, 44].<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-6.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-53930\" width=\"927\" height=\"617\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-6.jpg 275w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f-6-150x100.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 927px) 100vw, 927px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Uydurma \u201cTiqranakert\u201d \u015f\u0259h\u0259ri \u2013 tarixi ger\u00e7\u0259kliyi saxtala\u015fd\u0131rmaq c\u0259hdi v\u0259 Tuqra\/Tu\u011fra k\u0259ndi haqq\u0131nda. \u0130lk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vrn\u0259 aid yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Albaniyada Tuqrakert adl\u0131 k\u0259ndin olmas\u0131ndan b\u0259hs olunmu\u015fdur. Moisey Kalankatuklu 705-ci il B\u0259rd\u0259 kils\u0259 m\u0259clisind\u0259 i\u015ftirak ed\u0259nl\u0259rd\u0259n b\u0259hs ed\u0259rk\u0259n Tuqrakert v\u0259nginin rahibi Pyotr\u0131n ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kmi\u015fdir [M.Kalankatuklu, III, 6]. Bu m\u0259lumatdan ayd\u0131n olur ki, Albaniyada VII-VIII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Tuqrakert adl\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f yeri m\u00f6vcud olmu\u015fdur. Tuqrakert ad\u0131n\u0131n elmi \u0259d\u0259biyyatda Tiqranakert \u015f\u0259kilind\u0259 t\u0259qdim edilm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259sinin d\u0259 dola\u015f\u0131q olmas\u0131 haqq\u0131nda fikir ir\u0259li s\u00fcrm\u0259k olar. Bel\u0259 ki, alban\u015f\u00fcnas F.C.M\u0259mm\u0259dovan\u0131n t\u0259birinc\u0259 ifad\u0259 ets\u0259k, \u201cAlban tarixi\u201d tarixi taleyimizin \u00fcz\u00fcd\u00f6n\u00fckl\u00fcy\u00fcnd\u0259n d\u00f6vr\u00fcm\u00fcz\u0259 qrabarca (qrabar dili adland\u0131r\u0131lan dil \u0259slind\u0259 orta fars, y\u0259ni p\u0259hl\u0259vi dilinin bir qolundan ba\u015fqa bir \u015fey deyil. \u2013 C.B.) g\u0259lib \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r (9, 7). Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u0259s\u0259rin \u00fcz\u00fcn\u00fc k\u00f6\u00e7\u00fcr\u0259n erm\u0259ni nasixl\u0259ri q\u0259sd\u0259n t\u0259hrifl\u0259\u015fdirm\u0259l\u0259r apar\u0131r, ya\u015fay\u0131\u015f yerl\u0259rinin adlar\u0131n\u0131 v\u0259 ya toponiml\u0259rin sonlu\u011funu qrabarca ifad\u0259 etmi\u015fdil\u0259r. B\u00fct\u00fcn bunlar haqq\u0131nda tarix\u015f\u00fcnasl\u0131qda b\u0259hs olunmu\u015fdur. Onu da qeyd ed\u0259k ki, qrabar\u0131n q\u0259dim erm\u0259ni dili olmas\u0131 son t\u0259dqiqatlara g\u00f6r\u0259 f\u0259rziyy\u0259d\u0259n ba\u015fqa bir \u015fey deyildir. Qrabar \u0259slind\u0259 orta fars dilinin bir qoludur v\u0259 onun hay dilin\u0259 he\u00e7 bir aidiyy\u0259ti yoxdur. Son d\u0259r\u0259c\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli m\u0259nb\u0259 olan \u201cAlban tarixi\u201dnd\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f yeri qeyd ed\u0259k ki, m\u0259hz Tuqrakert kimi yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r, daha Tiqranakert kimi deyil. Albaniyan\u0131n Tuqrakert ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sini \u201cTiqranakertl\u0259\u015fdirm\u0259k\u201d c\u0259hdinin erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259rinin n\u00f6vb\u0259ti saxtakarl\u0131qlar\u0131ndan biri olmas\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u0259k o q\u0259d\u0259r d\u0259 \u00e7\u0259tin deyildir. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, Tuqrakert ad\u0131nda \u0259sas hiss\u0259 olan \u201cTuqra\u201d v\u0259 ya \u201cTu\u011fra\u201d \u201cTiqran\u201d deyildir, \u201ckert\u201d sonlu\u011fu is\u0259 p\u0259hl\u0259vi dilind\u0259 \u201cyurd\u201d, \u201c\u015f\u0259h\u0259r\u201d m\u0259nas\u0131nda olub \u201cAlban tarixi\u201dnin \u00fcz\u00fcn\u00fc k\u00f6\u00e7\u00fcr\u0259n erm\u0259ni katibl\u0259ri, qriqoryan kils\u0259sinin ke\u015fi\u015fl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n art\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 yaxud ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Albaniyada Sasani as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131 ikinci dil kimi orta fars dilind\u0259n d\u0259 istifad\u0259 edilmi\u015fdir ki, Albaniyada ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 yaz\u0131 dili kimi orta fars dilind\u0259n d\u0259 istifad\u0259 edilmi\u015fdir. \u00c7ox g\u00fcman ki, Alban \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n bir hiss\u0259si p\u0259hl\u0259vi dilind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f olsun. \u201cAlban tarixi\u201dnd\u0259 ad\u0131 \u00e7\u0259kilmi\u015f Tuqrakert toponimind\u0259 \u0259sas hiss\u0259 \u201cTuqra\u201d v\u0259 ya \u201cTu\u011fra\u201dd\u0131r. Tuqra\/Tu\u011fra s\u00f6z\u00fc is\u0259 t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259dir, m\u0259nas\u0131 bayraq dem\u0259kdir. Bu s\u00f6z\u00fcn k\u00f6k\u00fc is\u0259 tuq\/tu\u011f-dur, m\u0259nas\u0131 t\u00fck, o c\u00fcml\u0259d\u0259n at t\u00fck\u00fc dem\u0259kdir. \u00c7\u00fcnki bayraqlardak\u0131 toppuz hiss\u0259sinin sa\u00e7aqlar\u0131, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 bayraqlardak\u0131 sa\u00e7aqlar at t\u00fck\u00fcnd\u0259n h\u00f6r\u00fcl\u00fcrd\u00fc. X\u00fcsusil\u0259 d\u0259, q\u0259dim t\u00fcrk inanclar\u0131na g\u00f6r\u0259 bir bayraq \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanm\u0131\u015f par\u00e7ada, daha do\u011frusu onun sa\u00e7aqlar\u0131nda doqquz at\u0131n t\u00fck\u00fc d\u0259 olmal\u0131 idi. Bu g\u00fcn d\u0259 Az\u0259rbaycanda bir \u00e7ox dialektl\u0259rd\u0259 (m\u0259s\u0259l\u0259n, A\u011fstafa-Qazax b\u00f6lg\u0259sind\u0259) bu s\u00f6z h\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f \u0259\u015fyalar\u0131n sa\u00e7aql\u0131 hiss\u0259sinin ifad\u0259si kimi i\u015fl\u0259nilm\u0259kd\u0259dir. Onu da qeyd ed\u0259k ki, orta \u0259srl\u0259rd\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 t\u00fcrkdilli xalqlar\u0131n d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin h\u00f6kmdarlar\u0131 h\u0259r hans\u0131 bir f\u0259rman, t\u0259rifnam\u0259 v\u0259 ya buyruq imzalayanda h\u0259min f\u0259rman\u0131n \u00fcz\u0259rin\u0259 bel\u0259 ifad\u0259 ets\u0259k sa\u00e7aql\u0131 lent m\u00f6h\u00fcrl\u0259nirdi ki, bu da tu\u011fra adlan\u0131rd\u0131. Misal olaraq g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259rik ki, Z.M.B\u00fcnyadov Stepannos Orbelina istinad\u0259n yaz\u0131r: \u201cAtab\u0259yl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin h\u00f6kmdar\u0131 Eld\u0259niz v\u0259 onun o\u011fullar\u0131 Alban katolikosu III Stepannosa f\u0259rman v\u0259 tu\u011fra, yaxud m\u00f6h\u00fcrl\u00fc t\u0259rifnam\u0259 vermi\u015fdil\u0259r\u201d [11, 67]. Bel\u0259likl\u0259 d\u0259, Tuqra\/Tu\u011fra ad\u0131n\u0131n t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259 olmas\u0131 g\u00f6z qaba\u011f\u0131ndad\u0131r. Tuq\/Tu\u011f k\u00f6kl\u00fc toponiml\u0259r yet\u0259rinc\u0259dir v\u0259 buna \u00e7oxlu sayda misallar g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar. Onu da qeyd ed\u0259k ki, Moisey Kalankatuklunun \u201cAlban tarixi\u201dd\u0259 xat\u0131rlanan Tuqra\/Tu\u011fra (v\u0259 ya Tuq\/Tu\u011f) k\u0259ndi tarixi Arsak \u0259yal\u0259tind\u0259 yerl\u0259\u015fmi\u015fdir ki, bu k\u0259ndi Xocav\u0259nd rayonunun Tu\u011f k\u0259ndind\u0259 lokalla\u015fd\u0131rmaq v\u0259 ya bu toponimi Tu\u011f k\u0259ndinin ad\u0131na lokalla\u015fd\u0131rmaq laz\u0131md\u0131r. B\u00fct\u00fcn bunlardan ba\u015fqa onu da qeyd ed\u0259k ki, \u201cTu\u011f\u201d s\u00f6z\u00fc h\u0259m d\u0259 tayfa ad\u0131 kimi d\u0259 qaynaqlarda \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r. T\u0259dqiqat\u00e7\u0131 Q.\u018f.Qeybullayev haql\u0131 olaraq yaz\u0131rd\u0131 ki, eram\u0131z\u0131n I minilliyin\u0259 aid m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 K\u00fcrd\u0259n c\u0259nubdak\u0131 \u0259razid\u0259 yaln\u0131z alban, sak, qarqar, sode v\u0259 uti adlar\u0131 il\u0259 m\u0259lum olan tayfalar haqq\u0131nda m\u0259lumat verilir. Qaraba\u011fda erk\u0259n orta \u0259srl\u0259rd\u0259 t\u00fcrkdilli Aran, T\u0259rt\u0259r, Donqar, Pe\u00e7eneq, Hun, Qoros (Xoros), V\u0259r\u0259nd\u0259, Tu\u011f v\u0259 dig\u0259r tayfalar ya\u015fam\u0131\u015flar [10, 58]. Bunlardan ba\u015fqa Qaraba\u011fda, tarixi Arsak v\u0259 M\u0259rk\u0259zi Utid\u0259 t\u00fcrkdilli albanlarla yana\u015f\u0131 h\u0259m\u00e7inin \u201cQaraba\u011f\u0131n k\u00f6kl\u00fc \u0259halisi t\u00fcrkdilli \u2013 qarqarlar, hunlar, qoroslar, pe\u00e7eneql\u0259r, q\u0131p\u00e7aqlar v\u0259 x\u0259z\u0259rl\u0259r\u201d [10, 126] d\u0259 ya\u015fam\u0131\u015flar. Qaraba\u011f\u0131n yuxar\u0131da g\u00f6st\u0259ril\u0259n yerli tayfalar\u0131 \u0259slind\u0259 buran\u0131n k\u00f6kl\u00fc, avtoxoton \u0259halisi olan q\u0131p\u00e7aq boylar\u0131d\u0131r. T\u0259sad\u00fcfi deyil ki, hal-haz\u0131rda Qaraba\u011f\u0131n bir \u00e7ox oronim v\u0259 hidroniml\u0259ri q\u0131p\u00e7aq boylar\u0131n\u0131n adlar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Onu da \u0259lav\u0259 ed\u0259 bil\u0259rik ki, Tu\u011fra\/Tuqra yuxar\u0131da g\u00f6st\u0259rdikl\u0259rimizl\u0259 yana\u015f\u0131, h\u0259m d\u0259 ki\u015fi ad\u0131 kimi q\u0131p\u00e7aq boylar\u0131, ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259 Albaniyan\u0131n \u0259halisi i\u00e7\u0259risind\u0259 geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. H\u0259tta Albaniyadan k\u0259narda ya\u015fayan dig\u0259r q\u0131p\u00e7aq boylar\u0131 aras\u0131nda da bu ada rast g\u0259linm\u0259kd\u0259dir. Ulu \u00c7\u00f6l\u00fcn &#8212; Q\u0131p\u00e7aq \u00c7\u00f6l\u00fcn\u00fcn Art\u0131k, Kon\u00e7ak v\u0259 s. xanlar\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131 Tu\u011fraxan kimi xan\u0131n\u0131n ad\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 xat\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131r. Tu\u011fraxan q\u00fcdr\u0259tli bir q\u0131p\u00e7aq xan\u0131 kimi Bizans imperiyas\u0131 il\u0259 ciddi m\u00fcnsaib\u0259tl\u0259ri olmu\u015f, Bizans\u0131n m\u00fctt\u0259fiqi kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Bel\u0259 misallara Az\u0259rbaycan Atab\u0259yl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin s\u00fcqutu d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 paytaxt T\u0259briz \u015f\u0259h\u0259rinin r\u0259isl\u0259ri \u015e\u0259ms\u0259ddin \u0259t-Tu\u011frayi v\u0259 onun qarda\u015f\u0131 o\u011flu Nizam\u0259ddin \u0259t-Tu\u011frayinin ad\u0131n\u0131 da \u0259lav\u0259 etm\u0259k olar. Tu\u011fra\/Tuqra isim kimi t\u0259kc\u0259 q\u0131p\u00e7aq boylar\u0131nda deyil, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, t\u00fcrkdilli xalqlar i\u00e7\u0259risind\u0259 d\u0259 rast g\u0259linm\u0259kd\u0259dir. Bel\u0259likl\u0259, Tu\u011fra s\u00f6z\u00fc t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259dir, tayfa v\u0259 \u015f\u0259xs ad\u0131d\u0131r, h\u0259m\u00e7inin d\u00f6vl\u0259t atributunun ad\u0131 olmu\u015fdur.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Albaniyada Tiqranakert ya\u015fay\u0131\u015f yeri haqq\u0131nda VII \u0259sr erm\u0259ni m\u00fc\u0259llifi yepiskop Sebeos xat\u0131rlay\u0131r. \u018fvv\u0259lc\u0259d\u0259n onu qeyd ed\u0259k ki, erm\u0259ni m\u00fc\u0259llifl\u0259rinin \u0259s\u0259rl\u0259rinin, erm\u0259ndilli qaynaqlar\u0131n m\u0259lumatlar\u0131n\u0131n s\u0259hihliyi b\u00fct\u00fcn hallarda \u015f\u00fcbh\u0259 do\u011furmaqdad\u0131r v\u0259 o da birm\u0259nal\u0131 olaraq m\u0259lumdur ki, erm\u0259ni kils\u0259si v\u0259 erm\u0259ni din xadiml\u0259ri b\u00fct\u00fcn tarixi d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri saxtala\u015fd\u0131rmaqla m\u0259\u015f\u011ful olmu\u015f, m\u00fc\u0259llifl\u0259rinin kimliyind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq \u0259ll\u0259rind\u0259 olan yaz\u0131l\u0131 qaynaqlar\u0131 \u00f6z maraqlar\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 saxtala\u015fd\u0131rm\u0131\u015flar. \u0130ran-Bizans m\u00fcharib\u0259sinin gedi\u015find\u0259 ba\u015f vermi\u015f d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc t\u0259svir ed\u0259n Sebeos yaz\u0131r ki, Bizans ordusu Midiya \u00f6lk\u0259sin\u0259 istiqam\u0259t g\u00f6t\u00fcr\u0259r\u0259k Paytakarana g\u0259ldi v\u0259 Albaniyadan ke\u00e7\u0259r\u0259k G\u00fcrc\u00fcstana getm\u0259k ist\u0259di; \u0130ran qo\u015funlar\u0131n\u0131n bir d\u0259st\u0259si tez Ararat vilay\u0259tin\u0259 yeti\u015fdi, buradan is\u0259 Girdimana do\u011fru ir\u0259lil\u0259di v\u0259 Girdiman \u0259razisind\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259r\u0259k Bizans ordusunun qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 k\u0259sm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ba\u015fqa bir Tiqranakertd\u0259 d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259 sald\u0131; \u0130ran qo\u015funlar\u0131n\u0131n dig\u0259r d\u0259st\u0259si is\u0259 Bizans ordusunu t\u0259qib ed\u0259r\u0259k, onun arxas\u0131nda Tiqranakert adl\u0131 bir yerd\u0259 q\u0259rar tutdu v\u0259 bel\u0259likl\u0259, Bizans ordusu m\u00fchasir\u0259y\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc [1, 56-57]. Bu m\u0259lumatlarda Tiqranakert adl\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f yerinin ad\u0131 \u00e7\u0259kilmi\u015fdir ki, buna istinad ed\u0259n S.T.Yeremyan, K.V.Trever kimi m\u00fc\u0259llifl\u0259r d\u0259 Albaniyada iki Tiqranakertin m\u00f6vcud olmas\u0131 fikri il\u0259 raz\u0131la\u015fm\u0131\u015flar [1, 57; 6, 239]. Onu da qeyd ed\u0259k ki, Albaniyan\u0131n tarixi il\u0259 ba\u011fl\u0131 iri h\u0259cmli t\u0259dqiqat \u0259s\u0259rinin m\u00fc\u0259llifi K.V.Treverin b\u0259zi tarixi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259 qeyri-obyektiv olmas\u0131 yeni bir \u015fey deyildir v\u0259 onun g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259rinin b\u0259zi m\u0259qamlar\u0131nda bu \u00f6z\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131q biruz\u0259 verm\u0259kd\u0259dir. S.T.Yeremyan is\u0259 Albaniyan\u0131n tarixi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rini saxtala\u015fd\u0131ran erm\u0259ni \u201ctarix\u00e7il\u0259rinin\u201d birincil\u0259rind\u0259ndir.<br><br>\u0130ran-Bizans m\u00fcharib\u0259sinin son m\u0259rh\u0259l\u0259sind\u0259 Bizans qo\u015funlar\u0131n\u0131n D\u0259bild\u0259n ke\u00e7\u0259r\u0259k Nax\u00e7\u0131vana g\u0259lm\u0259si, orada Araz \u00e7ay\u0131n\u0131 ke\u00e7\u0259r\u0259k Atropatena \u0259razisin\u0259 y\u00fcr\u00fc\u015f etm\u0259si, Atropatena G\u0259nc\u0259sini tutaraq, buradak\u0131 at\u0259\u015fp\u0259r\u0259st m\u0259b\u0259dini da\u011f\u0131tmas\u0131, oradan da \u015fimala do\u011fru h\u0259r\u0259k\u0259r ed\u0259r\u0259k Albaniyaya y\u00fcr\u00fc\u015f etm\u0259l\u0259ri, paytaxt B\u0259rd\u0259ni tutmalar\u0131, buradan da tarixi B\u0259rd\u0259 \u2013 D\u0259bil yolu il\u0259 ir\u0259lil\u0259y\u0259r\u0259k T\u0259rt\u0259r \u00e7ay\u0131n\u0131n yuxar\u0131 axarlar\u0131 boyunda \u2013 Kaqankat v\u0259 Divd\u0259kan yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda, T\u0259rt\u0259r \u00e7ay\u0131n\u0131n sahilind\u0259 d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259 salmalar\u0131, el\u0259c\u0259 d\u0259 \u0130ran qo\u015funlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259\u011flub edil\u0259r\u0259k, q\u0259rb\u0259 \u00e7\u0259kilm\u0259l\u0259ri v\u0259 n\u0259hay\u0259t Bizansa geri d\u00f6nm\u0259l\u0259ri haqq\u0131nda Moisey Kalankatuklu t\u0259fsilat\u0131 il\u0259 \u201cAlban tarixi\u201dnd\u0259 m\u0259lumat verir [M.Kalankatuklu, II, 9]. Bu m\u0259lumatlarda Tiqranakert ad\u0131 \u00e7\u0259kilmir. Moisey Kalankatuklu Bizans qo\u015funlar\u0131n\u0131n \u0130ran qo\u015funlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fchasir\u0259y\u0259 sal\u0131nmas\u0131ndan b\u0259hs etmir. G\u00f6st\u0259rir ki, \u00fc\u00e7 \u0130ran s\u0259rk\u0259rd\u0259sinin komandanl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda olan qo\u015funlar birl\u0259\u015f\u0259r\u0259k \u0130raklinin ordular\u0131n\u0131 S\u00fcnikin torpaqlar\u0131ndan geriy\u0259 qovdular. Onlar bizansl\u0131lar\u0131 \u00f6z \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r qovdular, onlar\u0131n \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rini silah g\u00fcc\u00fcyl\u0259 \u0259ll\u0259rind\u0259n ald\u0131lar [M.Kalankatuklu, II, 9]. Bizans qo\u015funlar\u0131n\u0131n Albaniyaya y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc v\u0259 ke\u00e7dikl\u0259ri \u0259razil\u0259r haqq\u0131nda \u201cAlban tarixi\u201d m\u0259nb\u0259yind\u0259ki m\u0259lumatlara \u0259saslanmaqla akademik Z.M.B\u00fcnyadov yuxar\u0131da g\u00f6st\u0259rdiyimiz kimi b\u0259hs etmi\u015fdir [8, 51-52]. H\u0259m\u00e7inin t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 F.C.M\u0259mm\u0259dova da M.Kalankatuklunun g\u00f6st\u0259ril\u0259n m\u0259lumatlar\u0131na istinad\u0259n Bizans ordusunun h\u0259r\u0259k\u0259t ma\u015frutundan b\u0259hs etmi\u015fdir [9, 190]. Bizans imperatoru \u0130raklinin ordusunun h\u0259r\u0259k\u0259t ma\u015frutunun ke\u00e7diyi ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 Tiqranakert adl\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f yeri xat\u0131rlanm\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Moisey Kalankatuklunun s\u0259hih m\u0259lumatlar\u0131nda Bizans qo\u015funlar\u0131n\u0131n Albaniyan\u0131n Girdiman vilay\u0259tind\u0259 olmas\u0131ndan b\u0259hs olunmam\u0131\u015fd\u0131r. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 Sebeosun m\u0259lumatlar\u0131n\u0131n d\u0259qiqliyini v\u0259 hans\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259n b\u0259hs etdiyini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k z\u0259rur\u0259ti vard\u0131r. B\u0259hs olunan m\u0259s\u0259l\u0259 haqq\u0131nda akademik Z.M.B\u00fcnyadov g\u00fcrc\u00fc m\u0259nb\u0259yind\u0259ki m\u0259lumatlar\u0131 da n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irmi\u015fdir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/2Bj6KX0U7AE.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-53929\" width=\"920\" height=\"690\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/2Bj6KX0U7AE.jpg 500w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/2Bj6KX0U7AE-300x225.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/2Bj6KX0U7AE-150x113.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 920px) 100vw, 920px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong><br><br>G\u00fcrc\u00fc m\u0259nb\u0259yi \u0130raklinin bu h\u0259rbi s\u0259f\u0259rini bir q\u0259d\u0259r ba\u015fqa \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259svir edir: \u201cStepanozun pad\u015fahl\u0131\u011f\u0131nda (600-619) imperator \u0130rakli Erm\u0259nistan (Erm\u0259nistan\u0131n \u2013 Armeniyan\u0131n bu ad\u0131 m\u0259nims\u0259mi\u015f haylarla n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 ba\u011fl\u0131 olmas\u0131 \u015f\u00fcbh\u0259lidir v\u0259 tarixi Armeniya v\u0259 armenl\u0259rin tarixi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rinin obyektiv t\u0259dqiq edilm\u0259si z\u0259rur\u0259ti vard\u0131r. \u2013 C.B.), Az\u0259rbaycan v\u0259 \u015eirvan\u0131 istila etdikd\u0259n sonra G\u00fcrc\u00fcstana girdi, g\u00fcrc\u00fcl\u0259r\u0259 qalib g\u0259ldi v\u0259 onlar\u0131n pad\u015fah\u0131 Stepanozu \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u201d [8, 52]. Bu m\u0259lumatlardan bel\u0259 n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lm\u0259k olar ki, \u0130raklinin m\u0259\u015fhur 623-c\u00fc il y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259n qabaq, bir d\u0259f\u0259 d\u0259 619-cu ild\u0259 C\u0259nubi Qafqaza y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc olmu\u015fdur, lakin bu y\u00fcr\u00fc\u015f haqq\u0131nda Moisey Kalankatukluda m\u0259lumat yoxdur, o, 623-c\u00fc il y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc haqq\u0131nda t\u0259fsilat\u0131 il\u0259 m\u0259lumat verir. Burada, m\u0259s\u0259l\u0259 Bizans imperatoru \u0130raklinin y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri haqq\u0131nda dan\u0131\u015fmaq deyil, onun y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc zaman\u0131 ke\u00e7diyi ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri aras\u0131nda Sebeosun Tiqranakert adl\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f yerini xat\u0131rlamas\u0131d\u0131r ki, Sebeosdan ba\u015fqa h\u0259min d\u00f6vr m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 \u0130rakli qo\u015funlar\u0131n\u0131n \u0130ran qo\u015funlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fchasir\u0259y\u0259 sal\u0131nd\u0131\u011f\u0131 Tiqranakert adl\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f yeri xat\u0131rlanm\u0131r. Sebeosun m\u0259lumatlar\u0131ndan m\u0259nb\u0259 kimi istifad\u0259 etmi\u015f dig\u0259r erm\u0259ni m\u00fc\u0259llifi, XI \u0259srd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f Asohik d\u0259 \u0130ran qo\u015funlar\u0131n\u0131n Bizans ordusunu Tiqranakert k\u0259ndind\u0259 m\u00fchasir\u0259y\u0259 al\u0131mas\u0131ndan b\u0259hs etmi\u015fdir [1, 58].<br><br>Erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259rind\u0259n St.Malxasyants v\u0259 K.Patkanyan alban Tiqranakertinin Erm\u0259nistan\u0131n paytaxt \u015f\u0259h\u0259ri olmu\u015f Tiqranakertd\u0259n f\u0259rqli bir ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si oldu\u011funu vur\u011fulay\u0131rlar [1, 57]. Bel\u0259 hesab edirik ki, Albaniyan\u0131n ya\u015fay\u0131\u015f yerl\u0259rind\u0259n biri olan Tuqra\/Tu\u011fra ad\u0131n\u0131n erm\u0259ndilli qaynaqlarda (Ha\u015fiy\u0259. Bu qaynaqlar\u0131n n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vrl\u0259r\u0259 aid olmas\u0131, onlar\u0131n h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 m\u0259nb\u0259 olmas\u0131 \u015f\u00fcbh\u0259 do\u011furmaqdad\u0131r. Qrabardilli m\u0259nb\u0259l\u0259r hesab olunan yaz\u0131lar\u0131n sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nmas\u0131 fikri ir\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u0259kd\u0259dir. Bel\u0259 hesab etm\u0259k olar ki, Alban kils\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irmi\u015f erm\u0259ni din xadiml\u0259ri onlar\u0131 m\u0259hv etm\u0259zd\u0259n \u0259vv\u0259l oxumu\u015f, onlardak\u0131, x\u00fcsusil\u0259 tarixi m\u0259lumatlar\u0131 \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ks etdirmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259ki m\u0259lumatlar\u0131 saxtala\u015fd\u0131rm\u0131\u015f, erm\u0259ni tarixi v\u0259 erm\u0259ni co\u011frafiyas\u0131 uydurmu\u015f, saxta \u201cm\u0259nb\u0259l\u0259r\u201d v\u0259 saxta \u201cm\u00fc\u0259llifl\u0259r\u201d icad etmi\u015fl\u0259r. \u0130r\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f v\u0259 \u0259sasl\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u0259n elmi m\u00fclahiz\u0259l\u0259rd\u0259n biri d\u0259 odur ki, Favtos Buzand v\u0259 Moisey Xorenli adl\u0131 m\u00fc\u0259llifl\u0259r he\u00e7 m\u00f6vcud olmam\u0131\u015fd\u0131r. Bel\u0259 m\u00fc\u0259llifl\u0259r v\u0259 onlar\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259ri \u0259slind\u0259 qriqoryan kils\u0259sinin uydurmas\u0131d\u0131r. V\u0259 yaxud bel\u0259 m\u00fc\u0259llifl\u0259r olmu\u015fdur, lakin onlar\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259ri orijinal\u0131nda tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ks etdirdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u201cq\u0259na\u0259tb\u0259x\u015f olmad\u0131\u011f\u0131\u201d \u00fc\u00e7\u00fcn qriqoryan kils\u0259si t\u0259r\u0259find\u0259n \u201cyenid\u0259n yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r\u201d. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, onu da qeyd ed\u0259 bil\u0259rik ki, Armeniya v\u0259 armenl\u0259rin hay\/hayk tayfalar\u0131 il\u0259 he\u00e7 bir \u0259laq\u0259si yoxdu. Hesab etm\u0259k olar ki, Armeniyan\u0131n saklarla ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmu\u015fdur, t\u0259sad\u00fcfi deyildi ki, m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Armeniya h\u00f6kmdarlar\u0131n\u0131n sak-massagetl\u0259rd\u0259n olmas\u0131 haqq\u0131nda m\u0259lumatlar vard\u0131r. Bu m\u00f6vzunun geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259dqiqi olduqca aktuald\u0131r. \u2013 C.B.) q\u0259sd\u0259n Tiqranakertl\u0259\u015fdirilm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r m\u00fcr\u0259kk\u0259bl\u0259\u015fmi\u015fdir. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 yuxar\u0131da g\u00f6st\u0259ril\u0259n erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259ri guya m\u0259s\u0259l\u0259ni ara\u015fd\u0131r\u0131b ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r, bel\u0259 n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lirl\u0259r ki, Albaniyadak\u0131 Tiqranakert f\u0259rqli, ba\u015fqa bir Tiqranakertdir. N\u0259tic\u0259 etibar\u0131 il\u0259 bel\u0259 bir q\u0259na\u0259ti ortaya qoyma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar ki, Albaniyada Tiqranakert adl\u0131 \u015f\u0259h\u0259r olmu\u015f v\u0259 bu \u015f\u0259h\u0259r Tiqranakert \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259n biridir. Bununla da n\u00f6vb\u0259ti tarixi saxtakarl\u0131q ed\u0259r\u0259k, Alban ya\u015fay\u0131\u015f yerini \u00f6z\u00fcnk\u00fcl\u0259\u015fdirib erm\u0259nil\u0259\u015fdirirl\u0259r.<br><br>A\u011fdam rayonunun Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilmi\u015f \u0259razisind\u0259, Xa\u00e7\u0131n \u00e7ay\u0131n sa\u011f sahilind\u0259 erm\u0259ni arxeoloqlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n 2006-c\u0131 ild\u0259n etibar\u0259n apar\u0131lan qanunsuz arxeoloji t\u0259dqiqatlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 a\u015fkar edilmi\u015f \u015f\u0259h\u0259rgah\u0131n yerind\u0259 Tiqranakert \u015f\u0259h\u0259ri lokalla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, \u015f\u0259h\u0259rin guya e.\u0259. I \u0259srd\u0259 erm\u0259ni h\u00f6kmdar\u0131 II Tiqran t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259sas\u0131n\u0131n qoyuldu\u011fu v\u0259 onun in\u015fa etdirdiyi d\u00f6rd Tiqranakertd\u0259n biri oldu\u011fu bar\u0259d\u0259 \u00f6zl\u0259rin\u0259m\u0259xsus \u0259n\u0259n\u0259vi f\u0259rziy\u0259 ir\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, eyni zamanda qeyd edilmi\u015fdir ki, burada s\u00f6hb\u0259t Erm\u0259nistan\u0131n paytaxt\u0131 Tiqranakert \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n getmir [1, 56].<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><br>Az\u0259rbaycan arxeoloqu R.B.G\u00f6y\u00fc\u015fov da vaxtil\u0259 bu \u0259razid\u0259 arxeoloji t\u0259dqiqat aparm\u0131\u015fd\u0131r. Bu \u0259razi Be\u015fiklida\u011f adlan\u0131r. Be\u015fiklida\u011f A\u011fdam \u2013 A\u011fd\u0259r\u0259 \u015fose yolunun sa\u011f t\u0259r\u0259find\u0259 Xa\u00e7\u0131n\u00e7ay\u0131n sa\u011f sahilind\u0259dir. Onun c\u0259nub t\u0259r\u0259fd\u0259n zirv\u0259sind\u0259 m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m bir divar qal\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r [4, 59]. Bu divar qal\u0131\u011f\u0131 he\u00e7 \u015f\u00fcbh\u0259siz ki, erm\u0259ni arxeoloqlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n qanunsuz apar\u0131lm\u0131\u015f arxeoloji qaz\u0131nt\u0131 i\u015fl\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 e.\u0259. I \u0259srd\u0259n daha q\u0259dim d\u00f6vr\u0259 aid a\u015fkar edilmi\u015f qalan\u0131n [1, 60] bir hiss\u0259sidir. Be\u015fiklida\u011f \u0259razisind\u0259 R.B.G\u00f6y\u00fc\u015fov apard\u0131\u011f\u0131 t\u0259dqiqatlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n etdiyi abid\u0259l\u0259r haqq\u0131nda m\u0259lmat ver\u0259r\u0259rk\u0259n buradak\u0131 kils\u0259, q\u0259birstanl\u0131qdan b\u0259hs etmi\u015fdir [4, 59-61].<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery columns-3 is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\"><ul class=\"blocks-gallery-grid\"><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"200\" height=\"133\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/b7La8x4mnhE.jpg\" alt=\"\" data-id=\"53926\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=53926\" class=\"wp-image-53926\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/b7La8x4mnhE.jpg 200w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/b7La8x4mnhE-150x100.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 200px) 100vw, 200px\" \/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"275\" height=\"183\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/KWMB81LGYDc.jpg\" alt=\"\" data-id=\"53927\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=53927\" class=\"wp-image-53927\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/KWMB81LGYDc.jpg 275w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/KWMB81LGYDc-150x100.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 275px) 100vw, 275px\" \/><\/figure><\/li><li class=\"blocks-gallery-item\"><figure><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"250\" height=\"188\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/7tl8lUWMluY.jpg\" alt=\"\" data-id=\"53928\" data-full-url=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/7tl8lUWMluY.jpg\" data-link=\"https:\/\/fedai.az\/?attachment_id=53928\" class=\"wp-image-53928\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/7tl8lUWMluY.jpg 250w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/7tl8lUWMluY-150x113.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 250px) 100vw, 250px\" \/><\/figure><\/li><\/ul><\/figure>\n\n\n\n<p><strong><br><br>II Tiqran\u0131n hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 (e.\u0259. 95-55-ci ill\u0259r) q\u0131sa m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 g\u00fccl\u0259nib i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q m\u00fcharib\u0259l\u0259ri aparan Armeniya ordusunun v\u0259 onun h\u00f6kmdar\u0131 II Tiqran\u0131n Albaniyaya h\u00fccum etm\u0259si tarixi h\u0259qiq\u0259t deyildir. II Tiqran\u0131n g\u0259lm\u0259diyi Albaniya \u0259razisind\u0259 \u015f\u0259h\u0259r sald\u0131rmas\u0131 sad\u0259c\u0259 absurd bir \u015feydir v\u0259 bel\u0259 absurd fikirl\u0259ri d\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 tarixi ger\u00e7\u0259kliyi saxtala\u015fd\u0131rmaqda ad \u00e7\u0131xarm\u0131\u015f erm\u0259ni \u201ctarix\u00e7il\u0259ri\u201d ir\u0259li s\u00fcr\u0259 bil\u0259rl\u0259r. II Tiqran t\u0259r\u0259find\u0259n d\u00f6rd Tiqranakertin in\u015fa etdirilm\u0259si bel\u0259 fikirmizc\u0259, \u015f\u00fcbh\u0259lidir. E.\u0259. I \u0259srd\u0259 tarixi Armeniya Strabonun m\u0259lumat\u0131na g\u00f6r\u0259 \u015e\u0259rqi Anadoluda Van g\u00f6l\u00fc yan\u0131nda ki\u00e7ik bir \u0259razi idi. Qaynaqlar\u0131n he\u00e7 birind\u0259 II Tiqran\u0131n Albaniyaya y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc haqq\u0131nda m\u0259lumat yoxdur. \u018fksin\u0259, II Tiqran Aral\u0131q d\u0259nizi istiqam\u0259tind\u0259 m\u00fcharib\u0259l\u0259r apar\u0131rd\u0131 v\u0259 son n\u0259tic\u0259d\u0259 onlar\u0131 da itirdi [7, 154]. Albaniya bu d\u00f6vrd\u0259 m\u00fcst\u0259qil v\u0259 Romal\u0131lara m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259c\u0259k q\u00fcdr\u0259t\u0259 malik bir d\u00f6vl\u0259t idi v\u0259 Qney Pompeyin komandanl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131ndak\u0131 Roma qo\u015funlar\u0131 il\u0259 ciddi m\u00fcharib\u0259 aparm\u0131\u015fd\u0131r. Hans\u0131 ki, h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 Pompeyin y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259n sonra II Tiqran i\u015f\u011fal etdiyi Roma imperiyas\u0131n\u0131n \u015e\u0259rq torpaqlar\u0131ndan m\u0259hrum edildi, \u00f6z\u00fc d\u0259 \u0259sir olaraq Romaya g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdir [7, 155]. Bel\u0259likl\u0259, erm\u0259ni h\u00f6kmdar\u0131 II Tiqran\u0131n Albaniyada Tiqranakert \u015f\u0259h\u0259rini sald\u0131rmas\u0131 erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259rinin uydurmas\u0131 v\u0259 f\u0259rziyy\u0259sind\u0259n ba\u015fqa bir \u015fey deyil. \u00c7\u00fcnki bunu he\u00e7 bir m\u0259nb\u0259 t\u0259sdiq etmir. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, Albaniyada Tiqranakert adl\u0131 \u015f\u0259h\u0259rin olmas\u0131 b\u00fct\u00fcn hallarda h\u0259qiq\u0259t\u0259 uy\u011fun deyildir v\u0259 bu bar\u0259d\u0259 yaz\u0131l\u0131 qaynaqlarda he\u00e7 bir m\u0259lumat da yoxdur.<br><br>Erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259rinin uydurmalar\u0131, \u0259sass\u0131z f\u0259rziy\u0259 v\u0259 m\u00fchakim\u0259l\u0259ri tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259rin saxtala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na xidm\u0259t edir. M\u0259nb\u0259 m\u0259lumatlar\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 almadan, bu m\u0259lumatlar\u0131 d\u0259qiql\u0259\u015fdirm\u0259d\u0259n, el\u0259c\u0259 d\u0259 konsepsiyalar\u0131na uy\u011fun \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6rm\u0259k ist\u0259kl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 saxtala\u015fd\u0131ran erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259ri Albaniyan\u0131n vilay\u0259tl\u0259rinin erm\u0259ni h\u00f6kmdarlar\u0131 I Arta\u015fes v\u0259 II Tiqran t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilm\u0259sini uydurmu\u015flar. Erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259rinin uydurmalar\u0131 v\u0259 yalanlar\u0131 alban\u015f\u00fcnas t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 F.C.M\u0259mm\u0259dova t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259sasl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 if\u015fa olunmu\u015fdur [9, 106-117].<br><br>Qeyd etdiyimiz ki, erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259ri Uti v\u0259 Arsak vilay\u0259tl\u0259rini II Tiqran\u0131n i\u015f\u011fal sah\u0259l\u0259ri say\u0131rlar. Yunan v\u0259 Roma m\u0259nb\u0259l\u0259ri s\u00fcbut edir ki, II Tiqran Alban torpaqlar\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal etm\u0259mi\u015fdir [9, 108].<br><br>Moisey Kalankatuklunun \u201cAlban tarixi\u201dnd\u0259 xat\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f yerinin ad\u0131 Tiqranakert deyil, bu k\u0259nd Tuqrakert kimi g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdir. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n Albaniyada Tiqran ad\u0131n\u0131n o q\u0259d\u0259r d\u0259 geni\u015f yay\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 g\u00f6st\u0259rilmi\u015f \u015f\u0259xs adlar\u0131n\u0131n t\u0259hlilind\u0259n d\u0259 g\u00f6rs\u0259nir. Eyni zamanda, onu da vur\u011fulamaq laz\u0131md\u0131r ki, \u201cTiqran\u201d s\u00f6z\u00fc d\u0259 erm\u0259ni deyil, iran m\u0259n\u015f\u0259li (P\u0259hl\u0259vi) ad olmu\u015fdur v\u0259 Albaniyan\u0131n Parfiya, ondan sonra is\u0259 Sasanil\u0259rl\u0259 \u00e7ox\u0259srlik m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u201cTiqran\u201d \u0130ran m\u0259n\u015f\u0259li ad\u0131n Albaniyada yay\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<br><br>Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilmi\u015f Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda m\u00f6vcud maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259tin da\u011f\u0131d\u0131lmas\u0131, onlar\u0131n m\u0259nims\u0259nilm\u0259si, saxtala\u015fd\u0131r\u0131laraq erm\u0259ni abid\u0259l\u0259ri kimi t\u0259qdim edilm\u0259si he\u00e7 d\u0259 sirr deyil. Qeyd edildiyi kimi, i\u015f\u011fal olunmu\u015f torpaqlar\u0131m\u0131zda erm\u0259ni arxeoloqlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n qanunsuz olaraq apar\u0131lan arxeoloji qaz\u0131nt\u0131lar n\u0259tic\u0259sind\u0259 A\u011fdam rayonu \u0259razisind\u0259, Xa\u00e7\u0131n \u00e7ay\u0131n sa\u011f sahilind\u0259 a\u015fkar olunmu\u015f ilk orta \u0259srl\u0259r\u0259 aid iri bir \u015f\u0259h\u0259rin Qafqaz Albaniyas\u0131n\u0131n hans\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri olmas\u0131n\u0131 ayd\u0131nla\u015fd\u0131rmaq z\u0259rur\u0259ti vard\u0131r.<br><br>T\u0259dqiqat\u00e7\u0131 M.C.X\u0259lilov haql\u0131 olaraq yaz\u0131r ki, VII \u0259srd\u0259 Tiqranakertin ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si olub-olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 Sebeos d\u0259qiql\u0259\u015fdirmir. Dig\u0259r erm\u0259ni m\u00fc\u0259llifi Asohik XI \u0259srd\u0259 Tiqranakerti k\u0259nd adland\u0131r\u0131r. Bel\u0259likl\u0259, Tiqranakertin \u015f\u0259h\u0259r olmas\u0131 yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapmam\u0131\u015fd\u0131r. Arxeoloji qaz\u0131nt\u0131lar is\u0259 Xa\u00e7\u0131n \u00e7ay\u0131n\u0131n sahilind\u0259 a\u015fkar edilmi\u015f abid\u0259nin ilk orta \u0259srl\u0259rd\u0259 b\u00f6y\u00fck bir \u015f\u0259h\u0259r olub XIV \u0259sr\u0259 kimi m\u00f6vcudlu\u011funu g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir [1, 59].<br><br>B\u0259hs olunan \u0259razi t\u0259dqiqatlardan da m\u0259lumdur ki, Albaniyan\u0131n tarixi Arsak \u0259yal\u0259tinin \u0259razisi olmu\u015fdur. Dem\u0259li, burada a\u015fkar olunmu\u015f ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid iri \u015f\u0259h\u0259r h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 Albaniyan\u0131n Arsak \u0259yal\u0259tinin ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259n biri olmal\u0131d\u0131r. Bizim fikrimiz\u0259 g\u00f6r\u0259, bu \u015f\u0259h\u0259r \u201cAlban tarixi\u201d m\u0259nb\u0259yind\u0259 b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259h\u0259r kimi xarakteriz\u0259 edilmi\u015f v\u0259 Arsak \u0259yal\u0259ti \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015fdiyi g\u00f6st\u0259rilmi\u015f Tsri \u015f\u0259h\u0259rinin qal\u0131qlar\u0131 olmas\u0131 ehtimal\u0131n\u0131 ir\u0259li s\u00fcrm\u0259k olar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/JeId23qr2nQ.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-53925\" width=\"917\" height=\"608\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/JeId23qr2nQ.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/JeId23qr2nQ-150x100.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 917px) 100vw, 917px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong><br><br>N\u0259tic\u0259. Bel\u0259likl\u0259, \u201cerm\u0259ni arxeoloqlar\u0131n\u0131n\u201d i\u015f\u011fal edilmi\u015f Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda qanunsuz apard\u0131qlar\u0131 arxeoloji qaz\u0131nt\u0131lar zaman\u0131 a\u015fkar edilmi\u015f maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259t da\u011f\u0131d\u0131l\u0131r, talan edilir v\u0259 yaxud erm\u0259ni maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259t n\u00fcmun\u0259l\u0259ri kimi t\u0259qdim olunur, tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259r t\u0259hrif olunur, he\u00e7 bir fakta v\u0259 d\u0259lil\u0259 \u0259saslanmadan ilk orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid \u015f\u0259h\u0259r yeri erm\u0259ni h\u00f6kmdar\u0131 olmu\u015f II Tiqran t\u0259r\u0259find\u0259n sal\u0131nd\u0131\u011f\u0131 iddia olunur. N\u0259inki hal-haz\u0131rda i\u015f\u011fal edilmi\u015f Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda, el\u0259c\u0259 d\u0259 indiki Erm\u0259nistan adlanan Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n tarixi-etnik torpaqlar\u0131nda b\u00fct\u00fcn tarixi d\u00f6vrl\u0259r\u0259 aid maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259tin erm\u0259nil\u0259r\u0259 he\u00e7 bir aidiyy\u0259ti yoxdur. Qeyd olunan co\u011frafiyan\u0131n tarixi sahibl\u0259ri, oradak\u0131 b\u00fct\u00fcn maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259tin \u0259sl sahibl\u0259ri Az\u0259rbaycan xalq\u0131d\u0131r, bu maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259tin yarad\u0131c\u0131lar\u0131 v\u0259 \u0259srl\u0259r boyu da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 da Az\u0259rbaycan xalq\u0131, onun \u0259cdadlar\u0131 olmu\u015fdur. Bel\u0259 bir n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lm\u0259k olur ki, Albaniyada Tiqranakert adl\u0131 \u015f\u0259h\u0259r m\u00f6vcud olmam\u0131\u015fd\u0131r. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, Moisey Kalankatuklunun B\u0259rd\u0259 kils\u0259 qurultay\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 hadis\u0259l\u0259rd\u0259n b\u0259hs ed\u0259rk\u0259n xat\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 Tuqrakert qeyd etdiyimiz kimi, Tiqranakertl\u0259 xeyli f\u0259rqlidir v\u0259 k\u0259nddir, \u015f\u0259h\u0259r deyildir. Erm\u0259ni \u201ctarix\u00e7il\u0259ri v\u0259 arxeoloqlar\u0131\u201d t\u0259r\u0259find\u0259n ir\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f Tiqranakert \u015f\u0259h\u0259ri onlar\u0131n n\u00f6vb\u0259ti uydurmas\u0131 v\u0259 f\u0259rziyy\u0259sinin m\u0259hsuludur, he\u00e7 bir tarixi ger\u00e7\u0259kliyi \u0259ks etdirmir. Erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f ayr\u0131-ayr\u0131 \u201cErm\u0259nistan tarixi\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rl\u0259r d\u0259 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 uydurmadan ba\u015fqa bir \u015fey deyildir. Erm\u0259nil\u0259rin \u0259sl tarixi Strabonun da yazd\u0131\u011f\u0131 kimi, ki\u00e7ik Armeniya vilay\u0259tinin tarixidir ki, bu tarix d\u0259 haylar\u0131n Balkanlardan Armeniya vilay\u0259tin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcd\u00fcy\u00fc d\u00f6vrd\u0259n ba\u015flay\u0131r v\u0259 t\u0259dqiqatlara g\u00f6r\u0259 Armeniya ad\u0131n\u0131n da haylarla he\u00e7 bir \u0259laq\u0259si yoxdur, haylar (hayklar) vaxtil\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcb m\u0259skunla\u015fd\u0131qlar\u0131 tarixi Armeniya vilay\u0259tinin v\u0259 onun \u0259halisinin ad\u0131n\u0131 m\u0259nims\u0259mi\u015fl\u0259r. Q\u0259dim m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n m\u0259lumdur ki, Armeniya Midiya il\u0259 ba\u011fl\u0131 olmu\u015fdur. XIX \u0259srd\u0259 \u00e7ar Rusiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259krli siyas\u0259tin n\u0259tic\u0259si olaraq Qafqaza, \u0259sas\u0259n Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f erm\u0259nil\u0259rin XIX \u0259sr\u0259d\u0259k b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 Qafqaz\u0131n tarixi il\u0259 he\u00e7 bir ba\u011fl\u0131l\u0131qlar\u0131 yoxdur. Erm\u0259nil\u0259rin Qafqazdak\u0131 tarixi is\u0259 yaln\u0131z XIX \u0259srin 20-30-cu ill\u0259rind\u0259n ba\u015flay\u0131r.<br><br><em>\u018fD\u018fB\u0130YYAT<\/em><br>1. X\u0259lilov M.C. Albaniyan\u0131n ya\u015fay\u0131\u015f yerl\u0259ri (IV \u2013 X \u0259srl\u0259r). Bak\u0131, \u201cX\u0259z\u0259r Universiteti\u201d n\u0259\u015friyyat\u0131, 2010, 284 s.<br>2. Vahidov R.M. Govurqalada arxeoloji qaz\u0131nt\u0131lar. \/\/ AMM, VI cild, Bak\u0131, 1965, s.167-182.<br>3. \u0413\u0435\u044e\u0448\u0435\u0432.\u0420.\u0411. \u0420\u0430\u0431\u043e\u0442\u044b \u043d\u0430 \u0433\u043e\u0440\u043e\u0434\u0438\u0449\u0435 \u0413\u044f\u0432\u0443\u0440\u043a\u0430\u043b\u0430. \/\/ \u0410\u041e 1977 \u0433\u043e\u0434\u0430. \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430, \u041d\u0430\u0443\u043a\u0430, 1978, \u0441. 496.<br>4. G\u00f6y\u00fc\u015fov R.B. Qaraba\u011f\u0131n ke\u00e7mi\u015fin\u0259 s\u0259yah\u0259t. Bak\u0131, Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t N\u0259\u015friyyat\u0131, 1993, 83 s.<br>5. Kalankatuklu M. Albaniya tarixi. Mxitar Qo\u015f. Alban salnam\u0259si. (M\u00fcq\u0259ddim\u0259, t\u0259rc\u00fcm\u0259, qeyd v\u0259 \u015f\u0259rhl\u0259r akademik Z.M.B\u00fcnyadovundur.), Bak\u0131, Elm, 1993, 270 s.<br>6. \u0422\u0440\u0435\u0432\u0435\u0440 \u041a.\u0412. \u041e\u0447\u0435\u0440\u043a\u0438 \u043f\u043e \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438 \u0438 \u043a\u0443\u043b\u0442\u0443\u0440\u0435 \u041a\u0430\u0432\u00ac\u043a\u0430\u0437\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0410\u043b\u0431\u0430\u043d\u0438\u0438 (IV \u0432. \u0434\u043e \u043d.\u044d. \u2013 VII \u0432. \u043d.\u044d.). \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430-\u041b\u0435\u043d\u0438\u043d\u0433\u0440\u0430\u0434, \u0418\u0437\u0434. \u0410\u041d \u0421\u0421\u0421\u0420, 1959, 390 \u0441.<br>7. Az\u0259rbaycan tarixi (\u0259n q\u0259dim zamanlardan XX \u0259sr\u0259d\u0259k), Z.M.B\u00fcnyadov v\u0259 Y.B.Yusifovun redakt\u0259sil\u0259, I cild, Bak\u0131, Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t N\u0259\u015friyyat\u0131, 1994, 688 s.<br>8. B\u00fcnyadov Z.M. Az\u0259rbaycan VII-IX \u0259srl\u0259rd\u0259. Bak\u0131, \u015e\u0259rq-Q\u0259rb n\u0259\u015friyyat\u0131, 2007, 424 s.<br>9. M\u0259mm\u0259dova F.C. Az\u0259rbaycan\u0131n (Albaniyan\u0131n) siyasi tarixi v\u0259 tarixi co\u011frafiyas\u0131. Bak\u0131, Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t N\u0259\u015friyyat\u0131, 1993, 262 s.<br>10. Qeybullayev Q.\u018f. Qaraba\u011f (etnik v\u0259 siyasi tarixin\u0259 dair) Bak\u0131, Elm, 1990, 236 s.<br>11. B\u00fcnyadov Z.M. Az\u0259rbaycan Atab\u0259yl\u0259r d\u00f6vl\u0259ti (1136-1225-ci ill\u0259r). Bak\u0131, \u015e\u0259rq-Q\u0259rb n\u0259\u015friyyat\u0131, 2007, 312 s.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>QAFQAZ ALBAN\u0130YASININ \u0130LK ORTA \u018fSR \u201cADSIZ \u015e\u018fH\u018fR\u0130\u201dN\u018f Y\u0130Y\u018fL\u018fNM\u018fK V\u018f TAR\u0130X\u0130 GER\u00c7\u018fKL\u0130Y\u0130 SAXTALA\u015eDIRMAQ C\u018fHD\u0130 (M\u0259nb\u0259 m\u0259lumatlar\u0131 v\u0259 tarixi-arxeoloji t\u0259dqiqatlar \u0259sas\u0131nda) Cavid V\u0259kil o\u011flu Ba\u011f\u0131rzad\u0259 G\u0259nc\u0259<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":53932,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-53924","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-gundm"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/53924","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=53924"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/53924\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":53933,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/53924\/revisions\/53933"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/53932"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=53924"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=53924"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=53924"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}