{"id":54154,"date":"2021-11-17T03:05:26","date_gmt":"2021-11-16T23:05:26","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=54154"},"modified":"2021-11-17T14:43:34","modified_gmt":"2021-11-17T10:43:34","slug":"mesrop-mastots-%c9%99lifba-yaratmayib","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=54154","title":{"rendered":"MESROP MA\u015eTOTS \u018fL\u0130FBA YARATMAYIB!"},"content":{"rendered":"\n<div class=\"wp-block-media-text alignwide is-stacked-on-mobile\" style=\"grid-template-columns:46% auto\"><figure class=\"wp-block-media-text__media\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"687\" height=\"753\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/v1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-54155 size-full\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/v1.jpg 687w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/v1-274x300.jpg 274w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/v1-137x150.jpg 137w\" sizes=\"auto, (max-width: 687px) 100vw, 687px\" \/><\/figure><div class=\"wp-block-media-text__content\">\n<p class=\"has-large-font-size\"><strong>\u0130lhami C\u0259f\u0259rsoy<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>AMEA Dil\u00e7ilik \u0130nstitutu Q\u0259dim dill\u0259r v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri, filologiya \u00fczr\u0259 elml\u0259r doktoru<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>09.11.2017-ci il<\/strong><\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n<p><strong>&#8230;Erm\u0259nil\u0259rin iddialar\u0131na g\u00f6r\u0259, Alban v\u0259 erm\u0259ni \u0259lifbalar\u0131n\u0131 Mesrop Ma\u015ftos yaratm\u0131\u015fd\u0131r. \u018fslind\u0259 is\u0259 o \u0259lifba Mesropdan \u00e7ox qabaq m\u00f6vcud idi. Bizim Aran m\u00fcdrikl\u0259ri Finikiyada d\u00fcnyan\u0131n ilk fonetik \u0259lifbas\u0131n\u0131 yaratm\u0131\u015f, Troyan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131ndan qabaq Elladaya aparm\u0131\u015fd\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Aran \u0259lifbas\u0131 \u0259sas\u0131nda Avropada yunan v\u0259 lat\u0131n, F\u0259l\u0259stind\u0259 yevrey, Misird\u0259 kopt, Efiopiyada amxar, q\u0131z, Qafqazda alban, iber v\u0259 erm\u0259ni \u0259lifbalar\u0131 t\u0259rtib edildi. Bu bar\u0259d\u0259 q\u0259dim yunan, lat\u0131n v\u0259 yevrey tarix\u00e7il\u0259rinin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r m\u0259lumat vard\u0131r.Q\u0259rb tarix\u00e7il\u0259ri m\u0259qs\u0259dli \u015f\u0259kild\u0259 Aran \u0259lifbas\u0131n\u0131 yarand\u0131\u011f\u0131 yerin ad\u0131 il\u0259 Finikiya \u0259lifbas\u0131 adland\u0131r\u0131rlar. Ancaq bel\u0259 bir ger\u00e7\u0259kliyi dana bilmirl\u0259r ki, Aran \u00f6vladlar\u0131 finikiyal\u0131 deyill\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Aran alplar\u0131 Araz \u00e7ay\u0131 il\u0259 Urmiya g\u00f6l\u00fcn\u00fcn aras\u0131ndan g\u0259l\u0259r\u0259k Finikiyan\u0131n Tir v\u0259 Sidon \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 yurd salm\u0131\u015f, sonra Beotiyan\u0131, \u0130oniyan\u0131, Karfageni tutmu\u015flar.<\/p>\n\n\n\n<p>M.Maspero yaz\u0131r: &#8212; Finikiyal\u0131 Aran (Bibliyada bene-Kadem, \u015e\u0259rq o\u011flu yunanlardan qabaq Olimpi tutmu\u015f, Beotiyan\u0131n m\u0259rk\u0259zind\u0259 \u00f6z koloniyas\u0131n\u0131 yaratm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Arximandrit \u0130eronim\u0259 (IV \u0259sr) g\u00f6r\u0259, m\u00fcdrik Aran yaratd\u0131\u011f\u0131 22 h\u0259rfd\u0259n ibar\u0259t \u0259lifban\u0131 Elladaya g\u0259tirmi\u015f, sonralar yunan filosoflar\u0131 \u00fc\u00e7 i\u015far\u0259 art\u0131raraq onun \u0259sas\u0131nda q\u0259dim yunan \u0259lifbas\u0131n\u0131 t\u0259rtib etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bibliyada iki tayfa: &#8212; Aran v\u0259 Sar\u0131\u00e7in \u00f6vladlar\u0131 bene-Kadem, y\u0259ni \u015f\u0259rq o\u011fullar\u0131 adland\u0131r\u0131l\u0131r. Sar\u0131\u00e7inl\u0259r Siciliyan\u0131, Aran alplar\u0131 Elladan\u0131 tutmu\u015f, yunanlar onlardan yaz\u0131b-oxuma\u011f\u0131, \u0259kin\u00e7iliyi, d\u0259niz\u00e7iliyi \u00f6yr\u0259nmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"631\" height=\"605\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/b-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-54156\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/b-1.jpg 631w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/b-1-300x288.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/b-1-150x144.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 631px) 100vw, 631px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>Aran alplar\u0131 olimpiada yar\u0131\u015flar\u0131n\u0131 \u00f6z v\u0259t\u0259nl\u0259rind\u0259 \u2013 Alinpe (sonrak\u0131 \u018flinc\u0259) da\u011f\u0131n\u0131n \u0259t\u0259yind\u0259 ke\u00e7ir\u0259rdil\u0259r. Onlar h\u0259min yar\u0131\u015flar\u0131 Aral\u0131q d\u0259nizi adalar\u0131na apard\u0131lar. Balkan yar\u0131madas\u0131n\u0131n uca bir da\u011f\u0131na Alinpe ad\u0131 verdil\u0259r. \u0130.\u0130.\u015eopen yaz\u0131r ki, alinpe xalis tatar (t\u00fcrk) s\u00f6z\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>Yunanlar Alinpe da\u011f\u0131n\u0131 Olimp adland\u0131r\u0131rlar. \u0130ndi olimpiada deyil\u0259nd\u0259 el\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr ki, o, yunan s\u00f6z\u00fcd\u00fcr. M\u0259n \u0259ld\u0259 etdiyim m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 istinad\u0259n yazm\u0131\u015fam ki, yunanlar \u00e7ox \u015feyi, o c\u00fcml\u0259d\u0259n olimpiada yaz\u0131lar\u0131n\u0131 bizd\u0259n \u00f6yr\u0259nibl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bizim (dem\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcrs\u0259) b\u0259zi aliml\u0259r Aran tarixi termini alt\u0131nda \u0130ran\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcrl\u0259r. Halbuki ellinl\u0259rl\u0259 yunanlar kimi iranl\u0131larla farslar eyni xalq deyill\u0259r. \u0130.\u0130.\u015eopen yaz\u0131r ki, bir zaman Misiri, F\u0259l\u0259stini tutan \u0130r v\u0259 Aran n\u0259sill\u0259rinin qal\u0131qlar\u0131 indiki t\u00fcrkm\u0259nl\u0259rdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Aran m\u00fcdrikl\u0259rinin Finikiyada yaratd\u0131qlar\u0131 \u0259lifba \u0259sas\u0131nda Efiopiya \u0259lifbalar\u0131, Efiopiya \u0259lifbalar\u0131 \u0259sas\u0131nda alban, iber v\u0259 erm\u0259ni \u0259lifbalar\u0131 t\u0259rtib edildi.<\/p>\n\n\n\n<p>Qafqaz\u0131n xristian \u0259lifbalar\u0131n\u0131n Efiopiya \u0259lifbalar\u0131 \u0259sas\u0131nda t\u0259rtib edilm\u0259sinin \u0259sas iki s\u0259b\u0259bi var idi. Birinci s\u0259b\u0259b Efiopiyan\u0131n elitar n\u0259sill\u0259rinin \u00e7oxunun t\u00fcrk \u0259silli olmas\u0131 idi. Onlar \u00d6n Asiyadan Misir\u0259 k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015f, oradan Nibiyaya v\u0259 Efiopiyaya qovulmu\u015flar.<\/p>\n\n\n\n<p>B.A.Turayev yaz\u0131r: Abissena patriarxlar\u0131 erm\u0259nil\u0259rl\u0259 (erm\u0259nil\u0259rl\u0259 yox, iltisaqi dilli H\u2019Ay, Ku\u015f, Aran \u00f6vladlar\u0131 il\u0259) eyni k\u00f6kd\u0259n olduqlar\u0131n\u0131 unutmurdular. Onlar\u0131n \u0259srl\u0259rl\u0259 davam ed\u0259n \u0259laq\u0259l\u0259rinin s\u0259b\u0259bi yaln\u0131z xristianl\u0131\u011f\u0131n eyni t\u0259riq\u0259tind\u0259 olmalar\u0131 deyildi, eyni k\u00f6kd\u0259n olmalar\u0131 idi. Eram\u0131z\u0131n I \u0259srind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f yevrey alimi \u0130osif Flavi yaz\u0131r: \u2013 Nil vadisind\u0259n uzaq Efiopiyaya k\u00f6\u00e7\u0259n Asiya xalqlar\u0131 h\u0259l\u0259 d\u0259 \u00f6zl\u0259rini Ku\u015f \u00f6vladlar\u0131 adland\u0131r\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n<p>Alban, iber, erm\u0259ni \u0259lifbalar\u0131n\u0131n t\u0259rtib edildiyi IV \u0259srd\u0259 Efiopiyada y\u00fcz\u0259 yax\u0131n etnik qrup ya\u015fay\u0131rd\u0131. Onlar\u0131n aras\u0131nda d\u00f6rd\u00fc iqtisadi v\u0259 h\u0259rbi q\u00fcdr\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u00f6nd\u0259 gedirdi: \u2013 Amxar (Amar), Abas, Q\u0131z, \u0130toba. Bunlar ham\u0131s\u0131 t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li etnoslard\u0131r. Bir hiss\u0259si Albaniyada qalm\u0131\u015f, bir hiss\u0259si Afrikaya k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015fd\u00fcr. Abas n\u0259slinin ad\u0131 il\u0259 b\u0259zi xalqlar Efiopiyan\u0131 Abissena, b\u0259zil\u0259ri H\u0259b\u0259\u015fistan adland\u0131r\u0131rlar. Efiopiya is\u0259 \u0130toba dem\u0259kdir. \u0130toba etnik ad\u0131 it totemi il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Sami dill\u0259rind\u0259 yaz\u0131lan q\u0259dim m\u0259tnl\u0259rd\u0259 \u0130toba n\u0259slinin ad\u0131 kelbelim kimi t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilir. K\u0259lb \u0259r\u0259b dilind\u0259 \u201cit\u201d dem\u0259kdir. Amxar v\u0259 ya Amar Albaniyan\u0131n q\u0259dim t\u00fcrk etnoslar\u0131ndan biri idi. Onlar\u0131n Efiopiyaya k\u00f6\u00e7\u0259n qanad\u0131 samil\u0259rl\u0259 qar\u0131\u015fm\u0131\u015f, Az\u0259rbaycanda qalanlar t\u00fcrk v\u0259 alban olaraq qalm\u0131\u015fd\u0131r. Bizim \u00fc\u00e7\u00fcn maraql\u0131d\u0131r ki, amxarlar it\u0259 it, pi\u015fiy\u0259 mu\u015f, ilana ilan, ataya ahta, q\u0131za q\u0131z deyirdil\u0259r. Mesrop Ma\u015ftos \u0259lifban\u0131 t\u0259rtib ed\u0259nd\u0259 Efiopiyan\u0131n d\u00f6vl\u0259t dili q\u0131z dili idi. Ayr\u0131-ayr\u0131 d\u00f6vrl\u0259rin salnam\u0259l\u0259rind\u0259 h\u0259min dil q\u0131z, q\u0131\u0131z, qeez dili adland\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Q\u0131z dilind\u0259 kitaba daptara deyilirdi. Arxaik formas\u0131 depderi olan d\u0259ft\u0259r Aran s\u00f6z\u00fcd\u00fcr. Aran m\u00fcdrikl\u0259ri ke\u00e7i d\u0259risind\u0259n haz\u0131rlad\u0131qlar\u0131 20 x 30 sm. \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc v\u0259r\u0259ql\u0259ri depderi adland\u0131r\u0131r v\u0259 onlara yaz\u0131 yaz\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p>Dep-t\u0259pm\u0259k, yazmaq, deri-d\u0259ri dem\u0259kdir. Q\u0131z dilind\u0259 daptara kimi deyil\u0259n s\u00f6z q\u0259dim yunan v\u0259 lat\u0131n dill\u0259rin\u0259 tepthera formas\u0131nda ke\u00e7mi\u015fdir. Biz indi bu s\u00f6z\u00fc dilimizd\u0259 d\u0259ft\u0259r kimi i\u015fl\u0259dirik v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fck ki, al\u0131nma s\u00f6zd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>Faruk S\u00fcm\u0259r yaz\u0131r ki, Q\u0131z o\u011flu t\u00fcrkm\u0259n tayfalar\u0131ndan biri olub, XI \u0259srd\u0259 s\u0259lcuqlarla birl\u0259\u015fmi\u015fdir. Efiopiyan\u0131n Abas n\u0259sli \u0259vv\u0259lc\u0259 Az\u0259rbaycanda ya\u015fay\u0131rd\u0131. Onlar\u0131n az bir hiss\u0259si Albaniyada qalm\u0131\u015f, \u00e7oxu Troyaya, oradan Misir\u0259 v\u0259 Efiopiyaya k\u00f6\u00e7\u00fcb getmi\u015fdir. <\/p>\n\n\n\n<p>Homerin \u201c\u0130liada\u201d, Vergilinin \u201cEneida\u201d eposlar\u0131nda onlardan d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 b\u0259hs edilir.Rollen h\u0259l\u0259 1751-ci ild\u0259 yaz\u0131rd\u0131 ki, Abas Danay\u0131n o\u011fludur (17, s. 270). Bu o dem\u0259kdir ki, Abas d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259ri e. \u00f6. XV-XIV \u0259srl\u0259rd\u0259 Danay tayfa ittifaq\u0131na daxil olmu\u015fdur. Danaylar t\u00fcrk olub, Dana adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 q\u0131z\u0131l bu\u011fa b\u00fct\u00fcn\u0259 sitayi\u015f edirdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Dion Kassiy\u0259 g\u00f6r\u0259, Pompey Abas \u00e7ay\u0131 sahilind\u0259 albanlarla vuru\u015fmu\u015fdu. Bel\u0259 hesab edilir ki, h\u0259min \u00e7ay indiki Alazand\u0131r. Abas alplar\u0131 yunanlarla, romal\u0131larla vuru\u015fa-vuru\u015fa Qafqaz da\u011flar\u0131n\u0131n \u0259t\u0259kl\u0259rin\u0259 \u00e7\u0259kildil\u0259r. Bu bar\u0259d\u0259 antik tarix\u00e7il\u0259rin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 bilgil\u0259r var. Abas n\u0259slinin patriarxlar\u0131ndan biri ter-Abas 551-596-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 B\u00f6y\u00fck Aran mahal\u0131n\u0131n yepiskopu oldu.<\/p>\n\n\n\n<p>Abas n\u0259sli \u0130taliyada, Misird\u0259, Efiopiyada yad xalqlar aras\u0131nda \u0259riyib its\u0259 d\u0259, \u00f6z yurdunda t\u00fcrk olaraq qald\u0131. Fikrimizi IX-X \u0259srl\u0259rd\u0259 x\u0259z\u0259rl\u0259rin v\u0259 pe\u00e7eneql\u0259rin aras\u0131nda Abas n\u0259sill\u0259rinin varl\u0131\u011f\u0131 t\u0259sdiq edir.<\/p>\n\n\n\n<p>Efiopiyan\u0131n hakim t\u00fcrk n\u0259sill\u0259rind\u0259n biri amxarlar idi. Onlar \u00d6n Asiyan\u0131n v\u0259 Misirin q\u0259dim m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 Amar da adlan\u0131r. \u0130ndi Amar Efiopiyan\u0131n hakim mill\u0259ti, Amar dili \u00f6lk\u0259nin d\u00f6vl\u0259t dilidir. Efiopiya \u0259halisinin yar\u0131s\u0131 \u2013 15 milyon n\u0259f\u0259ri Amar dilind\u0259 dan\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Efiopiyan\u0131n hakim n\u0259sill\u0259ri \u0130osif Flavinin yazd\u0131\u011f\u0131 kimi, Kam v\u0259 Ku\u015f m\u0259n\u015f\u0259li olmu\u015f, sonra onlar\u0131n dill\u0259ri t\u0259dric\u0259n sami dill\u0259rinin t\u0259siril\u0259 d\u0259yi\u015fmi\u015fdir. Bunu n\u0259 q\u0259d\u0259r inkar etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fsalar da, b\u0259zi erm\u0259ni\u015f\u00fcnaslar\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 g\u00f6rm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>Hans Yensen yaz\u0131r ki, Mesrop Ma\u015ftos erm\u0259ni \u0259lifbas\u0131n\u0131 Efiopiyan\u0131n amxar, sabe, q\u0131z \u0259lifbalar\u0131 \u0259sas\u0131nda t\u0259rtib etmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Erm\u0259ni alimi Qurqen Savak bir q\u0259d\u0259r ir\u0259li ged\u0259r\u0259k s\u00fcbuta yetirdi ki, yaln\u0131z erm\u0259nil\u0259rin yox, h\u0259m d\u0259 albanlar\u0131n v\u0259 iberl\u0259rin \u0259lifbalar\u0131 Finikiya m\u0259n\u015f\u0259li Efiopiya \u0259lifbalar\u0131 \u0259sas\u0131nda t\u0259rtib edilmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Qurqen erm\u0259ni \u0259lifbas\u0131n\u0131n Finikiya m\u0259n\u015f\u0259yind\u0259n b\u0259hs ets\u0259 d\u0259, \u00f6z erm\u0259ni xisl\u0259ti il\u0259 Finikiya \u0259lifbas\u0131n\u0131n Aran m\u00fcdrikl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lmas\u0131na toxunmur. \u0130ddia edir ki, Finikiya \u0259lifbas\u0131 v\u0259 onun \u0259sas\u0131nda yaranan Efiop \u0259lifbas\u0131 sami \u0259lifbas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>N.A.Olderoqqe onunla raz\u0131la\u015fm\u0131r. Bildirir ki, Efiopiyan\u0131n amxar, kava, q\u0131z v\u0259 s. \u0259lifbalar\u0131 efiop-sami \u0259lifbas\u0131d\u0131r, y\u0259ni m\u0259n\u015f\u0259c\u0259 iltisaqi olub, sonradan samil\u0259\u015fmi\u015f xalqlar\u0131n \u0259lifbas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00d6z\u00fc d\u0259 Aran n\u0259slind\u0259n olan Mesrop Ma\u015ftos yaln\u0131z siyasi s\u0259b\u0259bl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 yox, etnik s\u0259b\u0259bl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, h\u0259r \u00fc\u00e7 \u0259lifban\u0131 Efiopiya \u0259lifbas\u0131 \u0259sas\u0131nda t\u0259rtib etmi\u015fdir. Mesrop misirli dem\u0259kdir. Y\u0259hudil\u0259r Aran s\u00f6z\u00fcn\u00fc misrim formas\u0131nda \u00f6z dill\u0259rin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 etmi\u015f, n\u0259tic\u0259d\u0259 Mesrop v\u0259 Misir adlar\u0131 yaranm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bizans imperatorlar\u0131 g\u00fccl\u00fc Sasani d\u00f6vl\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u0259rk\u0259zi Aksum \u015f\u0259h\u0259ri olan Efiopiya il\u0259 ittifaqa can at\u0131rd\u0131lar. Onlar Q\u0131rm\u0131z\u0131 d\u0259nizd\u0259n \u00fcz\u00fcb ke\u00e7m\u0259kl\u0259 Hindistana ticar\u0259t yolu a\u00e7maq ist\u0259yirdil\u0259r. O zaman Aksum d\u00f6vl\u0259ti \u00e7ox g\u00fccl\u0259nmi\u015fdi v\u0259 \u018fr\u0259bistan yar\u0131madas\u0131n\u0131n sahil \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rini tutmu\u015fdu.<\/p>\n\n\n\n<p>Erm\u0259nil\u0259r Mesropa q\u0259d\u0259r yunan v\u0259 p\u0259hl\u0259vi \u0259lifbalar\u0131ndan istifad\u0259 edirdil\u0259r. H\u0259tta onlar iyerey Abelin g\u0259tirdiyi Suriya \u0259lifbas\u0131n\u0131 2 il kils\u0259d\u0259 \u015fagirdl\u0259r\u0259 \u00f6yr\u0259tmi\u015fdil\u0259r. Mesrop yeni siyasi \u015f\u0259raitd\u0259 Efiopiya il\u0259 yax\u0131nla\u015fma\u011f\u0131 laz\u0131m bildi v\u0259 onlar\u0131n \u0259lifbalar\u0131 \u0259sas\u0131nda h\u0259r \u00fc\u00e7 \u0259lifban\u0131 t\u0259rtib etdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Aksum d\u00f6vl\u0259ti \u00f6zl\u0259ri il\u0259 xristianl\u0131\u011f\u0131n eyni m\u0259zh\u0259bind\u0259 v\u0259 ox\u015far dill\u0259rd\u0259 olan albanlara, iberl\u0259r\u0259, erm\u0259nil\u0259r\u0259 ticar\u0259t imkanlar\u0131 yaratd\u0131. <\/p>\n\n\n\n<p>Sinay da\u011f\u0131n\u0131n \u0259t\u0259yind\u0259, Q\u0131rm\u0131z\u0131 d\u0259niz sahilind\u0259 monast\u0131rlar tikildi.<\/p>\n\n\n\n<p>Sonralar M\u0259h\u0259mm\u0259d pey\u011f\u0259mb\u0259r x\u00fcsusi s\u0259r\u0259ncam verib, M\u00fcq\u0259dd\u0259s Katerina monast\u0131r\u0131n\u0131 vergil\u0259rd\u0259n azad etdi. Pey\u011f\u0259mb\u0259r \u0259leyhiss\u0259lam\u0131n h\u0259min s\u0259r\u0259ncam\u0131 indiy\u0259d\u0259k M\u00fcq\u0259dd\u0259s Katerina monast\u0131r\u0131nda saxlan\u0131r.IV-V \u0259srl\u0259rd\u0259 yaz\u0131lan q\u0131z, amxar, kafa salnam\u0259l\u0259ri bizim d\u00f6vr\u00fcm\u00fcz\u0259 q\u0259d\u0259r g\u0259lib \u00e7atmasa da, \u0259ld\u0259 olan b\u0259zi epitafik abid\u0259l\u0259r Efiopiyan\u0131n q\u0259dim etnoslar\u0131n\u0131n m\u0259n\u015f\u0259yi haqq\u0131nda fikirl\u0259r y\u00fcr\u00fctm\u0259y\u0259 imkan verir.<\/p>\n\n\n\n<p>Soldan sa\u011fa yaz\u0131lan q\u0131z, kafa, amxar \u0259lifbalar\u0131 36 h\u0259rfd\u0259n ibar\u0259t idi. Mesrop Ma\u015ftos buna uy\u011fun olaraq alban v\u0259 erm\u0259ni \u0259lifbalar\u0131n\u0131 36 i\u015far\u0259 il\u0259 t\u0259rtib etdi v\u0259 q\u0131z \u0259lifbas\u0131n\u0131n i\u015far\u0259l\u0259rinin \u00e7oxunu oldu\u011fu kimi saxlad\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Sonra h\u0259r iki \u0259lifbaya 2 i\u015far\u0259 \u0259lav\u0259 olundu. \u018flimizd\u0259 erm\u0259ni \u0259lifbalar\u0131n\u0131n 4, alban \u0259lifbalar\u0131n\u0131n 6 n\u00fcmun\u0259si vard\u0131r. Onlar\u0131n h\u0259rfl\u0259rinin xeyli hiss\u0259si dem\u0259k olar ki, eynidir.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/untitled-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-54157\" width=\"1091\" height=\"580\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/untitled-1.jpg 640w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/untitled-1-300x159.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/untitled-1-150x80.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 1091px) 100vw, 1091px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>Erm\u0259ni dil\u00e7il\u0259ri iddia edirl\u0259r ki, albanlar\u0131n \u0259lifbas\u0131 52 h\u0259rfd\u0259n ibar\u0259t imi\u015f. Nec\u0259 ola bil\u0259r ki, sami dill\u0259ri il\u0259 qar\u0131\u015fm\u0131\u015f erm\u0259ni dilind\u0259 x\u0131r\u0131lt\u0131l\u0131 bo\u011faz samitl\u0259ri alban dilind\u0259kind\u0259n az olsun? H\u0259l\u0259 40 il bundan qabaq M.X.Abe\u011fyan yaz\u0131rd\u0131 ki, albanlar\u0131n dili qism\u0259n, erm\u0259nil\u0259rin dili tamamil\u0259 yad \u00fcns\u00fcrl\u0259rl\u0259 qat\u0131\u015f\u0131qd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Erm\u0259nil\u0259r 52 h\u0259rf s\u00f6hb\u0259tini ortaya artmaqla dem\u0259k ist\u0259yirl\u0259r ki, albanlar\u0131n dili t\u00fcrk dill\u0259rin\u0259 qohum ola bilm\u0259z. T\u00fcrk dill\u0259rind\u0259 samitl\u0259rin say\u0131 azd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u018flimizd\u0259 Sinay alban perqamentinin sur\u0259ti vard\u0131r. H\u0259min perqamentd\u0259 c\u0259mi 38 i\u015far\u0259 il\u0259 m\u0259tnl\u0259r yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.Erm\u0259nil\u0259r iddia edirdil\u0259r ki, alban \u0259lifbas\u0131 il\u0259 yaz\u0131ya al\u0131nm\u0131\u015f he\u00e7 bir m\u0259tn biz\u0259 g\u0259lib \u00e7atmam\u0131\u015fd\u0131r. Onlar d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcl\u0259r ki, b\u00fct\u00fcn \u0259lyazmalar\u0131n\u0131 m\u0259hv edibl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015e\u00fck\u00fcrl\u0259r olsun ki, Sinay yar\u0131madas\u0131ndak\u0131 M\u00fcq\u0259dd\u0259s Katerina monast\u0131r\u0131ndan alban perqamenti tap\u0131ld\u0131. Erm\u0259nil\u0259r uzaq Q\u0131rm\u0131z\u0131 d\u0259niz sahilin\u0259 gedib, onu m\u0259hv ed\u0259 bilm\u0259yibl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Alban \u0259lifbas\u0131 XIV \u0259sr\u0259 \u2013 Qazan xan \u0130slam dinini q\u0259bul ed\u0259n\u0259 q\u0259d\u0259r qal\u0131rd\u0131. G\u0259nc\u0259d\u0259 monqol xanlar\u0131n\u0131n saray\u0131nda bu \u0259lifba il\u0259 m\u0259ktublar yaz\u0131l\u0131r, toplanan vergil\u0259rin hesabat\u0131 haz\u0131rlan\u0131rd\u0131. Bu bar\u0259d\u0259 k\u00f6hn\u0259 n\u0259sil g\u00fcrc\u00fc tarix\u00e7il\u0259ri h\u0259l\u0259 XIX \u0259srin ortalar\u0131nda m\u0259lumat vermi\u015fl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Tam \u0259minlikl\u0259 bildirir\u0259m ki, Mxitar Qo\u015fun \u201cAlban salnam\u0259si\u201d alban \u0259lifbas\u0131 il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Yax\u0131n ill\u0259rd\u0259 q\u0259dim erm\u0259ni, g\u00fcrc\u00fc, yevrey dill\u0259ri \u00fczr\u0259 m\u0259tn\u015f\u00fcnaslar haz\u0131rlaya bils\u0259k, biz Gelati, \u00c7ufut kala, Kafa epitafiya abid\u0259l\u0259ri aras\u0131ndan o n\u00fcmun\u0259l\u0259ri tapa bil\u0259rik.<\/p>\n\n\n\n<p>Sonralar G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n inzibati \u0259razisin\u0259 daxil edil\u0259n David Qaraca, Mroval Mta ma\u011fara-monast\u0131rlar\u0131ndan g\u00fcrc\u00fc v\u0259 erm\u0259ni \u0259lifbalar\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131 t\u00fcrk, uy\u011fur \u0259lifbalar\u0131 il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f dualar tap\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>H\u0259min dualar\u0131n biri bel\u0259dir: &#171;Ari tanqri, ari yuca, ari acalsez, \u0130isa ki xa\u00e7a \u00e7\u0259kt\u0259nk, rahmat galgil biza.H\u0259min abid\u0259l\u0259r, x\u00fcsusil\u0259 q\u0259dim yevrey \u0259lifbas\u0131 il\u0259 yaz\u0131ya al\u0131nan epitafiya m\u0259tnl\u0259rinin b\u0259zil\u0259ri e. \u00f6. II \u0259sr\u0259 aiddir&#187;. <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>H\u0259min abid\u0259l\u0259r\u0259 istinad\u0259n D.Xvolson yaz\u0131r: &#171;He\u00e7 k\u0259s dey\u0259 bilm\u0259z ki, eradan \u0259vv\u0259l Qafqazda v\u0259 Kr\u0131mda t\u00fcrk ya\u015famam\u0131\u015fd\u0131r&#187;.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130lhami C\u0259f\u0259rsoy AMEA Dil\u00e7ilik \u0130nstitutu Q\u0259dim dill\u0259r v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri, filologiya \u00fczr\u0259 elml\u0259r doktoru 09.11.2017-ci il &#8230;Erm\u0259nil\u0259rin iddialar\u0131na g\u00f6r\u0259, Alban v\u0259 erm\u0259ni \u0259lifbalar\u0131n\u0131<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":54158,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-54154","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarix"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/54154","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=54154"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/54154\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":54195,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/54154\/revisions\/54195"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/54158"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=54154"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=54154"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=54154"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}