{"id":54752,"date":"2021-11-25T10:35:46","date_gmt":"2021-11-25T06:35:46","guid":{"rendered":"https:\/\/fedai.az\/?p=54752"},"modified":"2021-11-25T17:24:24","modified_gmt":"2021-11-25T13:24:24","slug":"dunyanin-mualic%c9%99sind%c9%99-aciz-qaldigi-kontuziyanin-mualic%c9%99sini-bizimkil%c9%99r-tapib-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/fedai.az\/?p=54752","title":{"rendered":"D\u00fcnyan\u0131n m\u00fcalic\u0259sind\u0259 aciz qald\u0131\u011f\u0131 kontuziyan\u0131n m\u00fcalic\u0259sini bizimkil\u0259r \u00abtap\u0131b\u00bb"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Redaksiyadan:&nbsp;Bu yaz\u0131n\u0131 oxuyunca yad\u0131ma \u00abh\u0259kim-eksperti\u00bb d\u00f6y\u0259n kontuziyal\u0131 m\u00fcharib\u0259 \u0259lili B\u0259rd\u0259 rayon sakini, 58 ya\u015fl\u0131 \u015eamay\u0131l Mustafayev, sosial sah\u0259d\u0259n ba\u015fqa h\u0259r \u015feyi bil\u0259n \u018fm\u0259k v\u0259 \u018fhalinin Sosial M\u00fcdafi\u0259 nazirliyi, onun D\u00f6vl\u0259t Tibbi-Sosial Ekspertiza v\u0259 Reabilitasiya Agentliyi v\u0259 kontuziyal\u0131 m\u00fcharib\u0259 \u0259lilin\u0259 xuliqanl\u0131q fakt\u0131 \u00fczr\u0259 cinay\u0259t i\u015fi ba\u015flayan polisl\u0259rimiz d\u00fc\u015fd\u00fc. \u018fliliyi l\u0259\u011fv edilmi\u015f \u015e. Mustafayevin tibbi diaqnozu \u201ck\u0259ll\u0259daxili travmalar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri, ke\u00e7irilmi\u015f qapal\u0131 k\u0259ll\u0259 beyin travmas\u0131n\u0131n qal\u0131q \u0259lam\u0259tl\u0259ri, postravmatik ensefalopatiya\u201d v\u0259 s. olub. Bunu ekspert g\u00f6z\u0259yar\u0131 yoxlaya bilirs\u0259, t\u00fcrkl\u0259r demi\u015f, n\u0259 \u0259la, m\u0259ml\u0259k\u0259t. D\u00fcnya bu sah\u0259d\u0259 \u00e7ox \u00e7al\u0131\u015fsa da \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259km\u0259kd\u0259dir. Amma Sahil Babayev nazir t\u0259yin olunandan b\u0259ri xeyli kontuziyan\u0131 \u00abm\u00fcalic\u0259 ed\u0259 bilib\u00bb. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 bu \u00abqabaqc\u0131l t\u0259cr\u00fcb\u0259ni\u00bb bu sah\u0259d\u0259 gerid\u0259 qalm\u0131\u015f AB\u015e, Almaniya, Rusiya v\u0259 h\u0259tta \u00c7in kimi \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 yaymaq zaman\u0131 deyilmi? N\u0259 \u00e7oxdu \u00aba\u011f xalatl\u0131\u00bb sehrbaz h\u0259kiml\u0259rimiz, \u00abixrac ed\u0259k\u00bb bu \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259, qoy h\u0259m bizi bir d\u0259 tan\u0131s\u0131nlar, h\u0259m d\u0259 kontuziyadan \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259k\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259ri m\u00fcalic\u0259 etsinl\u0259r. Y\u0259qin ki, bu \u00abdoxdur-ekspertl\u0259r\u00bb kontuziya alm\u0131\u015f x\u0259st\u0259l\u0259ri \u00ab\u00c7itraxuda i\u015fvara\u00bb duas\u0131yla m\u00fcalic\u0259 edirl\u0259r. \u00c7\u00fcnki Az\u0259rbaycanda tam \u0259minlikl\u0259 deyir\u0259m ki, kontuziyadan m\u00fcalic\u0259 ed\u0259 bil\u0259n bir n\u0259f\u0259r d\u0259 h\u0259kimimiz yoxdu. Azca anlay\u0131\u015f\u0131 olan bir-iki h\u0259kimimiz vard\u0131 v\u0259 onlar da art\u0131q h\u0259rbi hospitallardan t\u0259qa\u00fcd\u0259 \u00e7\u0131x\u0131blar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>Ukraynan\u0131n bu sah\u0259d\u0259ki elmi ara\u015fd\u0131rmalari v\u0259 tibbi yana\u015fmalar\u0131 \u0259ks olunmu\u015f bu yaz\u0131n\u0131 oxucular\u0131n diqq\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131r\u0131q. Burada Uraynan\u0131n \u00abAntiterror \u0259m\u0259liyyat\u0131\u00bb \u2014 ATO (\u00ab\u0410\u043d\u0442\u0438\u0442\u0435\u0440\u0440\u043e\u0440\u0438\u0441\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0430\u044f \u043e\u043f\u0435\u0440\u0430\u0446\u0438\u044f\u00bb) i\u015ftirak etmi\u015f v\u0259 kontuziya alm\u0131\u015f \u0259sg\u0259rl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 \u0259sil h\u0259kiml\u0259rin ciddi narahatl\u0131\u011f\u0131n\u0131 sizl\u0259r\u0259 t\u0259qdim edirik:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>(\u018fvv\u0259li: <a href=\"https:\/\/fedai.az\/?p=54687\">https:\/\/fedai.az\/?p=54687<\/a>)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><span class=\"has-inline-color has-vivid-red-color\">&#8212; Konsultasiyaya g\u0259lm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259 laz\u0131md\u0131r?<\/span><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>&#8212; Ya\u015fay\u0131\u015f yeri \u00fczr\u0259 n\u0259zar\u0259t ed\u0259n h\u0259kimin g\u00f6nd\u0259ri\u015fi. H\u0259m\u00e7inin x\u0259st\u0259nin k\u0259ll\u0259-beyin travmas\u0131, kontuziya v\u0259 ya dig\u0259r x\u0259sar\u0259tl\u0259r ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259sdiq ed\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131\u015flar.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/unnamed-2.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-54753\" width=\"912\" height=\"652\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/unnamed-2.jpg 512w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/unnamed-2-300x214.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/unnamed-2-150x107.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 912px) 100vw, 912px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><br><strong>&#8212; Amma 2014-c\u00fc ild\u0259 ba\u015f vermi\u015fdis\u0259&#8230; 2015-ci ild\u0259 bel\u0259 s\u0259n\u0259dl\u0259r olmaya bil\u0259r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>&#8212; Eybi yoxdur &#8212; diaqnostika aparaca\u011f\u0131q, v\u0259ziyy\u0259ti anlayaca\u011f\u0131q. Tibbi yard\u0131ma ehtiyac\u0131 olanlar\u0131 Tibb Elml\u0259ri Akademiyas\u0131n\u0131n institutlar\u0131n\u0131n y\u00fcks\u0259k ixtisasla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f m\u00fcalic\u0259nin apar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 klinikalar\u0131na g\u00f6nd\u0259ririk.<\/p>\n\n\n\n<p><br>\u00c7ox vaxt ATO veteranlar\u0131, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 g\u0259ncl\u0259r a\u011fr\u0131ya d\u00f6zm\u0259y\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck verir, \u00f6z sa\u011flaml\u0131qlar\u0131n\u0131 b\u0259rpa ed\u0259 bil\u0259c\u0259kl\u0259rin\u0259 \u00fcmid edirl\u0259r. X\u0259st\u0259xanaya getm\u0259k ist\u0259mirl\u0259r, deyirl\u0259r, evl\u0259rind\u0259 sa\u011falarlar. Ancaq kontuziyada v\u0259 daha \u00e7ox beyin sars\u0131nt\u0131s\u0131ndan sonrak\u0131 sindromda h\u0259r \u015feyin \u00f6z-\u00f6z\u00fcn\u0259 ke\u00e7\u0259c\u0259yin\u0259 \u00fcmid etm\u0259k olmaz.<\/p>\n\n\n\n<p><br>&#171;D\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 i\u015ftirak etmi\u015f, a\u011f\u0131r s\u0131naqlardan sa\u011f \u00e7\u0131xan ki\u015fil\u0259r b\u0259z\u0259n \u00f6zl\u0259rini u\u015faq kimi apar\u0131rlar &#8212; onlar x\u0259st\u0259xanaya getm\u0259kd\u0259n qorxurlar (yaxud utan\u0131rlar), d\u0259rman q\u0259bul etm\u0259yi unudurlar&#187;, &#8212; psixoloq Ekaterina Pronoza qeyd edib. X\u0259st\u0259nin yax\u0131nlar\u0131 onlar\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259lidirl\u0259r: onlara d\u0259st\u0259k, qay\u011f\u0131 v\u0259 n\u0259zar\u0259t laz\u0131md\u0131r. Bu o dem\u0259kdir ki, onlarla m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rd\u0259n qa\u00e7maq laz\u0131md\u0131r, insan\u0131 \u00f6z sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131n\u0131n qay\u011f\u0131s\u0131na qalma\u011fa s\u00f6vq etm\u0259k &#8212; h\u0259kiml\u0259 m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259\u015fm\u0259k, m\u00fcalic\u0259 kursu ke\u00e7m\u0259k, onlar\u0131n rifah\u0131na m\u0259nfi t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259n v\u0259rdi\u015fl\u0259rd\u0259n imtinaya s\u00f6vq etm\u0259k, h\u0259m\u00e7inin m\u00fcxt\u0259lif diqq\u0259ti konsentrasiya ed\u0259n v\u0259 emosionall\u0131q t\u0259l\u0259b olunan oyunlar \u015f\u0259klind\u0259 \u0259yl\u0259nc\u0259l\u0259r d\u00fcz\u0259nl\u0259m\u0259k laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Ail\u0259 il\u0259 d\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259k laz\u0131md\u0131r &#8212; kontuziyadan \u015foka d\u00fc\u015f\u0259nl\u0259rin davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini izah etm\u0259k, problemin \u00f6z\u00fcn\u0259 deyil, problemi h\u0259ll etm\u0259k yollar\u0131n\u0131 tapma\u011fa diqq\u0259t yetirm\u0259k laz\u0131md\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>Bir insan\u0131n \u0259vv\u0259lki kimi olmad\u0131\u011f\u0131na al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n n\u0259 q\u0259d\u0259r \u00e7\u0259tin oldu\u011funu anlama\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131n: o, sars\u0131nt\u0131 ke\u00e7irdikd\u0259n sonra \u0259vv\u0259lki kimi i\u015fl\u0259y\u0259 bilmir, fiziki v\u0259 psixoloji g\u0259rginliy\u0259 tab g\u0259tir\u0259 bilmir, q\u0131c\u0131qland\u0131\u011f\u0131n\u0131 gizl\u0259d\u0259 bilmir v\u0259 s. Tez-tez i\u015f yerini d\u0259yi\u015fm\u0259k v\u0259 ya h\u0259tta i\u015fsiz oturmaq m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qalmaq s\u0259b\u0259bind\u0259n, d\u0259rin depressiyaya s\u0259b\u0259b ola bil\u0259c\u0259k c\u0259miyy\u0259td\u0259 g\u0259r\u0259ksizlik, itki hissi yaran\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bel\u0259 bir v\u0259ziyy\u0259td\u0259 \u00e7ox \u015fey ail\u0259nin anlay\u0131\u015f\u0131ndan v\u0259 d\u0259st\u0259yind\u0259n as\u0131l\u0131d\u0131r. Yeni h\u0259yat \u015f\u0259raitin\u0259, h\u0259kiml\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n t\u00f6vsiy\u0259 olunan rejim\u0259 uy\u011funla\u015fma\u011fa k\u00f6m\u0259k etm\u0259k, sa\u011falma\u011fa v\u0259 sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131 yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma\u011fa n\u0259yin k\u00f6m\u0259k ed\u0259c\u0259yini v\u0259 n\u0259yin q\u0259ti qada\u011fan oldu\u011funu d\u0259qiq m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k laz\u0131md\u0131r. Biz t\u0259slim olmamal\u0131y\u0131q, \u0259g\u0259r h\u0259r \u015fey al\u0131nm\u0131rsa, kifay\u0259t q\u0259d\u0259r bilik yoxdur. Siz\u0259 \u00e7\u0259tin v\u0259ziyy\u0259td\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f yolunu dey\u0259c\u0259k, normal h\u0259yata qay\u0131tma\u011f\u0131n\u0131za k\u00f6m\u0259k ed\u0259c\u0259k psixoloqlar, travma terapiyas\u0131 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259 saxlamal\u0131s\u0131n\u0131z\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><br>M\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rin fikrinc\u0259, kontuziya v\u0259 beyin sars\u0131nt\u0131s\u0131ndan sonrak\u0131 sindrom f\u0259rdin v\u0259 onun ail\u0259sinin problemi deyil, buna d\u00f6vl\u0259t standartlar\u0131 il\u0259 yana\u015fmaq laz\u0131md\u0131r. \u0130ctimai v\u0259 pe\u015f\u0259 f\u0259aliyy\u0259tinin zirv\u0259sind\u0259 olan, t\u0259kc\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn deyil, ail\u0259sinin iki-\u00fc\u00e7 n\u0259slinin &#8212; \u00f6vladlar\u0131n\u0131n, valideynl\u0259rinin, h\u0259tta ata-babalar\u0131n\u0131n da m\u0259suliyy\u0259tini da\u015f\u0131mal\u0131 olan g\u0259ncl\u0259r x\u0259sar\u0259t al\u0131b, beyin sars\u0131nt\u0131s\u0131 ke\u00e7iribl\u0259r. Amma onlar\u0131n fiziki v\u0259 psixoloji durumu bu missiyan\u0131n \u00f6hd\u0259sind\u0259n g\u0259lm\u0259y\u0259 imkan vermir. Bu probleml\u0259rin h\u0259llin\u0259 t\u0259kc\u0259 yax\u0131n qohumlar deyil, h\u0259mkarlar, tan\u0131\u015flar v\u0259 yad adamlar da c\u0259lb olunur. Yerli tibb az k\u00f6m\u0259k edir &#8212; d\u00f6y\u00fc\u015f x\u0259sar\u0259tl\u0259ri v\u0259 ya resurslarla ba\u011fl\u0131 t\u0259cr\u00fcb\u0259 yoxdur. Bel\u0259 x\u0259st\u0259l\u0259rd\u0259n xilas olma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar \u2013 rayon x\u0259st\u0259xanas\u0131na g\u00f6nd\u0259ri\u015f verirl\u0259r, sakitl\u0259\u015fdirici n\u0259s\u0259 i\u00e7m\u0259yi m\u0259sl\u0259h\u0259t g\u00f6r\u00fcrl\u0259r: \u201cYat, dinc\u0259l, h\u0259r \u015fey \u00f6z-\u00f6z\u00fcn\u0259 ke\u00e7\u0259r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/ivalidy_vsu.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-54754\" width=\"915\" height=\"772\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/ivalidy_vsu.jpg 711w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/ivalidy_vsu-300x253.jpg 300w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/ivalidy_vsu-150x127.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 915px) 100vw, 915px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>Milli Tibb Elml\u0259ri Akademiyas\u0131n\u0131n prezidenti, tan\u0131nm\u0131\u015f neyroc\u0259rrah, akademik Vitali Tsymbalyuk: &#171;Yaln\u0131z ilk bax\u0131\u015fdan bel\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, kontuziya il\u0259 h\u0259r \u015fey sad\u0259 v\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u0259ndir. Xeyr, bu, \u00e7ox m\u00fcr\u0259kk\u0259b tibbi v\u0259 sosial problemdir&#187;. Yaralar\u0131n v\u0259 kontuziyalar\u0131n t\u0259bi\u0259tini t\u0259yin ed\u0259n \u00e7ox kontuziya dal\u011fas\u0131 b\u00fct\u00fcn b\u0259d\u0259n\u0259 b\u00f6y\u00fck t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir, b\u00fct\u00fcn orqanlar v\u0259 sisteml\u0259r bundan \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259kir.<\/p>\n\n\n\n<p><br>Bir \u00e7ox \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r \u015fok dal\u011fas\u0131n\u0131n t\u0259sirini \u00f6yr\u0259nir, x\u00fcsusi t\u0259zyiq sensorlar\u0131ndan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k t\u0259dqiqat apar\u0131rlar. Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131nda ATO d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rinin m\u00fcalic\u0259si v\u0259 reabilitasiyas\u0131 m\u00f6vzusunun m\u00fczakir\u0259 olundu\u011fu iclaslar\u0131n birind\u0259 m\u0259n t\u0259klif etdim ki, qeyri-tibbi qurumlar da bu problem\u0259 qo\u015fulsun &#8212; h\u0259qiq\u0259t\u0259n barometrik sensorlara ehtiyac\u0131m\u0131z var. Bu cihazlar \u015fok dal\u011fas\u0131n\u0131n insan orqanizmin\u0259 t\u0259sir g\u00fcc\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. Daxili orqanlar az da olsa t\u0259sirl\u0259nir, baxmayaraq ki, g\u00fccl\u00fc partlay\u0131\u015flardan qaraciy\u0259r, dalaq v\u0259 ba\u011f\u0131rsaqlar\u0131n y\u0131rt\u0131lmas\u0131 ba\u015f ver\u0259 bil\u0259r. \u018fsas z\u0259rb\u0259 beyin\u0259 d\u0259yir. Bundan \u0259lav\u0259, partlay\u0131\u015f dal\u011fas\u0131 g\u00f6rm\u0259 v\u0259 e\u015fitm\u0259 qabiliyy\u0259tin\u0259 m\u0259nfi t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir, akubarotravmaya, qulaq p\u0259rd\u0259sinin y\u0131rt\u0131lmas\u0131na, qanaxmalara v\u0259 dig\u0259r ciddi n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b olur.<\/p>\n\n\n\n<p>Kontuziya \u00e7ox m\u0259krlidir, b\u00fct\u00f6v bir kaskad psixopatoloji poz\u011funluqlara s\u0259b\u0259b olur, h\u0259m\u00e7inin endokrin, immunoloji. H\u0259r bir insan \u00fc\u00e7\u00fcn bu, m\u00fcxt\u0259lif yollarla \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir &#8212; kims\u0259 hormonal poz\u011funluqlara ba\u015flay\u0131r v\u0259 kims\u0259 psixopatoloji t\u0259zah\u00fcrl\u0259rd\u0259n daha \u00e7ox \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259kir, titr\u0259m\u0259 v\u0259 ya post-travmatik parkinsonizm g\u00f6r\u00fcn\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><br>F\u0259al, g\u00fccl\u00fc bir insan\u0131n g\u00f6z\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259n yaralar\u0131 v\u0259 z\u0259d\u0259l\u0259ri olmad\u0131\u011f\u0131 halda, q\u0259fild\u0259n \u0259lil olmas\u0131 il\u0259 bar\u0131\u015fmaq \u00e7ox \u00e7\u0259tindir. T\u0259cav\u00fczkarl\u0131q v\u0259 ya d\u0259rin depressiya h\u0259r k\u0259sin bel\u0259 insanlardan yan ke\u00e7m\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na s\u0259b\u0259b olur &#8212; h\u0259m evd\u0259, h\u0259m d\u0259 ma\u011fazada v\u0259 ya n\u0259qliyyatda onlarla \u00fcnsiyy\u0259t qurmaq \u0259lveri\u015fsizdir. Zaman ke\u00e7dikc\u0259 bu, onlar\u0131n b\u0259zil\u0259rinin ail\u0259ni t\u0259rk etm\u0259sin\u0259, sosialla\u015fmas\u0131na s\u0259b\u0259b olur.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8212; \u0130nsan x\u0259st\u0259dirs\u0259, ona r\u0259\u011fb\u0259t b\u0259sl\u0259yir, ona k\u00f6m\u0259k edirl\u0259r. Beyin sars\u0131nt\u0131s\u0131 alan \u015f\u0259xs zahir\u0259n sa\u011flam g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 onun nalayiq davran\u0131\u015f\u0131 pis xarakterin t\u0259zah\u00fcr\u00fc kimi q\u0259bul edilir, onlar da hirsl\u0259nib onlara q\u0131\u015fq\u0131r\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>-Onun statusunu nec\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k olar &#8212; tibbi yard\u0131ma ehtiyac\u0131 olan x\u0259st\u0259dir, yoxsa emosiyalar\u0131n\u0131 idar\u0259 ed\u0259 bilm\u0259y\u0259n yor\u011fun, q\u0259z\u0259bli, \u0259s\u0259bi insan?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>&#8212; Bu a\u011f\u0131r x\u0259st\u0259dir ki, onun t\u0259kc\u0259 m\u00fcalic\u0259y\u0259 ehtiyac\u0131 yoxdur &#8212; h\u0259m ail\u0259nin, h\u0259m d\u0259 b\u00fct\u00fcn c\u0259miyy\u0259tin k\u00f6m\u0259yin\u0259 v\u0259 d\u0259st\u0259yin\u0259 ehtiyac\u0131 var.<br><\/p>\n\n\n\n<p><strong>&#8212; Vitali \u0130vanovi\u00e7, bir neyroc\u0259rrah kimi kontuziyalarla m\u0259\u015f\u011ful olmusunuzmu?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>&#8212; \u018flb\u0259tt\u0259. Ancaq \u0259vv\u0259ll\u0259r bunlar t\u0259crid olunmu\u015f hallar idi v\u0259 ATO-nun ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131ndan b\u0259ri &#8212; x\u0259st\u0259l\u0259rin k\u00fctl\u0259vi q\u0259bulu ba\u015f verdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Kontuziyalar m\u00fcxt\u0259lif d\u0259r\u0259c\u0259l\u0259rd\u0259 olur &#8212; y\u00fcng\u00fcl, orta v\u0259 a\u011f\u0131r. Beyin z\u0259d\u0259l\u0259ri \u0259h\u0259miyy\u0259tsizdirs\u0259, x\u0259st\u0259 laz\u0131mi tibbi yard\u0131m al\u0131r, zamanla v\u0259ziyy\u0259ti normalla\u015f\u0131r. \u015eidd\u0259tli sars\u0131nt\u0131 ke\u00e7irmi\u015f bir insan uzun m\u00fcdd\u0259t hu\u015fsuz olduqda: bir ne\u00e7\u0259 saatdan, bir ne\u00e7\u0259 aya q\u0259d\u0259r. Bel\u0259 x\u0259st\u0259l\u0259rin vegetativ v\u0259ziyy\u0259td\u0259 oldu\u011fu deyilir. Bunlar k\u0259nar yard\u0131m v\u0259 qay\u011f\u0131 olmadan \u00f6z\u00fcn\u00fc idar\u0259 ed\u0259 bilm\u0259y\u0259n yataq x\u0259st\u0259l\u0259ridir. Bu, t\u0259kc\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f b\u00f6lg\u0259sind\u0259 deyil, h\u0259m d\u0259 g\u00fcnd\u0259lik h\u0259yatda &#8212; h\u00fcnd\u00fcrl\u00fckd\u0259n y\u0131x\u0131landa, q\u0259za zaman\u0131, m\u00fcxt\u0259lif q\u0259zalar v\u0259 f\u0259lak\u0259tl\u0259r zaman\u0131 ba\u015f ver\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>&#8212; Tibb Elml\u0259ri Akademiyas\u0131n\u0131n hans\u0131 institutlar\u0131 kontuziya (beyin silk\u0259l\u0259nm\u0259si) alm\u0131\u015f ATO veteranlar\u0131na tibbi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259y\u0259 haz\u0131rd\u0131r?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>&#8212; \u201cKiyevd\u0259 onlarla bir ne\u00e7\u0259 institutun &#8212; neyroc\u0259rrahiyy\u0259, otolarinqologiya, gerontologiya v\u0259 pe\u015f\u0259 t\u0259bab\u0259tinin m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259ri m\u0259\u015f\u011ful olur. Onlar\u0131n profili olan x\u0259st\u0259l\u0259r Xarkovdak\u0131 Nevrologiya v\u0259 Psixiatriya \u0130nstitutu, h\u0259m\u00e7inin Odessadak\u0131 Oftalmologiya \u0130nstitutu t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edilir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>&#8212; M\u00fcayin\u0259 v\u0259 m\u00fcalic\u0259ni kim \u00f6d\u0259yir?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>&#8212; \u0130ndi Tibb Elml\u0259ri Akademiyas\u0131n\u0131n v\u0259saiti hesab\u0131na h\u0259yata ke\u00e7irilir. H\u0259mi\u015f\u0259 oldu\u011fu kimi, k\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u0259r k\u00f6m\u0259k edir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>&#8212; Kontuziya olan x\u0259st\u0259nin m\u00fcalic\u0259si uzun v\u0259 bahal\u0131 prosesdir. Akademiyan\u0131n maliyy\u0259 imkanlar\u0131, bildiyiniz kimi, \u00e7ox m\u0259hduddur.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>&#8212; V\u0259ziyy\u0259td\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f yolu, beyin sars\u0131nt\u0131s\u0131 alm\u0131\u015f ATO veteranlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131m olan h\u0259r \u015feyi t\u0259min ed\u0259n m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc d\u00f6vl\u0259t proqram\u0131 ola bil\u0259r: diaqnostika, m\u00fcalic\u0259, profilaktik t\u0259dbirl\u0259r. Biz bu probleml\u0259 ba\u011fl\u0131 bir ne\u00e7\u0259 idar\u0259nin &#8212; M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyinin, Sosial Siyas\u0259t v\u0259 S\u0259hiyy\u0259 Nazirliyinin s\u0259yl\u0259rini birl\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r\u0131q.<\/p>\n\n\n\n<p><br><strong>&#8212; M\u00fcasir tibb kontuziyan\u0131 sa\u011falda bil\u0259rmi ki, izi qalmas\u0131n? Yoxsa bu \u00f6m\u00fcrl\u00fck bir \u0259sirlikdir?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><br>&#8212; T\u0259dqiqatlar g\u00f6st\u0259rib ki, diaqnoz n\u0259 q\u0259d\u0259r tez qoyulub m\u00fcalic\u0259y\u0259 tez ba\u015flansa, beyind\u0259 qan\u00e7\u0131r v\u0259 sars\u0131nt\u0131n\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri bir o q\u0259d\u0259r az qal\u0131r. Amma probleml\u0259rin aradan qalx\u0131b-qalxmayaca\u011f\u0131n\u0131 proqnozla\u015fd\u0131rmaq m\u00fcmk\u00fcn deyil. \u00c7\u00fcnki kontuziya \u015foku h\u0259lli bilinm\u0259y\u0259n bir t\u0259nlikdir. H\u0259r \u015fey d\u0259ymi\u015f z\u0259rb\u0259 dal\u011fas\u0131n\u0131n n\u0259 q\u0259d\u0259r g\u00fccl\u00fc olmas\u0131ndan, x\u0259st\u0259nin \u0259vv\u0259ll\u0259r hans\u0131 sa\u011flaml\u0131q probleml\u0259rinin olmas\u0131ndan, kontuziyadan d\u0259rhal sonra ona hans\u0131 tibbi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rilm\u0259sind\u0259n, diaqnozun nec\u0259 apar\u0131lmas\u0131ndan v\u0259 s. as\u0131l\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/images-3-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-54755\" width=\"916\" height=\"562\" srcset=\"https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/images-3-1.jpg 287w, https:\/\/fedai.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/images-3-1-150x92.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 916px) 100vw, 916px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><br>MRT v\u0259 ya KT \u00fc\u00e7\u00fcn x\u0259st\u0259nin m\u00fcayin\u0259si, \u0259g\u0259r varsa, beynin strukturlar\u0131nda morfoloji d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rin ocaqlar\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259r\u0259c\u0259kdir. Bu d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r h\u0259m \u0259h\u0259miyy\u0259tsiz, h\u0259m d\u0259 a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 ola bil\u0259r, h\u0259m\u00e7inin hans\u0131 b\u00f6lg\u0259nin t\u0259sirl\u0259ndiyini m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k vacibdir &#8212; frontal, temporal v\u0259 ya dig\u0259r &#8212; diaqnoz, m\u00fcalic\u0259 v\u0259 reabilitasiya se\u00e7imi b\u00fct\u00fcn bunlardan as\u0131l\u0131d\u0131r. \u018fn asan yol ATO veteran\u0131n\u0131 aqressiv, m\u00fcnaqi\u015f\u0259li, sosial n\u0259rdivandan a\u015fa\u011f\u0131 s\u00fcr\u00fc\u015fm\u0259kd\u0259 ittiham etm\u0259kdir. Ona k\u00f6m\u0259k etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bir yol tapmaq v\u0259zif\u0259l\u0259rimizd\u0259n biridir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>P.S. D\u00fcnyan\u0131n iqtisadi sistemind\u0259 q\u0259na\u0259t olunmayan yegan\u0259 sah\u0259 sosial sah\u0259dir. Amma n\u0259d\u0259ns\u0259 Az\u0259rbaycanda q\u0259na\u0259t olunan t\u0259k sah\u0259 sosial sah\u0259dir. Sosial sah\u0259d\u0259ki &#171;xalaq\u0131z\u0131&#187;, &#171;biznes orta\u011f\u0131&#187;, &#171;qrup yolda\u015f\u0131&#187; v\u0259 s. il\u0259 komanda yarad\u0131b yaln\u0131z sosial naraz\u0131l\u0131\u011f\u0131 art\u0131rmaq olar. Q\u0259na\u0259t etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn idar\u0259etm\u0259 strukturlar\u0131ndak\u0131 paralel strukturlar l\u0259\u011fv edilm\u0259lidir. T\u0259kc\u0259 \u0259n g\u0259r\u0259ksiz bir orqan\u0131n ald\u0131\u011f\u0131 v\u0259 i\u015fl\u0259tdiyi xidm\u0259ti ma\u015f\u0131nlar, katib\u0259l\u0259r v\u0259 s. ixtisar edilm\u0259lidir. M\u0259sm\u0259 qar\u0131n\u0131n t\u0259qa\u00fcd\u00fcn\u00fc k\u0259sm\u0259kl\u0259 b\u00fcdc\u0259 &#171;y\u0131rt\u0131\u011f\u0131n\u0131&#187; yamamaq olmaz&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Fedai.az Ara\u015fd\u0131rma Qrupu<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Redaksiyadan:&nbsp;Bu yaz\u0131n\u0131 oxuyunca yad\u0131ma \u00abh\u0259kim-eksperti\u00bb d\u00f6y\u0259n kontuziyal\u0131 m\u00fcharib\u0259 \u0259lili B\u0259rd\u0259 rayon sakini, 58 ya\u015fl\u0131 \u015eamay\u0131l Mustafayev, sosial sah\u0259d\u0259n ba\u015fqa h\u0259r \u015feyi bil\u0259n \u018fm\u0259k v\u0259<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":54757,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[12],"tags":[],"class_list":["post-54752","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-sosial"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/54752","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=54752"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/54752\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":54782,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/54752\/revisions\/54782"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/54757"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=54752"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=54752"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/fedai.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=54752"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}